Giáo trình bơi thể thao

Giáo trình bơi thể thao - Chủ biên ThS. Ngô Xuân Viện, Trường Đại học TDTT Bắc Ninh

• Tác giả: Ngô Xuân Viện
• Trường học: Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh
• Chuyên ngành: Thể dục thể thao
• Đề tài: Giáo trình bơi thể thao
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình bơi thể thao Trường Đại học TDTT Bắc Ninh

Môn bơi thể thao giữ vị trí nòng cốt trong giáo dục thể chất hiện đại. Hoạt động bơi phát triển thể lực toàn diện. Kỹ năng bơi bảo vệ con người trước tai nạn sông nước. Bơi lội còn hỗ trợ điều trị bệnh và hồi phục chức năng thể chất hiệu quả. Nhu cầu đào tạo vận động viên bơi lội tăng mạnh qua từng thập kỷ. Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh đã khẳng định vị thế dẫn đầu trong công tác nghiên cứu bơi lội. Năm 1970, nhà trường ra mắt cuốn sách bơi lội đầu tiên của các tác giả Ngũ Mạnh Tường, Nguyễn Văn Trạch và Lê Văn Xem. Đến năm 1999, tài liệu bơi lội được tái bản với khối lượng tri thức phong phú. Tuy nhiên, sách cũ chưa phân định ranh giới giữa bơi phổ thông và bơi thể thao thành tích cao. Năm 2015, giáo trình bơi thể thao mới chính thức ra đời. Bộ sách do Thạc sĩ Ngô Xuân Viện chủ biên cùng Thạc sĩ Lê Đức Long tham gia biên soạn. Công trình phản ánh bước chuyển mình lớn của công tác đào tạo thể thao nước nhà. Giáo trình tích hợp các nghiên cứu thủy động lực học hiện đại. Sách đáp ứng chuẩn mực đào tạo đại học và cao đẳng thể dục thể thao trên toàn quốc.

1.1. Lịch sử hình thành tài liệu chuyên ngành

Lịch sử biên soạn tài liệu bơi lội tại Việt Nam ghi nhận nhiều cột mốc quan trọng. Năm 1970, giáo trình bơi lội đầu tiên ra mắt dưới sự dẫn dắt của các chuyên gia đầu ngành. Đến năm 1999, Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh xuất bản giáo trình chuyên khảo quy mô lớn. Tuy nhiên, thời kỳ này bơi thể thao chưa được tách bạch với bơi ứng dụng. Sự bùng nổ của thể thao thành tích cao đòi hỏi một giáo trình chuyên biệt. Năm 2015, nhóm tác giả Ngô Xuân Viện và Lê Đức Long hoàn thành bộ giáo trình bơi thể thao mới. Tài liệu kế thừa các giá trị kinh điển và cập nhật xu thế quốc tế.

1.2. Mục tiêu đào tạo và kết cấu tổng thể

Giáo trình bơi thể thao hướng tới mục tiêu xây dựng năng lực nghề nghiệp vững chắc cho sinh viên đại học thể dục thể thao. Tác phẩm gồm 10 chương chuyên đề hoàn chỉnh. Các chương bao quát từ nguyên lý khoa học, kỹ thuật động tác đến phương pháp sư phạm. Nội dung sách trang bị kiến thức tuyển chọn và huấn luyện vận động viên đỉnh cao. Bên cạnh đó, sách hướng dẫn công tác nghiên cứu khoa học, tổ chức thi đấu và công tác trọng tài. Các nội dung về cứu hộ cứu nạn cùng bảo quản trang thiết bị cũng được diễn giải cặn kẽ. Cấu trúc 10 chương tạo nên chuẩn mực đào tạo toàn diện.

II. Phân tích kỹ thuật bơi thể thao qua giáo trình ĐH TDTT Bắc Ninh

Kỹ thuật bơi thể thao chịu sự chi phối chặt chẽ của quy luật thủy động lực học. Chuyển động trong môi trường nước luôn tạo ra lực cản ngược chiều tiến. Vận động viên phải đối mặt với hai dạng lực đối kháng: lực cản tiêu cực và lực cản tích cực. Lực cản tiêu cực kìm hãm tốc độ bơi và tiêu hao năng lượng thể chất. Ngược lại, lực cản tích cực hỗ trợ bàn tay điểm tựa để tạo lực đẩy cơ thể về phía trước. Đồng thời, lực nâng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì tư thế thân người ngang bằng. Nếu góc bơi quá lớn, lực cản tăng vọt khiến vận tốc di chuyển suy giảm nghiêm trọng. Giáo trình phân tích sâu sắc các giai đoạn tiến hóa của từng kiểu bơi thi đấu. Điển hình là kỹ thuật bơi ếch hiện đại trải qua ba cột mốc cải tiến lớn trước năm 1936. Đến thập niên 1980, kỹ thuật bơi ếch dạng sóng cơ thể bùng nổ trên đấu trường quốc tế. Kiểu quạt tay sâu kết hợp uốn lượn thân người giúp giảm tối đa diện tích cản nước. Sự hiểu biết sai lệch về nguyên lý lực nâng dẫn đến lỗi kỹ thuật nghiêm trọng. Bơi thể thao đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa lực nâng và lực cản tích cực.

