Giáo trình nhảy xa và nhảy cao

Giáo trình nhảy xa và nhảy cao - TS. Hà Quang Tiến, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên

• Tác giả: Hà Quang Tiến
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sư phạm Thể dục Thể thao
• Đề tài: Giáo trình nhảy xa và nhảy cao
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình nhảy xa và nhảy cao ĐH Thái Nguyên

Giáo trình nhảy xa và nhảy cao được xây dựng cho sinh viên chuyên ngành Thể dục Thể thao tại Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Nội dung bao quát nguyên lý cơ bản, kỹ thuật chạy đà, giậm nhảy, bay trên không và rơi xuống đất. Các chương trình được chia thành giai đoạn lý thuyết và thực hành, giúp sinh viên nắm vững cơ cấu chuyển động và tối ưu hoá lực đẩy. Tài liệu còn cung cấp các bài tập luyện chuyên sâu, ví dụ thực tế và hướng dẫn đánh giá kết quả. Nhờ sự kết hợp giữa lý thuyết khoa học và thực hành trên sân, sinh viên có thể nâng cao chiều cao và khoảng cách nhảy một cách an toàn và hiệu quả. Giáo trình còn đề cập đến quy tắc thi đấu, chuẩn đoán lỗi thường gặp và kỹ năng trọng tài, tạo nền tảng chuẩn bị cho các giải đấu cấp trường và quốc gia.

1.1. Cấu trúc chương trình

Giáo trình gồm bốn phần chính: lý thuyết cơ bản, kỹ thuật chạy đà, kỹ thuật giậm nhảy và kỹ thuật bay trên không. Mỗi phần được chia thành mục tiêu học tập, nội dung chi tiết và bài tập thực hành. Sinh viên sẽ được hướng dẫn qua video mô phỏng và tài liệu miêu tả mỗi bước. Phần cuối cùng tập trung vào đánh giá và cải thiện qua các bài thi môn.

1.2. Đối tượng áp dụng

Chương trình dành cho sinh viên năm thứ nhất đến năm cuối chuyên ngành Thể dục Thể thao. Ngoài ra, giáo trình còn phù hợp cho huấn luyện viên trẻ và người muốn nâng cao kỹ năng cá nhân. Các yêu cầu đầu vào bao gồm kiến thức cơ bản về thể lực và khả năng tham gia các buổi thực hành trên sân.

II. Vấn đề giáo trình nhảy xa và nhảy cao ĐH Thái Nguyên

Mặc dù giáo trình được thiết kế chi tiết, vẫn tồn tại một số khó khăn trong quá trình triển khai. Đầu tiên, sinh viên thường gặp vấn đề về việc đồng bộ thời gian giữa lý thuyết và thực hành. Thứ hai, thiếu thiết bị đo chuẩn dẫn đến đánh giá kết quả không chính xác. Thứ ba, giáo viên chưa luôn áp dụng các phương pháp giảng dạy tương tác, gây giảm sự hứng thú của người học. Ngoài ra, môi trường tập luyện trên sân không đồng nhất, gây ảnh hưởng tới độ ổn định của các buổi thực hành. Cuối cùng, việc cập nhật kiến thức mới về công nghệ mô phỏng và phân tích chuyển động còn chậm, làm giảm tính hiện đại của chương trình.

2.1. Thách thức về thời gian

Lịch học thường bị xung đột giữa môn học lý thuyết và các buổi thực hành trên sân. Sinh viên phải chia sẻ sân tập, dẫn đến việc luyện tập không liên tục. Giải pháp là lên kế hoạch thời gian chặt chẽ, phân bổ buổi thực hành vào khung giờ ít áp lực.

2.2. Thiếu thiết bị đo chuẩn

Các thiết bị đo chiều cao và khoảng cách nhảy còn hạn chế về độ chính xác. Điều này làm giảm tính công bằng trong việc chấm điểm. Đề nghị đầu tư thiết bị laser hoặc hệ thống video phân tích để cải thiện độ tin cậy của kết quả.

III. Phương pháp trong giáo trình nhảy xa và nhảy cao ĐH Thái Nguyên

Để khắc phục các vấn đề, giáo trình đề xuất một loạt phương pháp giảng dạy hiện đại. Phương pháp đầu tiên là học tập dựa trên dự án, nơi sinh viên thực hiện các bài tập thực tế và báo cáo tiến trình. Thứ hai, tích hợp công nghệ mô phỏng 3D giúp sinh viên quan sát và điều chỉnh tư thế trong không gian ảo. Thứ ba, sử dụng video phân tích chuyển động để phản hồi nhanh và chi tiết. Thứ tư, áp dụng các bài kiểm tra định kỳ dựa trên tiêu chuẩn quốc tế, giúp so sánh kết quả với các trường đại học khác. Cuối cùng, tăng cường đào tạo giáo viên qua các hội thảo chuyên đề để nâng cao kỹ năng giảng dạy và quản lý lớp học.

