Mở đầu Nội dung gồm 3 chƣơng : Chƣơng 1: Tổng quan về chợ và chợ đầu mối nông sản thực phẩm Chƣơng 2: Cơ sở khoa học về tổ chức không gian kiến trúc chợ đầu mối nông sản thực phẩm Hà Nội phù hợp với đô thị Hà Nội Chƣơng 3: Giải pháp tổ chức không gian kiến trúc chợ đầu mối nông sản thực phẩm đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị Hà Nội Kết luận và kiến nghị Tài liệu tham khảo Danh mục các công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án Phụ lục luan an 8 NỘI DUNG CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KIẾN TRÚC CHỢ VÀ CHỢ ĐẦU MỐI NÔNG SẢN THỰC PHẨM 1.1 KHÁI QUÁT VỀ CHỢ ĐẦU MỐI TRÊN THẾ GIỚI 1.1 Chợ đầu mối nông sản thực phẩm truyền thống Chợ gắn liền với quá trình phát triển đô thị của mỗi quốc gia. Nhu cầu sử dụng NSTP là một nhu cầu trọng yếu của con ngƣời. Việc trao đổi, phân phối các sản phẩm NSTP đƣợc diễn ra trong mạng lƣới thƣơng mại, kết nối từ nơi sản xuất tới ngƣời tiêu thụ.1: Agora – thành phố Mantinea, Hy Lạp.
Nguồn:[42] Thời cổ đại và Trung đại: Vị trí chợ thƣờng đƣợc gắn liền với không gian mở trung tâm (quảng trƣờng trung tâm) – nơi trao đổi hàng hóa nhƣ Agora – Hy lạp, Forum – La Mã hay quảng trƣờng chợ thời Trung đại ở nhiều nƣớc trên thế giới. Agora ban đầu chỉ là quảng trƣờng chợ, nơi trao đổi buôn bán dịch vụ kết hợp sinh luan an 9 hoạt văn hóa. Sau này các chức năng hành chính, chính trị, tôn giáo đƣợc bổ sung, Agora trở thành trung tâm công cộng chính của đô thị Hy Lạp.1) [42] Thời cận đại: chuyên môn hóa các sản phẩm đã ở mức cao hơn, hình thành các điểm chợ lớn có tính đầu mối cho cả khu vực. CĐM (Chợ trung tâm) ban đầu nằm ngay tại trung tâm của đô thị, về sau đƣợc Hình 1.2: Chợ Les Halles – Paris, Pháp, 1863.
Nguồn:Thiết kế của KTS Victor Baltard đƣa ra ngoài đô thị gắn liền với các đầu mối giao thông. Đô thị hóa cùng với sự phát triển của cách thức và phƣơng tiện giao thƣơng, làm cho hệ thống CĐM có rất nhiều biến đổi. Nhiều CĐM ở trong trung tâm đô thị cũ, do không còn phù hợp đã chuyển sang hoạt động chức năng khác; đồng thời xuất hiện một loạt các CĐM mới ở vùng biên đô thị. Ví dụ: Les Halles là chợ đầu mối trung tâm ở Paris, đƣợc xây dựng từ năm 1183, sau này đƣợc chuyển đổi thành nhà ga tàu điện ngầm.2 Chợ đầu mối nông sản thực phẩm hiện đại Hiện nay, các thành phố lớn trên thế giới đều có CĐM NSTP quy mô rất lớn.
[70] [85] Tại các nƣớc phát triển, hệ thống Hình 1.3: CĐM Berlin BGM – Đức. Nguồn: BGM/Euroluftbild.de công trình chợ đã hoàn thiện, các CĐM đƣợc phân cấp theo tầng bậc riêng, có tính chuyên biệt hóa cao. Ở các nƣớc đang phát triển, số lƣợng và quy mô CĐM có chiều hƣớng tăng lên luan an 10 theo nhu cầu. Nhƣng khi hệ thống thƣơng mại còn ở trình độ kém, nguồn cung cũng nhƣ quản lý vĩ mô không tốt, nên hoạt động của CĐM NSTP thƣờng thiếu ổn định, dễ rối loạn, khó kiểm soát chất lƣợng.