2.1. Nguyên lý thủy động lực học và lực cản nước

Lực cản môi trường nước là trở ngại lớn nhất của người bơi. Nước có tỷ trọng lớn gấp hàng trăm lần không khí. Mọi động tác chuyển động đều chịu sức cản bề mặt, cản xoáy và cản sóng. Các nhà nghiên cứu phân định rõ lực cản tích cực và lực cản tiêu cực. Lực cản tích cực sinh ra từ lòng bàn tay và mu bàn chân khi tỳ nước. Lực cản tiêu cực xuất hiện khi cơ thể lệch khỏi trục chuyển động thẳng. Vận động viên cần duy trì góc bơi hợp lý. Tư thế thân người quá dốc sẽ tạo ra diện tích cản khổng lồ. Hiểu đúng bản chất vật lý giúp người bơi tối ưu hóa công suất vận động.

2.2. Sự biến đổi kỹ thuật các kiểu bơi thi đấu

Lịch sử thi đấu quốc tế ghi nhận sự tiến hóa kỹ thuật không ngừng. Bơi ếch là kiểu bơi cổ xưa nhất nhưng có nhiều thay đổi chấn động. Giai đoạn trước năm 1936 đặt nền móng cho động tác đạp chân rộng. Từ năm 1936 đến năm 1952, động tác quạt tay trên không xuất hiện và khai sinh ra bơi bướm. Năm 1953, Liên đoàn Bơi lội Quốc tế chính thức tách bơi bướm thành môn độc lập. Thập niên 1980 chứng kiến sự xuất hiện của kỹ thuật ếch ngực lướt sóng. Vận động viên hiện đại quạt tay rộng, sâu kết hợp uốn thân nhịp nhàng. Thành tích thi đấu cự ly ngắn nhờ đó liên tục phá vỡ các giới hạn.

III. Phương pháp giảng dạy bơi thể thao chuẩn Đại học TDTT Bắc Ninh

Công tác huấn luyện bơi thể thao đòi hỏi lộ trình sư phạm bài bản. Giáo trình đưa ra phương pháp tiếp cận từ nền tảng đến chuyên sâu. Bước đầu tiên tập trung hoàn thiện cảm giác nước và kỹ năng thở nhịp nhàng. Người học làm quen với trạng thái nổi và lướt nước tự nhiên. Giai đoạn tiếp theo đi sâu vào kỹ thuật từng bộ phận cơ thể. Huấn luyện viên phân tách động tác tay và động tác chân riêng biệt. Các bài tập mô phỏng trên cạn được kết hợp với thực hành dưới nước. Sau khi động tác đơn lẻ thuần thục, người học tiến hành phối hợp toàn thân. Việc kiểm soát góc tỳ nước của bàn tay giữ vai trò quyết định hiệu suất bơi. Giáo trình nhấn mạnh việc sửa chữa sai sót kỹ thuật ngay từ giai đoạn đầu. Các lỗi phổ biến như ngẩng đầu quá cao hay đập chân quá sâu cần loại bỏ triệt để. Phương pháp đo lường sinh học được áp dụng nhằm đánh giá tải lượng vận động. Nhờ quy trình khoa học, vận động viên rút ngắn thời gian đạt chuẩn thể lực thi đấu.

3.1. Trình tự giảng dạy kỹ thuật động tác

Trình tự sư phạm tuân thủ nguyên tắc giáo dục trực quan sinh động. Huấn luyện viên thị phạm động tác mẫu kết hợp giải thích nguyên lý vận động. Người học tập luyện động tác tay và chân trên cạn để tạo dựng phản xạ thần kinh. Khi xuống nước, người học thực hiện bài tập lướt nước duỗi thẳng thân người. Tay chân giữ mức độ thả lỏng hợp lý để đón nhận lực nâng tối đa. Động tác chân được hoàn thiện trước nhằm tạo nền tảng cân bằng vững chắc. Tiếp theo, động tác quạt tay được đưa vào tập luyện độc lập. Cuối cùng, người học ghép nhịp thở với chu kỳ phối hợp hoàn chỉnh.

3.2. Tuyển chọn và huấn luyện thể lực chuyên môn

Tuyển chọn vận động viên đòi hỏi sự kết hợp giữa nhân trắc học và sinh lý học. Các chỉ số về sải tay, dung tích phổi và độ dẻo khớp giữ vai trò quyết định. Huấn luyện thể lực bơi thể thao chia thành giai đoạn chung và giai đoạn chuyên môn hóa. Thể lực chung củng cố sức bền tim mạch và sức mạnh cơ bắp toàn thân. Thể lực chuyên môn tập trung vào sức bền tốc độ và năng lực chịu đựng nồng độ axit lactic. Huấn luyện viên áp dụng các thiết bị đo lường hiện đại để kiểm tra phản ứng cơ thể. Kế hoạch huấn luyện chu kỳ năm bảo đảm điểm rơi phong độ vào các giải thi đấu lớn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình bơi thể thao ĐH TDTT Bắc Ninh

Giáo trình bơi thể thao của Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh khẳng định giá trị ứng dụng to lớn. Cuốn sách không dừng lại ở phạm vi giảng đường đại học. Nguồn kiến thức này là cẩm nang thiết thực cho các trung tâm huấn luyện thể thao chuyên nghiệp. Nhiều thế hệ huấn luyện viên đã vận dụng tài liệu để đào tạo vận động viên thi đấu SEA Games và Asiad. Thành công của các kình ngư Việt Nam như Nguyễn Hữu Việt hay Trần Xuân Hiền mang đậm dấu ấn phương pháp đào tạo này. Ngoài ra, giáo trình đóng góp tích cực vào phong trào phòng chống đuối nước cộng đồng. Các chương về cứu nạn cứu hộ trang bị kỹ năng ứng phó sự cố thiên tai bão lũ. Công tác tổ chức thi đấu và luật trọng tài giúp chuẩn hóa các giải đấu trên cả nước. Đây là tài liệu tham khảo then chốt cho các nhà quản lý thể thao cơ sở. Bộ tài liệu góp phần nâng cao thể chất và bảo tồn sức khỏe cộng đồng bền vững.