3.1. Học qua dự án thực tiễn

Sinh viên được giao nhiệm vụ thiết kế một chuỗi buổi luyện tập, ghi chép kết quả và phân tích hiệu quả. Qua đó, họ tự đánh giá tiến bộ và rút kinh nghiệm. Mô hình này khuyến khích tự chủ và sáng tạo.

3.2. Công nghệ mô phỏng 3D

Sử dụng phần mềm mô phỏng cho phép sinh viên thấy các góc độ động học, chỉnh sửa tư thế và tối ưu lực đẩy. Phản hồi ngay lập tức giúp giảm thời gian sửa lỗi và nâng cao hiệu quả tập luyện.

IV. Kết luận ứng dụng giáo trình nhảy xa và cao ĐH Thái Nguyên

Áp dụng giáo trình nhảy xa và cao mang lại lợi ích thiết thực cho sinh viên và nhà trường. Sinh viên đạt được cải thiện đáng kể về tốc độ, chiều cao và khoảng cách nhảy, đồng thời nắm vững kiến thức chuyên môn và kỹ năng trọng tài. Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên nâng cao uy tín trong đào tạo Thể dục Thể thao và tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cho các đội tuyển quốc gia. Giáo trình còn hỗ trợ giáo viên trong việc chuẩn hoá phương pháp giảng dạy và đánh giá. Nhờ việc cập nhật công nghệ và phương pháp mới, chương trình duy trì tính cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành thể thao.

4.1. Lợi ích cho sinh viên

Sinh viên không chỉ nâng cao thành tích cá nhân mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm, quản lý thời gian và phân tích dữ liệu thể thao. Điều này mở ra cơ hội tham gia các giải đấu trong và ngoài nước.

4.2. Ảnh hưởng đến nhà trường

Trường nhận được sự công nhận từ các tổ chức thể thao quốc gia, thu hút sinh viên mới và tài trợ thiết bị hiện đại. Kết quả tốt của chương trình còn góp phần nâng cao vị thế học thuật của trường.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nhảy xa và Nhảy cao do TS. Hà Quang Tiến (Chủ biên) và ThS. Trần Thị Tú biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2016 (Mã số: 01-55/ĐHTN-2016). Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo nội khóa dành cho sinh viên Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao, đồng thời cung cấp kiến thức nghiệp vụ cho giáo viên thể chất tương lai tại các trường phổ thông. Môn học giữ vị trí cốt lõi trong khối kiến thức chuyên ngành Điền kinh, chịu trách nhiệm hình thành kỹ thuật vận động không chu kỳ có cấu trúc phức tạp.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm việc trang bị cho sinh viên cơ sở lý luận sinh cơ học về các hoạt động nhảy; kỹ thuật chuẩn xác ở 4 giai đoạn vận động (chạy đà - chuẩn bị giậm nhảy, giậm nhảy, bay trên không, rơi xuống đất); phương pháp tổ chức giảng dạy và quy trình sửa chữa sai sót kỹ thuật; phương pháp huấn luyện vận động viên theo 4 chu kỳ đào tạo nhiều năm; cùng năng lực tổ chức thi đấu và thực hiện nhiệm vụ trọng tài môn nhảy theo Luật Điền kinh quốc tế.

Cấu trúc giáo trình phân chia thành hai phân môn độc lập gồm Nhảy xa và Nhảy cao, được triển khai theo tiến trình sư phạm: từ khái quát lịch sử, nguyên lý kỹ thuật chung, phân tích cơ học từng giai đoạn, phương pháp giảng dạy, tiến trình huấn luyện, cho đến hệ thống luật thi đấu và công tác ngoại khóa trường học. Điểm đặc sắc của giáo trình là việc lượng hóa cụ thể các thông số kỹ thuật (vận tốc chạy đà, góc độ giậm nhảy, biên độ hoãn xung) thông qua các công thức vật lý cơ học và bảng định mức khối lượng huấn luyện thực nghiệm (từ Bảng 1 đến Bảng 4).