Nhìn chung CĐM NSTP trên thế giới phát triển theo hƣớng ổn định, doanh số vẫn tăng trƣởng đều đặn dù có một số biến đổi trong hoạt động. Các CĐM NSTP hiện đại phát triển mạnh về tính tập trung khối lƣợng hàng hóa và đầu mối, tích hợp các chức năng của thị trƣờng và quản lý chất lƣợng.3 Chợ đầu mối nông sản thực phẩm hiện đại trong mạng lƣới chợ đô thị CĐM là chợ chủ yếu bán buôn, có quy mô và phạm vi phục vụ rộng cho toàn thành phố hoặc khu vực lớn của thành phố, có tính chất liên quận huyện / liên tỉnh / liên quốc gia. CĐM có sức hút lớn đến các hoạt động kinh tế từ nhiều địa phƣơng khác nhau (điểm kết của các sản phẩm NSTP). Hệ thống chợ nói chung và CĐM nói riêng đều là động lực đóng góp vào sự phát triển tổng thể của cả mạng lƣới thƣơng mại trên địa bàn khu vực.
CĐM luôn mang tính phát triển và hoàn toàn phụ thuộc vào sự tăng trƣởng của đô thị.4: Sơ đồ chuỗi phân phối hàng NSTP. với tốc độ gia tăng quy mô dân Nguồn: [78] số và đất đai đô thị, khoảng cách giữa CĐM và trung tâm đô thị ngày càng lớn. Nghĩa là, đô thị phát triển đến đâu thì CĐM phát triển đến đấy và quy mô ngày càng lớn hơn. Trong thƣơng mại, về cơ bản có 2 loại CĐM NSTP, là CĐM thứ cấp (Secondary wholesale markets) và CĐM trung tâm (Terminal wholesale markets): luan an 11 - CĐM NSTP thứ cấp: là nơi tiêu thụ sản phẩm nông sản đƣợc cung cấp từ những khu chợ thu mua của nông dân tại các vùng sản xuất nông nghiệp; thƣờng là chợ phiên / chợ mùa, có mặt hàng chuyên doanh cụ thể; còn CĐM NSTP thứ cấp hoạt động liên tục, có lƣợng hàng lớn và có tính tổng hợp (không chuyên doanh); - CĐM trung tâm: là chợ phục vụ khu vực đô thị cực lớn, là cấp độ đầu tiên mà hàng hóa đƣợc chuyển giao từ Bán buôn sang Bán lẻ; có thể bao gồm cả các hoạt động phân loại đóng gói để xuất khẩu.
Tại đây, các đơn vị kinh doanh đƣợc tổ chức chặt chẽ, có thể tiến hành giao dịch trong kỳ hạn dài. Một biến thể của loại CĐM này đƣợc đặt tại các cảng chính (hoặc tuyến đƣờng sắt, hoặc sân bay) chuyên xử lý các giao dịch xuất khẩu hoặc nhập khẩu NSTP.4 Tình hình phát triển chợ đầu mối nông sản thực phẩm trong môi trƣờng thƣơng mại hiện đại 1.1 Sự xuất hiện các loại hình thương mại mới Trong môi trƣờng thƣơng mại hiện đại, các phƣơng thức và loại hình thƣơng mại mới nhƣ Logistic (kho vận), bán hàng trực tuyến, Siêu thị bán buôn (Superstore, Hypermarket) vv. đã tạo ra mối kết nối nhanh và ngắn hơn giữa nguồn hàng và ngƣời tiêu dùng. Tuy nhiên, chúng chỉ tác động chủ yếu tới thị phần bán lẻ của hệ thống thƣơng mại.