4.1. Ứng dụng trong thể thao thành tích cao

Giáo trình là nền tảng huấn luyện cho đội tuyển bơi lội các cấp. Các phân tích kỹ thuật chuẩn xác giúp vận động viên hoàn thiện động tác xuất phát và quay vòng. Vận động viên nắm vững cơ chế tạo lực đẩy để bứt phá vận tốc tối đa. Các kình ngư hàng đầu Việt Nam từng bước tiếp cận trình độ châu lục nhờ giáo án khoa học. Giáo trình cung cấp cơ sở lý luận cho công tác kiểm tra y sinh định kỳ. Huấn luyện viên kịp thời điều chỉnh khối lượng vận động để ngăn ngừa chấn thương. Sự kết hợp giữa giáo trình và công nghệ đo lường tạo nên bệ phóng vững vàng cho các tài năng trẻ.

4.2. Giá trị cứu hộ và phát triển phong trào

Bên cạnh thi đấu, bơi lội mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc đối với xã hội. Phòng chống tai nạn đuối nước là nhiệm vụ cấp bách tại nhiều địa phương. Giáo trình cung cấp quy trình cứu hộ bài bản từ việc tiếp cận nạn nhân đến sơ cứu ban đầu. Kỹ thuật bơi ứng dụng giúp nhân viên cứu nạn bảo toàn thể lực trong vùng nước xoáy. Ngoài ra, tài liệu hướng dẫn xây dựng cơ sở vật chất và quản lý bể bơi đạt chuẩn an toàn. Các trường học và câu lạc bộ dễ dàng phổ cập môn bơi vào đời sống cộng đồng. Tinh thần thể thao lan tỏa mạnh mẽ, nâng cao tầm vóc thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Bơi thể thao do Thạc sĩ Ngô Xuân Viện chủ biên cùng Thạc sĩ Lê Đức Long tham gia biên soạn, được Nhà xuất bản Thể dục Thể thao Hà Nội phát hành năm 2015. Đây là tài liệu phục vụ đào tạo chính khóa cho sinh viên trình độ Đại học và Cao đẳng Thể dục thể thao tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh, đồng thời được sử dụng trong hệ thống các trường đào tạo thể chất trên toàn quốc. Về mặt phân phối chương trình, môn học giữ vị trí chuyên ngành nòng cốt thuộc khối thể thao dưới nước, trang bị cả nền tảng lý thuyết vận động lẫn năng lực thực hành sư phạm.

Mục tiêu học tập của giáo trình xác lập trên các chuẩn đầu ra cụ thể: sinh viên hiểu rõ cơ sở thủy động lực học và các yếu tố sinh lý học của cơ thể người trong môi trường nước; làm chủ kỹ thuật của 4 kiểu bơi thể thao (bơi trườn sấp, bơi ngửa, bơi ếch, bơi bướm); nắm vững phương pháp giảng dạy, tuyển chọn và huấn luyện vận động viên (VĐV); đồng thời có khả năng tổ chức thi đấu, thực hiện nhiệm vụ trọng tài, triển khai công tác cứu nạn cứu hộ và quản lý hoạt động bơi lội tại cơ sở.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 10 chương độc lập, vận hành theo logic sư phạm chặt chẽ: chuyển tiếp từ lý luận đại cương, cơ sở cơ học chất lỏng sang phân tích giải phẫu kỹ thuật, phương pháp huấn luyện và các mảng nghiệp vụ chuyên môn (nghiên cứu khoa học, cứu hộ, tổ chức thi đấu).

Điểm đặc thù của giáo trình là việc chuẩn hóa học thuật thuật ngữ chuyên môn. Nhóm tác giả căn cứ trên quyết nghị tại Đại hội đại biểu toàn quốc Ban chấp hành Trung ương Hiệp hội Thể thao dưới nước Việt Nam khóa VII (ngày 19/01/2013) để loại bỏ chữ "lội" trong từ "bơi lội" vốn mang tính dân dã, chính thức xác lập khái niệm khoa học "Bơi thể thao" nhằm khu biệt hoạt động bơi thi đấu thành tích cao tuân thủ Luật bơi với các hoạt động vận động dưới nước tự nhiên.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ giáo trình cấu thành từ 10 chương, trong đó 6 chương trọng tâm phản ánh trục tri thức cốt lõi:

• Chương I: Khái quát chung về bơi thể thao: Hệ thống hóa định nghĩa, phân loại kỹ thuật và nội dung thi đấu theo Luật bơi trong bể 25m, 50m và mặt nước tự nhiên. Khái quát các giai đoạn phát triển lịch sử bơi thế giới (từ dấu tích 5.000 năm trước ở Ai Cập, Hy Lạp đến sự ra đời của FINA năm 1908) và lịch sử bơi Việt Nam (từ bể bơi Thủ Đức năm 1928, các kỳ GANEFO thập niên 1960 cho đến dấu mốc SEA Games 28 năm 2015).
• Chương II: Cơ sở khoa học và nguyên lý kỹ thuật bơi thể thao: Trình bày đặc tính vật lý của nước (tính khó ép nhỏ, tính bám dính, lực nội tụ), cơ chế sinh học của lực nổi, hiện tượng thăng bằng tĩnh lực, ứng dụng định luật Bernoulli vào việc tạo lực nâng, cơ chế lực cản tích cực và lực cản tiêu cực.
• Chương III: Kỹ thuật các kiểu bơi thể thao: Khảo sát chi tiết cấu trúc cơ học của 4 kiểu bơi chuẩn thức (trườn sấp, ngửa, ếch, bướm), bao gồm tư thế thân người, kỹ thuật động tác chân, tay, phối hợp thở, cùng kỹ thuật xuất phát và quay vòng.
• Chương IV: Phương pháp giảng dạy kỹ thuật các kiểu bơi thể thao: Hệ thống hóa nguyên tắc trực quan, trình tự bài tập mô phỏng trên cạn, bài tập làm quen với nước và các bài tập chuyên biệt sửa chữa sai hỏng vận động cho từng kiểu bơi.
• Chương V: Công tác tuyển chọn và huấn luyện VĐV bơi thể thao: Phân tích các tiêu chí nhân trắc học, chỉ số sinh lý (lưu lượng máu, dung tích sống, nhịp tim) phục vụ tuyển trạch tài năng và thiết lập chu kỳ huấn luyện thể lực chuyên môn.
• Chương VII & IX: Công tác tổ chức thi đấu, phương pháp trọng tài và cứu nạn cứu hộ: Trình bày quy trình điều hành giải đấu theo chuẩn FINA, sơ đồ bố trí trọng tài và kỹ năng tiếp cận, vớt người, hô hấp nhân tạo trong phòng chống tai nạn sông nước.

Progression logic của nội dung phát triển theo tiến trình: Xác lập thể chế và định danh học thuật (Chương I) $\to$ Cơ sở lý tính và thủy động lực học (Chương II) $\to$ Mô hình hóa kỹ thuật vận động (Chương III) $\to$ Chuyển giao sư phạm và huấn luyện (Chương IV, V) $\to$ Nghiệp vụ thực thi thi đấu và bảo hộ thực địa (Chương VII, IX).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên ba nền tảng:

• Lý thuyết cơ học chất lỏng ứng dụng: Phân tích tính khó ép nhỏ của nước (chất lỏng chỉ thu nhỏ thể tích khoảng 1/20 khi áp suất tăng 1 atm, trong khi không khí thu nhỏ 844 lần); tính bám dính do lực nội tụ (ở 26°C bám dính gấp 48 lần, ở 20°C gấp 59 lần so với không khí). Căn cứ định luật Bernoulli để giải thích lực nâng $F$ xuất hiện khi có sự chênh lệch áp suất giữa hai bề mặt vật thể di chuyển trong nước tương tự nguyên lý cánh máy bay và ván trượt.
• Nguyên lý thăng bằng và động lực học: Thăng bằng dưới nước đòi hỏi trọng tâm cơ thể (nằm ở bụng dưới, cách rốn khoảng 2 cm) phải nằm dưới trung tâm nổi (tâm thể tích khối nước bị chiếm chỗ) trên một trục thẳng đứng. Ứng dụng động học quạt tay hình chữ "S" để kết hợp giữa lực đẩy của lực cản ($D$) và lực đẩy của lực nâng ($L$) nhằm tối đa hóa vận tốc tiến. Góc đón của bàn tay được duy trì trong biên độ từ 16°–18° đến dưới 45° nhằm tránh hiện tượng "mất tốc độ".
• Khung sinh học vận động: Hệ thống dữ liệu giải phẫu chỉ rõ tỷ trọng các bộ phận cơ thể: đầu đạt 1,994; xương 1,38; cơ bắp 1,058; nội tạng 1,05; mỡ 0,414. Sự thay đổi dung tích phổi khi hít vào làm giảm tỷ trọng cơ thể xuống mức 0,96–0,99 (tạo lực nổi), còn khi thở ra tỷ trọng tăng lên 1,02–1,05. Chỉ số thích nghi tim mạch của VĐV bơi được định lượng rõ rệt: tần số co bóp tim lúc yên tĩnh đạt 50–60 lần/phút (so với 70–75 lần/phút ở người bình thường), lưu lượng tuần hoàn máu tăng từ 4,5 lít/phút lúc tĩnh lên 35–40 lít/phút khi vận động; dung tích sống đạt 5–6 lít (so với mức 2,4–3,4 lít ở người không tập luyện).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Nắm vững cấu trúc động tác và nhịp phối hợp chân - tay - thở của từng kiểu bơi (ví dụ: các tỷ lệ phối hợp 6:2:1 trong bơi trườn sấp cự ly ngắn, 2:2:1 hoặc 4:2:1 trong bơi cự ly dài; kỹ thuật uốn sóng thân trong bơi ếch hiện đại và bơi bướm).
• Kỹ năng phân tích cơ sinh học: Năng lực giải đoán góc đón bàn tay, đánh giá tính hợp lý của quỹ đạo quạt nước, phân biệt sai hỏng giữa lực cản tiêu cực do hạ thấp thân người với lực cản tích cực trong pha tỳ nước.
• Kỹ năng thực hành nghề nghiệp: Năng lực thị phạm động tác, biên soạn giáo án giảng dạy, vận hành quy trình điều hành giải đấu bơi lội, xử lý kỹ thuật bơi trườn sấp nghiêng phục vụ mang vác, kéo vật và thao tác cứu hộ đuối nước thực tế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận sư phạm giáo dục thể chất kết hợp giữa quan sát trực quan, mô phỏng sinh cơ học và luyện tập lặp lại có chu kỳ. Quá trình sư phạm tuân thủ trình tự khoa học: giảng dạy trên cạn nhằm tạo biểu tượng động tác chính xác trước khi chuyển giao xuống môi trường nước.