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình được triển khai qua các nhóm chủ đề trọng tâm:

1. Nguyên lý kỹ thuật nhảy xa và nhảy cao: Phân tích bản chất vận động không chu kỳ nhằm kéo dài khoảng cách bay của trọng tâm cơ thể qua 4 giai đoạn: chạy đà và chuẩn bị giậm nhảy, giậm nhảy, bay trên không, và rơi xuống đất.
2. Kỹ thuật nhảy xa: Xác định các yếu tố cơ học quyết định độ bay xa thông qua phương trình chuyển động $S = \frac{V_0^2 \sin 2\alpha}{g}$. Chi tiết hóa cự ly đà (nam 40–45m với 20–24 bước; nữ 30–35m với 18–20 bước), vận tốc cực đại trước ván giậm (nam đạt 10–11 m/s, nữ đạt 9–10 m/s), cơ cấu 4 bước đà cuối và kỹ thuật đặt chân giậm hoãn xung ở góc 140°–145°.
3. Các kiểu kỹ thuật bay trên không: Hệ thống hóa 3 kỹ thuật chính gồm kiểu "ngồi" (phù hợp người mới tập, giữ tư thế bước bộ rồi thu chân tạo tư thế ngồi xổm), kiểu "ưỡn thân" (hạ miết chân lăng ra sau, căng ngực và đưa hông ra trước để giữ thăng bằng), và kiểu "cắt kéo" (thực hiện 2,5 đến 3,5 bước chạy trên không nhằm duy trì nhịp điệu động học).
4. Phương pháp giảng dạy và sửa đổi sai sót: Thiết lập quy trình giảng dạy 6 bước (từ xây dựng khái niệm, giậm nhảy bước bộ, chạy đà kết hợp giậm nhảy, kỹ thuật bay và rơi, đến hoàn thiện toàn bộ kỹ thuật). Liệt kê chi tiết các lỗi sai cơ bản (đặt chân giậm không chuẩn, giậm nhảy bị lao, thu chân sớm, tiếp đất ngã ra sau) kèm nguyên nhân và bài tập khắc phục.
5. Tiến trình huấn luyện nhảy xa: Phân kỳ đào tạo qua 4 giai đoạn kế tiếp: huấn luyện ban đầu (10–13 tuổi), chuyên môn hóa ban đầu (14–15 tuổi), chuyên môn hóa sâu (16–19 tuổi), và hoàn thiện thể thao (từ 19 tuổi trở lên).
6. Luật thi đấu và phương pháp trọng tài: Quy định thông số sân bãi (đường chạy đà rộng 1,22m, dài 40–45m; ván giậm 1,22m x 0,20m x 0,10m; ván phủ chất dẻo dày 7mm góc vát 45°; hố cát rộng 2,75–3,00m, sâu 0,5m; đo gió 5 giây ở vị trí cách ván 20m) và cơ cấu tổ chức tổ trọng tài gồm 01 tổ trưởng cùng 03 trọng tài viên.
7. Phân môn Nhảy cao: Khái quát lịch sử, phân tích cơ chế chuyển vận tốc nằm ngang thành tốc độ thẳng đứng với góc bay 60°–65°, quy chuẩn khu vực rơi (đệm mút) và phương pháp giảng dạy tại trường phổ thông.

Progression logic của giáo trình đi từ cơ sở sinh cơ học lý thuyết đến phân tích cơ cấu động tác thực hành, chuyển tiếp sang phương pháp sư phạm truyền thụ, hệ thống tiêu chuẩn huấn luyện và hoàn thiện bằng quy chuẩn pháp lý thi đấu.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Động lực học chất điểm giải thích đường bay parabol của trọng tâm cơ thể phụ thuộc vào tốc độ bay ban đầu ($V_0$) và góc độ bay ($\alpha$); định luật bảo toàn động lượng và chuyển động bù trừ giữa các bộ phận trên không khi không có điểm tựa: $X = \frac{P \cdot L}{B - P}$ (trong đó $X$ là cự ly bù trừ, $B$ là trọng lượng cơ thể, $P$ là trọng lượng bộ phận di chuyển, $L$ là khoảng cách dịch chuyển).
• Core principles: Cơ chế đòn bẩy khi đặt chân giậm biến quán tính nằm ngang thành lực nâng thẳng đứng; nguyên lý phản lực tựa tác động qua chuỗi duỗi ba khớp (hông, gối, cổ chân); nguyên lý giảm chấn động tiếp đất thông qua đoạn đường hoãn xung ($s$) theo công thức lực chấn động $F = \frac{P \cdot h}{s}$.
• Essential frameworks: Khung đào tạo vận động viên 4 giai đoạn gắn liền 15 chỉ số kiểm tra tiêu chuẩn thể lực và chuyên môn (Bảng 2 cho nữ, Bảng 3 cho nam); khung phân bổ tải lượng huấn luyện 12 tháng theo chu kỳ năm (Bảng 4).

