CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về tổ chức chính quyền địa phương có liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu của nước ngoài Vấn đề chính quyền địa phương được nghiên cứu từ rất lâu và khá sâu sắc ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có các quốc gia châu Âu.
Cuốn Luật hành chính, Văn bản hành chính; Tổ chức hành chính; Cảnh sát, Cơ quan, Trách nhiệm tài phán hành chính, của Giáo sư Gustave Peiser, do Nhà xuất bản DalloZ, Cedex France xuất bản. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội xuất bản năm 1994. Sách trình bày tóm tắt những nội dung cơ bản của Luật Hành chính, nền hành chính Pháp. Đặc biệt là những nội dung về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương; tổ chức bộ máy nhà nước ở địa phương; thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước… Sách Chính quyền địa phương và các vấn đề đô thị trong viễn cảnh quốc tế (Local Government and Urban Affairs in International Perspective) của tác giả, Joachim Jens Hesse (Chủ biên - biên tập), Nxb Nomos Verlagsgesellschaft Baden- Baden, năm 1991.
Các tác giả đã tập trung phân tích chính quyền địa phương và các vấn đề đô thị trong viễn cảnh quốc tế của 20 quốc gia công nghiệp phát triển trên thế giới như Mỹ, Anh, Pháp. Những nội dung về tổ chức đơn vị hành chính ít được đề cập đến trong các bài viết. Tuy nhiên, chính quyền địa phương và các đơn vị hành chính luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau nên trong quá trình nền công nghiệp phát triển, sự đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã đặt ra vấn đề phải tổ chức các chính quyền đô thị với tính đặc thù của nó. Vì vậy, cần phải tổ chức các đơn vị hành chính ở đô thị cho hợp lý là rất cần thiết nhằm nâng cao hơn nữa hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Bên cạnh đó, tại các nước châu Âu, các công trình nghiên cứu về chính quyền 9 địa phương cũng tập trung chủ yếu vào vấn đề tự quản địa phương. Tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, việc nghiên cứu chính quyền địa phương cũng được triển khai sâu, đặc biệt là chính quyền cơ sở. Công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc Nghiên cứu cải cách cơ cấu chính quyền địa phương do Trương Trí Kiên và Đường Thiết Hán chủ biên đã đề cập khá toàn diện về chính quyền địa phương ở Trung Quốc. Công trình Phân cấp quản lý hành chính – Chiến lược cho các nước đang phát triển của các tác giả Denis A; R.John; Công trình Chính quyền địa phương của các nước ngoài của V.Starsev; Công trình nghiên cứu “Quản lý địa phương ở các nước” của M.Shtalin; “Nhà nước và chính quyền địa phương” của Ch.Adrian đã đặt ra nhiều vấn đề tham chiếu cho việc nghiên cứu về chính quyền địa phương ở Việt Nam.
Các công trình nghiên cứu trong nước Trong những năm gần đây, có một số công trình nghiên cứu, đề tài, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu về tổ chức và hoạt động, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của bộ máy chính quyền địa phương, chính quyền đô thị và việc đổi mới, cải cách tổ chức và hoạt động của chính quyền chính quyền địa phương ở Việt Nam. Có thể điểm qua một số công trình sau: Đề tài cấp Bộ: Đổi mới mô hình tổ chức chính quyền đô thị đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, Chủ nhiệm TS. Dương Quang Tung, thuộc Đề tài độc lập cấp nhà nước Hoàn thiện mô hình tổ chức, cơ chế vận hành bộ máy hành chính nhà nước đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, năm 1998. Đề tài đã bước đầu nghiên cứu, tìm hiểu những vấn đề lý luận về đô thị, quá trình tổ chức, thành lập các đơn vị hành chính đô thị gắn với quá trình tổ chức bộ máy chính quyền đô thị nhằm đáp ứng các yêu cầu cải cách hành chính.
Đề tài cấp Bộ: Nghiên cứu mô hình bộ máy chính quyền thành phố Hồ Chí Minh của Diệp Văn Sơn, năm 1998 đã đi sâu vào việc nghiên cứu, đề xuất mô hình tổ chức bộ máy chính quyền thành phố Hồ Chí Minh thích ứng với giai đoạn chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, thực hiện chủ trương công nghiệp hoá, hiện đại hoá. 10 Sách: Cải cách hành chính địa phương - Lý luận và thực tiễn của các tác giả Tô Tử Hạ, Nguyễn Hữu Trị, TS. Nguyễn Hữu Đức đồng chủ biên, NXB. Chính trị quốc gia, năm 1998.