Hệ thống bài tập thực hành được phân cấp tuần tự:

1. Giai đoạn làm quen với nước: Bài tập tập thở (thở ra từ từ bằng miệng dưới nước, hít vào nhanh bằng miệng khi nhô đầu), bài tập thả nổi cơ thể và bài tập đạp thành bể lướt nước nhằm định vị đường thẳng thăng bằng giữa trọng tâm và trung tâm nổi.
2. Giai đoạn kỹ thuật bộ phận: Phân lập động tác chân (sử dụng ván bơi hỗ trợ đập chân trườn sấp, đạp chân ếch hoặc đập chân bướm) kết hợp động tác tay (kẹp phao bơi ở đùi để thực hiện pha quạt nước có gia tốc).
3. Giai đoạn phối hợp hoàn chỉnh: Kết nối chu kỳ quạt tay, đạp chân với nhịp thở theo các tỷ lệ quy chuẩn.

Giáo trình tích hợp các case study lịch sử vận động để phân tích sự cải tiến kỹ thuật, tiêu biểu như bước chuyển từ bơi Trudgen (1870) sang kỹ thuật trườn sấp hiện đại của Johnny Weissmuller (Thế vận hội Paris 1924), hay sự biến đổi của bơi ếch cổ điển sang kỹ thuật "ếch ống" uốn sóng thân từ thập niên 1980.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập được thiết lập trên hai tiêu chí:

• Đánh giá lý thuyết: Kiểm tra mức độ thông hiểu nguyên lý thủy động lực học, luật thi đấu và phương pháp giảng dạy thông qua bộ câu hỏi ôn tập cuối chương.
• Đánh giá thực hành: Kiểm tra định lượng thông qua thành tích thời gian theo các cự ly quy chuẩn (50m, 100m) và kiểm tra định tính dựa trên độ chuẩn xác của cấu trúc kỹ thuật động tác, tư thế thân người và nhịp thở.

Hướng dẫn tự học yêu cầu sinh viên chủ động quan sát góc độ chuyển động của chi thể, tự điều chỉnh góc tấn công của bàn tay dưới nước và đối chiếu cảm giác nước với các thông số vật lý được trình bày trong giáo trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các tài liệu tiền thân—như cuốn sách Bơi lội của nhóm tác giả Ngũ Mạnh Tường, Lê Văn Xem, Nguyễn Văn Trạch (1970) hay giáo trình Bơi lội của Trường Đại học TDTT Bắc Ninh (1999)—ấn bản năm 2015 mang các điểm cập nhật học thuật và thực tiễn đáng chú ý:

• Tách bạch ranh giới bộ môn: Giáo trình khắc phục tình trạng pha trộn giữa bơi lội phổ thông, bơi lặn và bơi ứng dụng quân sự. Nội dung tập trung hoàn toàn vào "Bơi thể thao" với tư cách một môn thể thao thành tích cao độc lập, phù hợp với sự phân tách giữa "Luật bơi" và "Luật Lặn thể thao".
• Hiện đại hóa cấu trúc kỹ thuật: Cập nhật các phong cách bơi tiên tiến trên thế giới, bao gồm việc giải thích chuyển động uốn sóng nhỏ liên tục xuất phát từ đầu, vai xuống lưng trong bơi bướm hiện đại, và kỹ thuật quạt tay rộng, sâu kết hợp thân người uốn sóng giảm lực cản trong bơi ếch.
• Tích hợp dữ liệu thi đấu quốc tế và quốc gia: Tài liệu cập nhật hệ thống kỷ lục thế giới đến tháng 8/2014 của FINA (ghi nhận thành tích của các VĐV như César Cielo, Paul Biedermann, Sun Yang, Michael Phelps, Missy Franklin, Katie Ledecky). Đồng thời, giáo trình thống kê chi tiết các kỷ lục quốc gia Việt Nam xác lập đến tháng 6/2015, gắn liền với thành tích thi đấu tại Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 17 (Incheon 2014) và SEA Games 28 (Singapore 2015) của các vận động viên Nguyễn Thị Ánh Viên, Hoàng Quý Phước, Lâm Quang Nhật, Nguyễn Hữu Việt.
• Gắn liền thực tiễn xã hội và nghề nghiệp: Nội dung kết nối trực tiếp với thực trạng địa lý tự nhiên của Việt Nam (hơn 3.260 km bờ biển, 3.112 sông ngòi kênh rạch) và số liệu dịch tễ tai nạn sông nước (hơn 3.500 ca tử vong do đuối nước mỗi năm, bình quân 9–10 trường hợp mỗi ngày). Từ đó, giáo trình xác lập vai trò kép của môn bơi thể thao: vừa là phương tiện tranh chấp huy chương thể thao đỉnh cao, vừa là kỹ năng sinh tồn và cứu nạn cứu hộ thực tiễn.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Bơi thể thao được biên soạn nhằm phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đại học và thể thao chuyên nghiệp:

• Sinh viên đại học và cao đẳng thể dục thể thao: Tài liệu giảng dạy chuyên môn bắt buộc dành cho sinh viên theo học các chuyên ngành Giáo dục Thể chất, Huấn luyện Thể thao và Quản lý Thể dục Thể thao (thường được bố trí học phần từ năm thứ nhất hoặc năm thứ hai).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, người học cần tích lũy kiến thức cơ sở từ các học phần: Giải phẫu học người (hệ cơ, hệ xương khớp), Sinh lý học thể dục thể thao (chức năng tuần hoàn, hô hấp, trao đổi chất), Cơ học sinh học (Biomechanics chất lỏng) và kỹ năng vận động dưới nước cơ bản.
• Giảng viên và huấn luyện viên: Đóng vai trò là tài liệu chuẩn tắc để giảng viên thiết kế đề cương môn học, xây dựng kế hoạch giảng dạy thực hành, biên soạn đề kiểm tra lý thuyết và bảng tiêu chí đánh giá kỹ thuật; đồng thời cung cấp cơ sở lý thuyết huấn luyện cho huấn luyện viên tại các trung tâm thể thao thành tích cao.
• Học viên sau đại học và cán bộ chuyên trách: Tài liệu tham khảo học thuật cho học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Giáo dục Thể chất thực hiện các công trình nghiên cứu khoa học; cung cấp hướng dẫn nghiệp vụ cho cán bộ quản lý phong trào bơi lội, nhân viên cứu hộ tại các bể bơi và giáo viên thể chất các cấp học phổ thông.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ đào tạo sinh viên đại học, cao đẳng chuyên ngành thể dục thể thao, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên sau đại học, huấn luyện viên thể thao thành tích cao và cán bộ cứu nạn cứu hộ dưới nước.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có kiến thức nền tảng về Giải phẫu học chức năng hệ vận động, Sinh lý học thể dục thể thao (đặc biệt là hệ tuần hoàn, hô hấp) và các nguyên lý cơ học chất lỏng cơ bản (định luật Acsimet, định luật Bernoulli) cùng kỹ năng bơi lội cơ bản.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Khác với các tài liệu Bơi lội trước năm 2000, giáo trình phân định độc lập khái niệm "Bơi thể thao" theo văn bản thống nhất năm 2013 với Hiệp hội Thể thao dưới nước Việt Nam; đồng thời tích hợp phân tích thủy động lực học chuyên sâu, cấu trúc 10 chương bao quát từ huấn luyện đến cứu hộ, và cập nhật số liệu kỷ lục thế giới, Việt Nam giai đoạn 2014–2015.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần nghiên cứu kỹ các định luật vật lý và tỷ trọng sinh học ở Chương II trước khi chuyển sang phân tích kỹ thuật các kiểu bơi; kết hợp trả lời các câu hỏi ôn tập cuối chương và thực hành đối chiếu các pha quạt tay gia tốc, nhịp thở khi tập luyện dưới nước.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình dẫn chiếu trực tiếp đến Luật bơi do Hiệp hội Thể thao dưới nước Việt Nam ban hành (2006), các quy chuẩn thi đấu của FINA, hệ thống bảng kỷ lục thi đấu Olympic, SEA Games, cùng các công trình nghiên cứu chuyên sâu về bơi lội của các tác giả Ngũ Mạnh Tường (1970), Nguyễn Văn Trạch (2009) và Phan Thanh Hài (2014).

---

Kết luận

Giáo trình Bơi thể thao (2015) của Trường Đại học TDTT Bắc Ninh xác lập hệ thống tri thức chuẩn mực về môn bơi, liên kết chặt chẽ giữa cơ sở thủy động lực học, dữ liệu sinh lý thích ứng cơ thể và phương pháp sư phạm thể chất. Giá trị cốt lõi của tác phẩm thể hiện ở tính chuẩn hóa thuật ngữ chuyên ngành và tính cập nhật các mô hình kỹ thuật thành tích cao.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nắm vững cơ sở khái niệm, thể chế thi đấu và bối cảnh lịch sử môn bơi (Chương I).
2. Làm chủ các nguyên lý cơ học chất lỏng, cơ chế lực nổi, lực nâng và lực cản (Chương II).
3. Phân tích chi tiết và rèn luyện kỹ thuật 4 kiểu bơi thể thao cùng phương pháp giảng dạy (Chương III, IV).
4. Hoàn thiện năng lực chuyên môn qua công tác huấn luyện, nghiên cứu khoa học, trọng tài và cứu hộ thực địa (Chương V–X).

Nguồn tài liệu bổ trợ cần phối hợp nghiên cứu bao gồm văn bản Luật bơi hiện hành của FINA, các quy định chuyên môn của Hiệp hội Thể thao dưới nước Việt Nam và các công trình cơ học sinh học thể thao liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I bao gồm khái quát chung về bơi thể thao, khái niệm, cơ sỏ khoa học về nguyên lý kỹ thuật bơi thể thao, ý nghĩa, tác dụng của bơi thể thao với đời sống xã hội. Sơ lược lịch sử phát sinh và phát triển bơi thể thao trên ỉhế giới và Việt Nam, bơi thể thao qua các kỳ Đại hội OlympiC; „ I. KHÁI NIỆM BƠI THỂ THAO 1. Khái niệm và thuật ngữ.

' Đa số các tài liệu hiện có về bơi đều đã nêu khái niệm về "Bơi lội”, "Bơi lặn" hay “Môn Bơi lội'', tuy nhiên các thuật ngữ trên mang tính dân dã nhiềú hơn chứ chưa thật sự thể hiện đúng bản chất và tính khoa học của môn thể thao này. Các khái niệm còn chưa đồng nhất về việc phân biệt môn bơi với dặc trưng thi đấu, mang tính thể thao hay bơi như một hoạt động màng đặc trưng là kỹ năng sống của con người. Khái niệm “Bơi thể thao” thì chưa có một tài liệu chính thức nào đượccôngbố. Ị • ' Hiện nay đã tách “Bơi” và “Lặn thể thao” thành 2 môn thể thao riêng biệr, đã có “Luật bơi” và “Luật Lặn thể thao”.