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Đo và điều chỉnh cự ly chạy đà; kỹ thuật tăng tốc độ đà (ngay từ đầu hoặc từ từ); thực hiện nhịp điệu 4 bước đà cuối; động tác đặt chân giậm và duỗi khớp bật nhảy; các kiểu phối hợp vận động trên không (ngồi, ưỡn thân, cắt kéo); thao tác hoãn xung gập khớp khi tiếp cát.
• Analytical skills: Nhận diện và phân tích nguyên nhân sai lệch động học thông qua quan sát quỹ đạo bay và tư thế thân người; đánh giá tương quan giữa các thông số thể lực chuyên môn (như sức mạnh tốc độ, sức mạnh tương đối) với thành tích nhảy.
• Practical competencies: Kỹ năng biên soạn giáo án và điều hành giờ học nhảy xa, nhảy cao; năng lực tổ chức câu lạc bộ thể thao ngoại khóa; kỹ năng điều hành vị trí trọng tài trên sân (bắt lỗi phạm quy ván giậm, đo khoảng cách thành tích chính xác đến 0,01m, ghi biên bản).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận sư phạm theo trình tự kinh điển của chuyên ngành Điền kinh: giảng giải lý thuyết kết hợp thị phạm trực quan (xem tranh ảnh, phim kỹ thuật, làm mẫu động tác), phân tích chi tiết từng khâu kỹ thuật, tiến hành tập luyện phân đoạn rồi liên kết thành kỹ thuật hoàn chỉnh. Người học bắt đầu từ việc xác định chân giậm nhảy, thực hiện các bài tập không đà, sau đó tăng dần độ dài đường đà (từ 1–3 bước, 5–7 bước đến toàn đà).

Hệ thống bài tập thực hành được phân loại cụ thể theo từng phân đoạn kỹ thuật:

• Nhóm bài tập giậm nhảy: Đặt chân giậm tại chỗ, đà 1 bước bật nhảy bước bộ rơi xuống cát bằng chân lăng, đà ngắn nhảy chạm vật chuẩn treo trên cao, nhảy bước bộ vượt xà thấp 50–60cm, nhảy mang trọng lượng phụ 1–5kg.
• Nhóm bài tập bay trên không: Treo người trên xà đơn hoặc vòng treo mô phỏng động tác cắt kéo; đứng trên bục cao mô phỏng đạp miết chân lăng đẩy hông ưỡn thân rơi xuống đệm; chạy đà 3–5 bước co gối sát ngực thành tư thế ngồi xổm rơi vào hố cát.
• Nhóm bài tập phát triển tố chất: Bật cóc, chạy đạp sau, nhảy sâu hoãn xung, chạy tốc độ cao 20–30m, gánh tạ 40kg (hoặc 75% trọng lượng cơ thể) đứng lên ngồi xuống nhanh 5 lần.

Case studies trong giáo trình tập trung vào việc xử lý các sai sót vận động điển hình. Ví dụ: trường hợp người nhảy giậm nhảy bị lao (góc bay nhỏ) được phân tích do 4 bước đà cuối hạ thấp trọng tâm không đủ và thân trên đổ ra trước quá nhiều; giải pháp xử lý là kẻ sẵn vạch cự ly 4 bước cuối để tập nhịp điệu từ chậm đến nhanh kết hợp nhảy đà ngắn chạm đầu vào vật chuẩn trên cao.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập kết hợp giữa việc kiểm tra định tính độ hoàn thiện kỹ thuật toàn diện và đo lường thành tích định lượng theo các tiêu chí chuẩn hóa (như thời gian chạy 30m tốc độ cao, thành tích bật xa không đà, thành tích nhảy xa có đà 12 bước quy định tại Bảng 2 và Bảng 3). Hướng dẫn tự học yêu cầu sinh viên duy trì thói quen xuất phát đà ổn định, tự ghi nhận nhật ký nhịp điệu đà chạy và rèn luyện bổ trợ cơ lực bụng, lưng, đùi ngoài giờ lên lớp.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình ghi nhận và hệ thống hóa các cột mốc thành tích nhảy xa của thế giới và Việt Nam cập nhật đến giai đoạn 2013–2015. Về lịch sử thế giới, tài liệu dẫn chứng kỷ lục 8,90m của R. Beamon (1968), kỷ lục 8,95m của M. Powell (1991), kỷ lục nữ 7,52m của G. Chistyakova (1988). Về thành tích quốc gia, giáo trình cập nhật các mốc phát triển từ thời kỳ đầu (Vũ Đức Thượng đạt 6m năm 1964; Vũ Mộng Thư năm 1967) đến các kỷ lục quốc gia hiện đại như Phạm Văn Lâm (Hà Nội, năm 2013) ở nam và Bùi Thị Thu Thảo (Hà Nội, năm 2015) ở nữ.