Cuốn sách đề cập đến nhiều nội dung của cải cách hành chính địa phương như: những xu hướng cải cách chính quyền địa phương, vấn đề tập trung, phân quyền, tản quyền trong nền hành chính địa phương… Tuy nhiên, các nội dung về tổ chức đơn vị hành chính các cấp nói chung và đơn vị hành chính cấp xã lại chưa được đề cập nhiều. Mặc dù đề cập những vấn đề khá rộng nhưng luận án của PGS.TS Trương Đắc Linh: Chính quyền địa phương với việc bảo đảm thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương, (luận án gồm 184 trang, bảo vệ năm 2002) cũng có giá trị tham khảo tốt, bởi vì tác giả đã nghiên cứu về vị trí, vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương trong việc bảo đảm thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương… Đề tài: “Cải cách tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương đáp ứng các yêu cầu của Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân” – KX 04.08 thuộc Chương trình KX.04 Xây dựng Nhà nước pháp quyền, Chủ nhiệm PGS.TS Lê Minh Thông, năm 2005. Đề tài đã tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về chính quyền địa phương, đặc biệt là tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương nhằm cung cấp các luận cứ khoa học cho việc cải cách hệ thống chính quyền địa phương đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta. Vấn đề tổ chức đơn vị hành chính, phân chia lãnh thổ cũng đã được đề cập trong quá trình nghiên cứu đề tài trong tổng thể nội dung nghiên cứu về phân định các đơn vị hành chính – lãnh thổ trong tổ chức nhà nước ở Việt Nam.
Bên cạnh hệ thống giáo trình của các cơ sở đào tạo và nghiên cứu luật học, đào tạo và nghiên cứu về quản lý hành chính nhà nước, Luật Hành chính, đã có nhiều sách chuyên khảo của cá nhân hoặc nhóm tác giả ít nhiều đã đề cập đến một số nội dung của vấn đề này. Trong đó, có thể nêu ra một số cuốn sách sau: Cuốn sách Đối mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước trong giai đoạn hiện nay, của PGS. Bùi Xuân Đức, Nhà xuất bản Tư pháp, 2004, (gồm 458 trang). Cuốn sách này chủ yếu đề cập những vấn đề chung về đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, tổ chức và cơ chế thực 11 hiện quyền lực nhà nước ở nước ta; đổi mới, hoàn thiện hệ thống các cơ quan hành chính; những quan điểm tổng thể về đổi mới chính quyền địa phương các cấp; chính quyền địa phương và đô thị trong điều kiện đổi mới, hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
Một đóng góp mới vào hệ thống tri thức khoa học về chính quyền địa phương và tổ chức đơn vị hành chính là cuốn sách Đối mới nội dung hoạt động của các cấp chính quyền địa phương trong kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế, do TS. Nguyến Hữu Đức và ThS. Đinh Xuân Hà làm chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2006, (gồm 154 trang). Với 4 chương cụ thể, các tác giả đã trình bày khái quát quá trình hình thành các cấp hành chính và điều chỉnh quy mô các đơn vị hành chính địa phương; phân tích sự đòi hỏi của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đối với các cấp chính quyền địa phương; Ngoài ra, còn hai công trình có giá trị tham khảo khác là: 1) Sách Phân cấp cấp quản lý nhà nước ở Việt Nam - Thực trạng và triển vọng, được trình bày ở dạng song ngữ (tiếng Việt và tiếng Anh), gồm 477 trang và cuốn Phân cấp cấp quản lý nhà nước, gồm 657 trang (do GS.
Phạm Hồng Thái, GS. Nguyễn Đăng Dung và TS. Nguyễn Ngọc Chí làm đồng chủ biên, Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2011). Trong những năm qua cũng có khá nhiều bài báo khoa học được đăng trên các tạp chí chuyên ngành luật, chuyên ngành hành chính, quản lý nhà nước đề cập đến một số nội dung cụ thể của vấn đề cải cách hành chính nhà nước, đổi mới tổ chức chính quyền địa phương… trong các thời kỳ xây dựng và phát triển đất nước.
Có thể nêu ra một số bài báo sau đây ít nhiều liên quan đến đề tài luận án: Bài: Về xu hướng phát triển của bộ máy chính quyền địa phương nước ta, của PGS.TS Vũ Thư, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6, 2004; Bài: 60 năm xây dựng và hoàn thiện tổ chức chính quyền địa phương của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, của PGS. Thái Vĩnh Thắng, Tạp chí Luật học, số 5, 2005; Bài: Cải cách chính quyền địa phương ở Trung Quốc, của Vũ Kiều Oanh, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6, 2008; Bài: Cải cách tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp xã trong giai đoạn hiện nay, của TS. Nguyễn Minh Đoan, Nghiên cứu lập pháp, Văn phòng Quốc Hội số 10, 2009; Bài: Tự quản địa phương: Vấn đề nhận thức và vận dụng ở nước ta 12 hiện nay, của PGS. Bùi Xuân Đức, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 1, 2007.
Hội thảo khoa học: Chính quyền địa phương trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam hiện nay, được tổ chức ngày 20/12/2008 tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Với 19 bài viết các tác giả đã tập trung phân tích ở những góc độ khác nhau về lý luận và thực tiễn của chính quyền địa phương ở nước ta hiện nay. Kinh nghiệm của một số nước trong khu vực và trên thế giới.