Để phù hợp với thực tế và thống nhất về thuật ngữ, sau khi trao đổi với một số chuyên gia, chúng tôi đã có kiến nghị với Hiệp hội Thể thao dưổi nước Việt Nam tại Đại hội đại biểu toàn quốc Ban chấp hành Trung ương khóa v n ngày 19/1/2013 và đã được Đại hội nhất trí: Bỏ chữ “lội” trong từ “Bơi lội” văn 5 thuờng dùng ra khòi các vãn bản, sách, tài liệu chuyên môn, tên gọi các giải thi đấu. Do đó thuật ngữ để chỉ môn bơi sẽ chỉ còn từ “Bơi” chỉ hoạt động của con ngưòi khi di chuyển dưới nước nói chung hoặc “Bơi thể thao”chỉ về các kiểu bơi được sử dụng trong các cuộc thi đấu thể thao theo Luật bơi quy định. Về khái niệm: “Bơi”, “Bơi lội” hay “Bơi thể thao” qua tham khảo tài liệu và trao đổi với các chuyên gia thấy rằng có nhiều ý kiến chưa đồng nhất về khái niệm cũng như thuật ngữ, xin nêu một số quan điểm như sau: Một số khái niệm về môn bơi: - Bơi lội là môn thể thao dưới nước, do tác dụng của sự vận động toàn thản, đặc biệt là sự vận động của chân, tay mà người bơi có thể vượt qua được những quãng đường dưới nước với những tốc độ nhất định (“Bơi lội” - 1999 Giáo trình của trường ĐHTDTTI). - Bơi là môn thể thao hoạt động có chu kỳ (lặp đi lặp lại đông tác, trừ xuất phát và quay vòng) ở dưới nước, thông qua sự vận động của tay, chân, thân người tạo ra lực đưa cơ thể tiến về phía trước (“Giáo trình bơi” - 2014 của trường ĐHTDTT ĐN).

- Bơi là loại hình hoạt động của con người trong môi trường nước, nhờ tác dụng của sự vận động quạt, đập nước của tay, chân, toàn thân mà cơ thể người nổi và chuyển động được những khoảng cách và tốc độ khác nhau trên mặt nước (PGS. - Bơi cũng như các phương pháp di động khác, bao hàm sự đùng sức gián đoạn để dẫn đến sự chuyển động (Craig và Penđergast - 1979). 6 Một số khái niệm về bơi thể thao:. - Bơi thể thao là loại hình đua tranh tốc độ với các kỹ thuật, cự ly bơi khác nhau do Luật bơi quy định (PGS.

f - Bơi thể thao là tổ hợp các hành động vận động được sử dụng làm phương tiện dể đua tài trong thi đấu theo quy định Luật bơi (PGS. Một số ý kiến khác:- - Bơi thể thao là hoạt động vận động của con người trong môi trường nước sử đụng trong thi đấu theo Luật bơi quy định. Bơi thể thao là những hoạt động vận đông của chân, tay, toàn thân nhằm tạo ra tốc độ di chuyển dừới nước sử dụng trong thi đấu thể thao theo quy định của Luật bơi. Có thể thấy rằng mặc dù chưa có sự thống, nhất tuyệt đối xong có thể rút ra bơi thể thao có những đặc điểm sau: - Là hoạt động vận động của con người nhằm tạo tốc độ di chuyển trong môi trường nước.

- Các hoạt động vận động phải tuân thủ các quy định của Luật bdi. - Mục đích của tất cả quá trình đều nhằm hướng tới việc nâng cao thành tích trong thi đấu thể thao. • ■, Từ đó cò thể đưa ra khái niệm: Bơi thể thao là nhĩatg hoạt động vận động của các bộ phận cơ thể cọn người nhằm tạo rạ tốc độ di chuyển trên mặt nước sử dụng trong thi đấu thể thao theo quy định của Luật bơi. ■, Một số thuật ngữ khác được hiểu như cách viết hay cách nói tắt của bơi nói chung và bơi thể thao: - Bơi: Được rất nhiều người sử dụng và hiểu là chỉ hoạt 7 động vận động của con người, động vật nhằm di chuyển dưới nước (tPên mặt nước, khác với lặn - chìm sâu trong nước khi di chuyển và khác vói lội - chân chạm đáy khi di chuyển) và bao gồm tất cả các loại hình, phương thức, kỹ thuật bao gồm cả kỹ thuật bơi thể thao.

- Vận động viên bơi (VĐV bơi): Là những người tham gia tập luyện và thi đấu môn bơi thể thao. - Giải bơi, thi đấu bơi: Là chỉ hình thức thi đấu các nội dung bơi với kỹ thuật bơi thể thao, nhưng cũng có thể có các kiểu bơi dân gian khác (căn cứ Điều lệ giải cụ thể). Nếu thêm các từ ghép như: Cứu hộ, vũ trang, vượt sông. Ví dụ: Thành Giải bơi vũ trang, Giải bơi cứu hộ.

thì kỹ thuật bơi do điều lệ giải quy định. - “Môn bơi” hay “môn bdi thể thao” có thể đồng nghĩa: Là chỉ môn thể thao thi đấu dưới nước tại các đại hội TDTT, cũng có thể là môn học trong chương trình giảng dạy tại các trường với đặc trưng các kỹ thuật đều là bơi thể thao. - Giảng dạy bơi, huấn luyện bơi là chỉ hoạt động giải quyết các nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng nhằm trang bị những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo vận động, phát triển thể lực chung và chuyên môn về bơi thể thao cho học sinh, VĐV. - Giáo viên bơi, huấn luyện vièn bơi: Là những người tham gia giảng dạy và huấn luyện bơi thể thao.