Tài liệu tích hợp xu hướng huấn luyện thể thao định lượng hóa thông qua việc xây dựng các bảng tham số chi tiết:

• Bảng 1: Định mức khối lượng huấn luyện hàng năm (số lần nhảy đà dưới/trên 12 bước, số lần bật nhảy, khối lượng gánh tạ tính theo tấn, cự ly chạy đà và chạy chuyên môn hóa).
• Bảng 2 và Bảng 3: Hệ thống 15 bài tập kiểm tra chuẩn mực tương ứng với từng mốc thành tích nhảy xa từ 5,0m đến 7,0m (nữ) và từ 6,5m đến 8,25m (nam).
• Bảng 4: Kế hoạch phân phối tỷ lệ % khối lượng của các biện pháp huấn luyện theo chu kỳ 12 tháng (từ tháng 10 đến tháng 9 năm sau).

Tính thực tiễn của giáo trình thể hiện qua các hướng dẫn thích ứng với điều kiện sân bãi phổ thông. Trong trường hợp không có ván phủ chất dẻo chuyên dụng, tài liệu cung cấp giải pháp thay thế bằng cách tạo khuôn cát ẩm xốp rộng 10cm có góc vát 30° đặt ngay sau vạch giậm nhảy để xác định phạm quy. Các điều khoản cập nhật của Luật Điền kinh quốc tế (IAAF) cũng được đưa vào cụ thể: thời gian thực hiện lần nhảy tối đa 1 phút, quy định lấy 8 vận động viên thành tích cao nhất vào vòng chung kết để thực hiện thêm 3 lần nhảy, và phương pháp đặt thiết bị đo tốc độ gió tự động.

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học và cao học: Sinh viên từ năm thứ hai đến năm thứ tư các ngành Giáo dục Thể chất, Sư phạm Thể dục Thể thao, Huấn luyện Thể thao tại các trường đại học sư phạm và thể dục thể thao trên toàn quốc; học viên cao học chuyên ngành Giáo dục thể chất sử dụng làm tài liệu nghiên cứu phương pháp giảng dạy môn nhảy.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học cơ bản gồm Giải phẫu - Sinh lý học thể dục thể thao, Sinh cơ học thể dục thể thao, Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất; đồng thời phải nắm vững kỹ thuật của học phần Chạy cự ly ngắn (để đảm bảo năng lực tốc độ và cảm giác nhịp điệu bước chạy).
• Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu chuẩn để thiết kế đề cương môn học, biên soạn giáo án lý thuyết và thực hành, thiết lập thang đo kiểm tra đánh giá kết thúc học phần, và chuẩn hóa quy trình huấn luyện đội tuyển điền kinh sinh viên.
• Giáo viên thể chất và người tự nghiên cứu: Giáo viên thể dục tại các trường phổ thông (tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông) sử dụng phần hướng dẫn ngoại khóa để tổ chức câu lạc bộ thể thao trường học, bồi dưỡng học sinh tham gia Hội khỏe Phù Đổng; huấn luyện viên tại các trung tâm thể thao tuyến cơ sở tham khảo hệ thống tiêu chuẩn kiểm tra để tuyển chọn năng khiếu ban đầu.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên chuyên ngành Sư phạm Thể dục Thể thao, giảng viên bộ môn Điền kinh, giáo viên thể chất tại các trường phổ thông và các huấn luyện viên cơ sở đào tạo vận động viên nhảy xa, nhảy cao.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về Sinh cơ học thể thao, Giải phẫu sinh lý học vận động và kỹ thuật cơ bản của môn Chạy cự ly ngắn (tần số, độ dài bước chạy và khả năng bộc phát tốc độ tối đa).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình phân tích cơ chế kỹ thuật dựa trên các công thức vật lý cụ thể ($S, X, F$), lượng hóa chi tiết 15 chỉ tiêu kiểm tra thể lực tương ứng từng mức thành tích (Bảng 2, Bảng 3), và cung cấp hướng dẫn giảng dạy, tổ chức ngoại khóa cho cấp học phổ thông.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần kết hợp nghiên cứu phân tích động học với tự kiểm tra nhịp điệu đà chạy trên sân bãi; duy trì tư thế xuất phát đà cố định; sử dụng các bài tập mô phỏng không điểm tựa và đối chiếu các biểu hiện sai lệch với danh mục nguyên nhân - cách sửa được nêu trong giáo trình.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu cung cấp hệ thống 15 sơ đồ, bản vẽ kỹ thuật chi tiết (từ tư thế đặt chân giậm, góc độ giậm nhảy đến cấu trúc ván phạm quy, hố cát); 4 bảng số liệu định mức huấn luyện và trích dẫn các điều khoản Luật thi đấu Điền kinh của IAAF.