Sự phát triển vƣợt bậc của loại hình Logistic (Kho vận) và Siêu thị bán buôn có tác động nhất định tới hệ thống CĐM nói chung, nhƣng chủ yếu tới các Chợ phân phối bán lẻ trung tâm, còn tác động tới CĐM NSTP rất hạn chế. Có thể thấy, ở các nƣớc phát triển có hệ thống logistic rất mạnh (nhƣ Anh, Pháp, Đức,.) thì CĐM NSTP với các đặc thù của mình vẫn tiếp tục phát triển về doanh số và khối lƣợng hàng hóa trao đổi.2 Đặc điểm của CĐM NSTP trong hệ thống thương mại hiện đại CĐM NSTP trong hệ thống thƣơng mại hiện đại có các đặc điểm chung nhƣ sau: (Hình 1.5) - Đặc thù hàng hóa Nông sản thực phẩm là loại hàng ngắn ngày, chủ yếu giao ngay, thời gian lƣu kho bãi ngắn, khó đồng nhất về chất lƣợng; - Đáp ứng nhu cầu Văn hóa tiêu dùng NSTP: chất lƣợng và nhãn mác đảm luan an 12 bảo; NSTP tƣơi ngon, nông sản trái mùa; giá cả cạnh tranh; nhiều lựa chọn đối với các sản phẩm có quy trình sản xuất sạch; - Đáp ứng các nhu cầu về không gian cho xử lý hàng hóa cũng nhƣ tiếp vận, dây chuyền hoạt động rành mạch và khối lƣợng lớn.5: Đặc điểm của CĐM NSTP trong hệ thống thƣơng mại Nguồn: Tác giả 1.3 Xu hướng phát triển chung của CĐM NSTP trên thế giới Phát triển CĐM NSTP là quá trình phức tạp diễn ra khác nhau ở các nƣớc có trình độ phát triển khác nhau. Nhƣng có thể nhận thấy một số xu hƣớng phát triển chung của CĐM NSTP trên thế giới nhƣ sau: - Các CĐM NSTP vẫn tồn tại độc lập và song hành với các thể loại thƣơng mại khác; - Các nƣớc phát triển nâng cấp và hoàn thiện các chợ sẵn có; các nƣớc đang phát triển mở rộng, xây mới, đầu tƣ cho các CĐM NSTP nhằm nâng cao năng lực thƣơng mại của sản phẩm NSTP; - Chuyển hóa thành các Chợ loại 1 hoặc các dạng CTCC thƣơng mại dịch vụ hỗn hợp đối với các chợ nằm lọt trong đô thị; luan an 13 - Tập trung hóa: các chợ nhỏ lẻ cấp dƣới bị hệ thống phân phối hiện đại nhƣ Siêu thị, Kho vận cũng nhƣ buôn bán qua mạng lấn át; - Ứng dụng công nghệ cao; - Kết hợp các dạng hoạt động khác: tổ hợp cùng logistic và các chức năng phụ trợ khác.2 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KIẾN TRÚC CHỢ VÀ CHỢ ĐẦU MỐI NÔNG SẢN THỰC PHẨM TẠI HÀ NỘI 1.1 Sự hình thành và phát triển chợ tại Hà Nội 1.1 Thời phong kiến Trong lịch sử phát triển của Hà Nội, từ một nhóm làn g ven sông Tô, sự ra đời của Hà Nội thành thị đƣợc đánh dấu bằng sự xuất hiện của huyện – thị tứ Tống Bình thế kỷ thứ IV, thế kỷ thứ VI phát triển thành châu – thị xã Tống Châu, thế kỷ VII đƣợc đặt làm Phủ - An Nam đô hộ phủ (dƣới thời đô hộ của nhà Đƣờng). Thăng long – Hà Nội chính thức trở thành kinh đô của nƣớc Đại Việt vào năm 1010 dƣới thời vua Lý Công Uẩn.
Gần các cổng thành Đông - Tây - Nam - Bắc đều có chợ (là chợ Hàng Da, chợ Ngọc Hà, chợ Cửa Nam, chợ Châu Long Hình 1.6: Hình vẽ bản đồ Hà Nội năm 1490. Nguồn: Hồng Đức bản đồ ngày nay…). Ở vòng thành ngoài, có các chợ ven đô nằm tại các cửa ô (VD: chợ Dừa - ô Chợ Dừa, chợ ô Đống Mác, chợ ô Cầu Dền, chợ ô Thịnh Quang, chợ Cầu Giấy, chợ Đồng Lầm, ô Kim Hoa,.) và luan an 14 các chợ gắn liền với các bến nƣớc là đầu mối giao thƣơng đƣờng thủy (VD: chợ Bƣởi, chợ Mơ, chợ Cầu Đông, chợ Lừ,. Thời kỳ này, Chợ đƣợc hiểu là một địa điểm để trao đổi buôn bán hơn là một / một cụm công trình, vì thế không để lại dấu ấn kiến trúc nhƣ các thể loại CTCC khác.
Hoạt động trao đổi hàng hóa ở chợ thƣờng diễn ra trong thời gian ngắn, không cần nhiều không gian, cũng không có nhu cầu thƣờng xuyên liên tục (trừ các mặt hàng thiết yếu hằng ngày). Theo thời gian, khu 36 phố phƣờng của Hà Nội đã phát triển thành một khu chợ lớn kết hợp sản xuất - ở - kinh doanh, với mặt hàng đa dạng. Tổ chức phƣờng hội biểu hiện thành những tuyến phố chuyên doanh với tên gọi đặc trƣng - nhƣ phố Hàng Đồng, Hàng Thiếc, Hàng Nón, Hàng Đào,. đóng vai trò trung tâm buôn bán tiểu thủ công nghiệp.
Các chợ thực phẩm rau quả vẫn nằm rải rác gần các khu dân cƣ.