' - Tập bơi, học bơi: Là chi hoạt động trang bị kỹ năng hoạt động vận động để di chuyển dưới nước và tăng cường sức khỏe, thể lực bằng các bài tập dưới nước. - Biết bơi: Là chỉ khả năng con người có kỹ năng di chuyển trên mặt nước với các phương thức, kỹ thuật khác nhau bao gổm cả kỹ thuật bơi thể thao. Phân loại kỹ thuật bđi thể thao. Theo quy định của Luật bơi, trong các cuộc thi đấu bơi có các kỹ thuật bơi (kiểu) chính như sau: - Bơi trườn sấp.

- Bơi hỗn hợp: Bao gồm cả 4 kiểu bơi, bơi bướm, bơi ngửa, bơi ếch, bơi tự do (bơi tự do trong nội dung này là kiểu bơi khác với các kiểu bơi bướm, ngửa, ếch). - Bơi tiếp sức: + Tiếp sức tự do (bơi bất cứ kiểu bơi gì). + Tiếp sức hỗn hợp: Bcri ngửa, bơi ếch, bơi bướm, bơi tự do (bơi tự do ở đây là bơi các kiểu khác với các kiểu bơi bướm, ngửa, ếch). Nội dung thi đấu.

* Thi đấu trong bể bơi 25m. - Bơi Tự do: 50m; lOOm; 400m, 800m. - Bơi Tiếp sức: + Tiếp sức Tự do: 4 X 50m; 4 X lOOm. + Tiếp sức Hỗn hợp: 4 X 50m.

9 * Thi đấu trong bể bơi 50m. Đại hội Olympic: 16 nội dung - 32 bộ huy chương; Đại hội thể thao Đông Nam Á (SEA Games): 19 nội dung - 38 bộ huy chương; Việt Nam: 21 nội dung - 42 bộ huy chưcmg. - Bơi Tự do: 50m; lOOm; 200m; 400m; 800m (nữ); 1500m (nam) - Bơi Ngửa: 50m; lOOm; 200m - Bơi Ếch: 50m; lOOm; 200m - Bơi Bướm: 50m; lOOm; 200m - Bơi Hỗn hợp: 200m; 400m - Bơi Tiếp sức: + Tiếp sức Tự do: 4 X lOOm; 4 X200m + Tiếp sức Hỗn hợp: 4 X lOOm *Thi đấu trên mặt nước phẳng tự nhiên: - Bơi vượt sông. Ý NGHĨA, TÁC DỤNG CỦA MÔN BƠI THỂ THAO Bơi thể thao là môn thể thao cơ bản quan trọng trong chương trình thi đấu tại các Đại hội Thể thao Olympic, Đại hội Thể thao khu vực cũng như toàn quốc và các cấp.

Trong thực tế cuộc sống bơi thể thao có ý nghĩa, tác dụng rất lớn đối với con người, thông qua tập luyện có thể phát triển toàn diện cơ thể, rèn luyện ý chí, lòng dũng cảm, tinh thần tập thể, củng cố, nâng cao sức khỏe và nhiều hoạt động phục vụ sản xuất, chiến đấu, phòng chống thiên tai, góp phần chữa bệnh và hồi phục sức khỏe. Ý nghĩa của bơi thể thao trong hoạt động thi đâu. Bơi thể thao được xác định là một trong những môn thể thao cơ bản trong chương trình thi đấu của các kỳ Olympic, các Đại hội TDTT châu lục, khu vực cũng như toàn quốc. Bơi thể thao cũng được coi là môn thể thao thao trọng điểm trong định hướng phát triển thể dục thể thao tại Việt Nam trong những năm tói.

Phong trào tập luyện bơi thể thao ngày càng phát triển, số lượng bể bơi ngày càng nhiều đặc biệt là ở các thành phố, nhu cầu và số lượng người tham gia tập luyện ngày càng tăng. Nhiều tỉnh, thành, ngành đã xây dựng các Trung tâm đào tạo VĐV, những Trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia được xác lập. Tại Đại hội TDTT châu Á lần thứ 17-10/2014 tại Incheon - Hàn Quốc (ASIAD 17), lần đầu tiên Việt Nam đã có VĐV Nguyễn Thị Ánh Viên đạt 2 huy chương đồng ỏ cự ly 200m Nữ và 400m hỗn hợp. SEA Games 28 tại Sin: -gapo các VĐV Việt Nam đã xuất sắc dành 10 HCV, phá 10 kỷ lục SEA Games, đạt 3 chuẩn A, 2 chuẩn B tham dự Olympic 2016.

Đây là đấu mốc quan trọng để bơi Việt Nam có thể tiến xa trên đấu trường khu vực và thế giới. Hàng năm, nhiều kỷ lục bơi đã được phá qua các cuộc thi đấu trong nước và quốc tế, nhiều VĐV đã dành được huy chương tại các kỳ Đại hội TDTT Đông Nam Á (Nguyễn Thị Ánh Viên, Nguyễn Hữu Việt, Hoàng Quý Phước, Trần Huy Khôi, Lâm Quang Nhật. Nhiều VĐV trẻ đã chứng tỏ những tiến bộ và hứa hẹn nhiều triển vọng, hy vọng trong một thời gian ngắn thành tích của các VĐV sẽ tiếp cận đuợc khu vực châu Á và thế giới. Ý nghĩa của bơi thể thao trong giáo dục đạo đức nhân cách cho VĐV.

Bơi thể thao là phương tiện hữú hiệu để rèn luyện phẩm 11 chất ý chí, đạo đức tác phong cho người tập.