Kết luận

Giáo trình Nhảy xa và Nhảy cao của TS. Hà Quang Tiến (Chủ biên) và ThS. Trần Thị Tú cung cấp hệ thống tri thức cơ bản, chuẩn mực về môn nhảy trong chương trình đào tạo Sư phạm Thể dục Thể thao. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở việc kết hợp chặt chẽ giữa nguyên lý sinh cơ học chuyển động với phương pháp sư phạm thực hành và các bảng định mức huấn luyện thực nghiệm.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nghiên cứu nguyên lý sinh cơ học và cơ cấu động tác 4 giai đoạn.
2. Thực hành phân đoạn kỹ thuật chạy đà, giậm nhảy bước bộ và tiếp đất an toàn.
3. Hoàn thiện các kiểu nhảy quy định (ngồi, ưỡn thân, cắt kéo).
4. Thực hành phương pháp phát hiện, sửa đổi sai sót kỹ thuật và tổ chức tập luyện ngoại khóa.
5. Nghiên cứu phương pháp trọng tài và lập kế hoạch huấn luyện theo chu kỳ năm.

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị sử dụng kèm theo gồm Luật Thi đấu Điền kinh do Tổng cục Thể dục Thể thao ban hành, các băng hình phân tích kỹ thuật của các vận động viên đỉnh cao thế giới và hệ thống thiết bị đo đạc chuyên dụng trên sân điền kinh tiêu chuẩn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 N G UYÊN LÝ KỸ T H U Ậ T N H Ả Y XA VÀ N H Ả Y C A O Nhảy là phương pháp vượt qua chướng ngại vật, nếu như nhảy xa là vượt qua chướng ngại vật nằm ngang, thi nhảy cao là vượt qua chướng ngại vật thẳng đứng. Nhảy xa và nhảy cao đều là hoạt động không có chu kỳ, bao gồm nhiều động tác liên kết với nhau một cách chặt chẽ và phức tạp, từ chạy đà, giậm nhảy, bay trên không và rơi xuống đất. Đặc điểm cùa nhảy xa và nhảy cao là cần phải kéo dài khoảng cách bay trên không, thông qua sự nỗ lực cùa người nhảy trong giai đoạn chạy đà và giậm nhảy tạo nên. Quỹ đạo trọng tâm cơ thể khi bay phụ thuộc vào từng môn nhảy.

Quỹ đạo này được quyết định bời hai yếu tố là tốc độ bay ban đầu, góc độ bay cùa trọng tâm cơ thể (do tốc độ chạy đà, lực giậm nhảy và góc độ giậm nhảy tạo nên). Mỗi môn nhảy bao gồm nhiều động tác liên kết hoàn chình, nhưng để tiện cho việc nghiên cứu, giảng dạy, huấn luyện, người ta thường chia kỹ thuật các môn nhảy ra làm 4 giai đoạn chinh: - Giai đoạn chạy đà và chuẩn bị giâm nhảy. - Giai đoạn giậm nhảy. - Giai đoạn bay trên không.

- Giai đoạn rơi xuống đất. GIAI ĐOẠN CHẠY ĐÀ VÀ CHUẨN BỊ GIẬM NHẢY 1. Giói hạn Giai đoạn này được tính từ khi bắt đẩu chạy đà đến khi đặt chân giậm vào chỗ giậm nhảy. Nhiệm vụ Tạo tốc độ nằm ngang cần thiết và chuẩn bị tốt cho động tác giậm nhảy.

Kỹ thuật Tư thế chuẩn bị của người nhảy trước khi chạy đà có thể khác nhau. Tốc độ chạy đà phải tăng tới mức thích hợp và đạt cao nhất ờ bước cuối cùng trước khi giậm nhảy. Trừ môn nhảy cao, còn nói chung cơ cấu của chạy đà là gần giống như trong chạy ngan Nhưng trong từng môn nhảy, tính chất tăng tốc độ, nhịp điệu và chiều dài bước cũng có những đặc điểm riêng. Trong giai đoạn cuối cùng của chạy đà, vì phải chuẩn bị giậm nhảy, nên nhịp điệu và tần số bước, nhất là ba, bốn bước cuối cùng có sự thay đổi thích hợp với từng môn nhảy.

GIAI ĐOẠN GIẬM NHẢY 1. Giói hạn Giai đoạn này tính từ khi chân giậm nhảy đặt vào điểm giậm nhảy đến khi chân giậm rời khỏi mặt đất. Nhảy xa Hình 1. Tư thế khác nhau khi đặt chân giậm do kiếu nhảy khác nhau 9 2.

Nhiệm vụ Thay đổi phương chuyển động của trọng tâm cơ thể phù hợp với mục đích cửa từng môn nhảy. Kỹ thuật Đặt chân vào chỗ giậm nhảy phải nhanh, mạnh, đồng thời chân chạm đất gần như thẳng, sau đó co lại hoãn xung để chuẩn bị khi duỗi ra có hiệu quả hơn. Chân đặt vào chỗ giậm nhảy phải luôn luôn ở phía trước điểm dọi trọng tâm cơ thể. Khoảng cách này lớn nhất trong nhảy cao, còn các môn khác ngắn hơn.

Chân giậm nhảy đưa về phía trước càng nhiều, khoảng cách từ điểm đặt chân đến điểm dọi của trọng tâm cơ thể càng xa thì khả năng chuyển từ tốc độ nằm ngang sang tốc độ thẳng đứng càng cao (Hình 1) Sau khi đặt chân giậm vào chỗ giậm nhảy, do ảnh hưởng cùa quán tính và trọng lực, chân giậm gập lại ờ khớp gối, khớp hông và cả thân trên cũng hơi ngả về trước. Do sự gập lại, trọng tâm thân thể xích lại điểm chống tựa, và khi giậm nhảy trọng tâm thân thể lại tách xa khỏi điểm chống. Trong lúc này chân giậm hoạt động như một đòn bẩy tạo điều kiện cho lực ly tàm xuất hiện làm thay đổi phương chuyển động của trọng tâm cơ thể (Hình 2). Cơ chế “đòn bảy” sản sinh lực giậm nhảy 10 Trong các môn nhảy, góc độ gấp giữa cẳng chân và đùi khoảng 135-140° để giảm chấn động, nhưng nếu gấp quá nhiều thì những cơ duỗi chân giậm sẽ bị kéo căng ra quá làm ảnh hường đến hiệu quà bật lên khi giậm nhảy.

Động tác giậm nhảy được thực hiện thông qua việc nhanh chóng duỗi các khớp. Lúc đâu là duỗi khớp hông, khớp gối rồi khớp cổ chân. Lúc người nhảy vươn thăng người lên, có hai lực xuất hiện. Hai lực này bằng nhau về độ lớn, cùng phương, nhưng ngược chiều.

Khi người nhảy vươn người lên, áp lực ờ điểm tựa tăng lên, khi thân người vươn thẳng hoàn toàn thì áp lực ở điếm tựa giảm xuống bằng không và tốc độ bay lên đạt tối đa (Hình 3). Sự thay đoi áp lực trên điếm tựa khi bật lên Như vậy, chứng tỏ rang động tác vươn thẳng người tạo rao tốc độ bay ban đẩu là cơ sờ để nâng thân người lên theo quán tính. Tốc độ bay ban đầu của người nhảy phụ thuộc thuộc chù yếu vào độ lớn của phản lực khi giậm nhảy, hay nói cách khác, phụ thuộc vào sức mạnh do cơ sản sinh ra và khoảng cách trọng tâm cơ thể di chuyển từ tư thế thấp nhất ban đầu đến tư thế cao nhất khi kết thúc giậm nhảy. Sức mạnh tương đối (sức mạnh trên Ikg trọng lượng cơ thể) có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giậm nhảy.

Sức mạnh tương đối càng lớn, năng lực giậm nhảy càng cao. Động tác đá lăng chân và đánh tay cũng có tác dụng hỗ trợ cho động tác giậm nhảy, làm cho tốc độ giậm nhảy tăng lên. Tuỳ thuộc vào đặc điểm từng môn mà góc độ giậm nhảy có sự khác nhau. Góc độ này được xác định bời độ nghiêng của chân giậm so với mặt đất lúc kết thúc động tác giậm nhảy (Hỉnh 4) Nháy cao Hình 4.

Góc độ giậm nhảy của các kiểu nhảy khác nhau III. GIAI ĐOẠN BAY TRÊN KHÔNG 1. Giói hạn Giai đoạn này được tính từ khi chân giậm rời khỏi mặt đất đến khi một bộ phận cơ thể bắt đầu tiếp xúc với mặt đất. Nhiệm vụ Hợp lý mọi hoạt động trong khi bay để nâng cao hiệu quả qua xà (đối với nhảy cao) và giữ thăng bằng tạo điều kiện cho người nhảy với xa chân v ồ trư ớ c đ ẻ đ ạ t th à n h tíc h c a o n h á t (đ ố i v ớ i n h ả y xa).

Kỹ thuật Sau khi chân giậm rời khỏi mặt đất, trọng tâm thân thể di chuyển theo một đường bay (quỹ đạo) nhất định. Đường bay này phụ thuộc vào tốc độ bay ban đầu, góc độ bay và lực cản không khí. Góc độ bay được tạo nên bởi tốc độ nằm ngang và tốc độ thẳng đứng của cơ thể lúc kết thúc giậm nhảy. Trong nhảy cao, tốc độ nằm ngang phần lớn được chuyển thành tốc độ thẳng đứng, vi vậy góc độ bay lớn (60 - 65°).

Trong nhảy xa, tốc độ nằm ngang lớn hom tốc độ thẳng đứng do đó góc độ bay nhỏ hơn (khoảng 23 - 26°). 12 Sau khi giậm nhảy cơ thể bay lên theo một góc nào đó song do ảnh hưởng cùa trọng lục nên cơ thể đồng thời di chuyển xuống với gia tốc 9,8m/giây. Vì vậy, nửa đầu đường bay tốc độ bay lên chậm dần đều còn nửa sau đường bay tốc độ nhanh dần đều. Trong khi bay do không có điểm tựa, nên mọi hoạt động cùa người nhảy không thể làm thay đổi quỹ đạo bay mà chỉ có tác dụng làm giữ thăng bằng hoặc làm thay đổi tư thế thân người và các bộ phận khác nhau cùa cơ thể so với tảng trọng tâm cơ thể (Hình 5) Hình 5.

Khi cơ thế bay trên không, nếu không có ngoại lực tác dụng, các động tác của các bộ phận cư thê không làm thay đôi được quỹ đạo bay của trọng tàm C Ư thể Lúc này sự di chuyển cùa trọng tâm một bộ phận cơ thể nào đó sẽ gây ra hoạt động di chuyển bù trừ ở các bộ phận khác theo hướng ngược lại. Sự hoạt động này được xác định theo công thức: R -P Trong đó: X là khoảng cách di chuyền bù trừ ở các bộ phận khác cùa cơ thể theo hướng ngược lại, B là trọng lượng người nhảy, p là trọng lượng của một bộ phận cơ thể di chuyển, L là khoảng cách di chuyển cùa trọng tâm bộ phận cơ thể di chuyển. Ví dụ, một người nhảy xa có trọng lượng 50kg, trong khi bay tay đánh từ trên cao xuống dưới và trọng tâm tay di chuyển với khoảng cách 50cm và trọng lượng tay là 5kg, thì khoảng cách bù trừ cùa chân khi đưa lên sẽ là: 5x50 = 5,5cm 5 0 -5 13 IV. GIAI ĐOẠN RƠI XUÔNG ĐÁT 1.

Giói hạn Giai đoạn này được tính từ khi một bộ phần đầu tiên của cơ thể chạm đất đến lúc chuyển động của thân người dừng lại hoàn toàn. Nhiệm vụ Đảm bảo an toàn cho người nhảy (nhảy cao) và góp phần nâng cao thành tích (nhảy xa). Kỹ thuật Khi rơi xuống đất tốc độ bay của cơ thể được giảm xuống do việc gấp lại mang tính hoãn xung ở khớp hông, khớp gối và khớp cổ chân. Độ dài cùa đoạn đường hoãn xung, tức là khoảng cách mà trọng tâm cơ thể di chuyển từ lúc chạm đất đến khi hoàn toàn dừng lại, đóng vai trò rất lớn trong việc giảm nhẹ chấn động lúc rơi.

Đoạn đường này càng ngắn, việc dừng chuyển đột ngột càng nhanh thì chấn động lúc rơi càng mạnh và đột ngột. Trong nhảy xa, chấn động khi rơi được giảm đi do rơi xiên dưới một góc đến mặt phẳng cát. Cát xốp dưới sức nặng của người nhảy không chỉ lún xuống mà còn đưa chuyển động sang ngang làm tăng đoạn đường hoãn xung và người nhảy rơi xuống đất nhẹ nhàng hơn (Hỉnh 6). Chuyển động cùa cơ thể sau khi hai chân chạm cát 14 Vì thế trong nhảy xa, khi tiếp xúc đất cần gấp các khớp hông, gối, cổ chân để giảm chấn động đồng thời chuyển động trọng tâm cơ thể ra phía trước, để tránh bị đổ ra sau làm ảnh hường đến thành tích.

Đối với nhảy cao, người ta tính được ràng khi rơi ở độ cao 2m và tiếp đất với tiết diện 10cm2 thì cơ thể tác dụng lên mặt đất một lực lớn gấp 20 lần trọng lượng cơ thể người nhảy. Khi lập kỷ lục thế giới ờ mức xà 2,04m, T.Bưcôva đã tiêp đệm với lực 200kg. Đó là lý do tại sao hố cát trong nhảy cao lại cao hơn trong nhảy xa và phải thay cát bang đệm. Để giảm lực chấn động đối với cơ thể thi khi tiếp đất cần có động tác hoãn xung và tăng tiết diện của cơ thể đối với mặt đất.

Người ta thấy rằng khi nhảy từ trên cao xuống ta phải chịu một phản lực (F) - tạm gọi là lực chấn động.