Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Thơ lục bát - lịch sử phát triển, đặc trưng thể loại Chương 3: Giá trị của thơ lục bát truyền thống Chương 4: Tiếp biến của thơ lục bát hiện đại 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề thể loại, thể thơ và thể lục bát 1. Thể loại nói chung và thơ nói riêng Đối với các tác phẩm văn học, việc xác định thể loại đóng vai trò vô cùng quan trọng, bởi nó chính là yếu tố góp phần tạo nên tính đa dạng và phong phú cho nền văn học của mỗi quốc gia, dân tộc. Chỉnh thể tác phẩm văn học được đánh giá thông qua thể loại, đó là dạng thức phản ánh sự tồn tại, khuynh hướng phát triển ổn định, bền vững của văn học.
Tiến trình vận động, biến đổi và tồn tại của văn học trong mỗi thời kỳ cho thấy sức sống bền bỉ của nó trong một nền văn hóa quốc gia. Thể loại văn học đa dạng, phong phú cũng cho thấy rõ sự phản ánh hiện thực nhiều màu sắc của mỗi giai đoạn, thời kỳ, hay một nền văn học trong suốt tiến trình lịch sử nhân loại. Cùng với yêu cầu đổi mới và sự đòi hỏi của biến đổi xã hội, thể loại vừa mang tính truyền thống nhưng cũng đảm bảo được sự mới mẻ, thích ứng với nhu cầu thị hiếu của đời sống con người. Cách thức biểu hiện, sự sáng tạo và những thay đổi của thể loại chính là quá trình sáng tạo, năng động và biến hóa khôn lường của cảm hứng, tư duy nghệ thuật, những quan niệm của con người hướng tới các giá trị thẩm mỹ cao đẹp trong cuộc sống, trong lao động, sản xuất và hoạt động thực tiễn.
Trong mỗi giai đoạn lịch sử xã hội nhất định, việc lựa chọn và ưu tiên từng thể loại cũng luôn có sự khác nhau, do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan của đời sống xã hội quy định. Thể loại có thể xuất hiện, thống trị lâu dài, để lại dấu ấn sâu sắc, đậm nét, bền vững, nhưng cũng có một số thể loại (mang tính chất thể nghiệm) xuất hiện nhanh chóng, tức thời và tan biến, không để lại dấu ấn, bị chìm vào lãng quên. Tuy nhiên, để tồn tại và khẳng định được vị trí của mình, thể loại buộc phải có nhiều biến đổi trong quá trình phát sinh, phát triển để tạo ra sự phong phú, đa dạng về nội dung cũng như hình thức. Trong các loại hình 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghệ thuật, sự đề cao mỗi thể loại tùy thuộc vào từng thời điểm mà có thể được thịnh hành hay không.
Đối với kịch thì có thể kể đến bi kịch, hài kịch, chính kịch… Đối với văn xuôi, có thể loại truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết… Còn đối với thơ, thể loại thơ lại có phần phức tạp hơn, có nhiều sự phân chia, tùy theo số lượng câu chữ sẽ thành thể bốn chữ, năm chữ, bảy chữ hay tám chữ, thể lục bát, thể tự do,… Tùy thuộc vào phương thức phản ánh sẽ thành thể loại thơ tự sự, thơ trữ tình, thơ chính luận… Xét trong toàn bộ tiến trình lịch sử phát triển của văn học, sự hình thành thể loại luôn gắn liền với vai trò, diện mạo, đặc điểm và bản sắc đặc thù theo không gian và thời gian. Đại diện cho mỗi thời kỳ là một số thể loại và cũng có một số thể loại bị triệt tiêu, thay thế vì không có khả năng cách tân để thích ứng với môi sinh văn hóa mới. Từ xa xưa nhân loại đã biết đến thể loại anh hùng ca (sử thi), một thể loại từng tồn tại trong một thời gian dài và đạt được nhiều thành tựu tiêu biểu, đại diện cho một giai đoạn lịch sử. Trải dài theo trục thời gian, sử thi dần đi vào truyền thống và được tiếp thu, chọn lọc, biến đổi để tạo ra những phương thức biểu đạt khác biệt và mới mẻ hơn, đáp ứng nhu cầu thực tiễn.
Chẳng hạn, với sự xuất hiện của tiểu thuyết hiện đại thì sử thi đã biến đổi các đặc trưng cơ bản và hình thành thể loại mới là tiểu thuyết sử thi. Tiêu biểu cho thể loại này với sức sống trường tồn, thể hiện đỉnh cao cho thời đại, có thể kể đến: Chiến tranh và hòa bình của L. Tolstoy, Sông Đông êm đềm của M. Sholokhov,… Đặc biệt, con đường hình thành, phát sinh, phát triển của quy luật lịch sử thể loại cũng luôn đúng đối với các thể loại khác như thơ Đường luật, thơ Sonnet,… Mỗi thể loại đều cho thấy những yếu tố thể hiện tính lịch sử và sắc thái dân tộc, đồng thời luôn có sự kế thừa, sáng tạo, biến đổi để mới mẻ hơn, hiện đại hơn.
Sự vận động thể loại không chỉ cho thấy dấu ấn sâu đậm của lịch sử mà còn cho thấy tư duy dân tộc. Từ cổ tới kim, từ Đông sang Tây, dựa vào thể loại, người ta cũng thấy trình độ phát triển và đặc điểm văn minh của xã hội. Đối với Hy Lạp cổ đại, sự phát triển của nền nghệ thuật để lại những giá trị và 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Đây cũng là thời kỳ chưa có sự xuất hiện của bàn in và máy in, những tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn được tạo ra một cách thủ công và thô sơ.
Bản sắc văn hóa, tư duy cộng đồng, hình thái ngôn ngữ, tâm lý, thị hiếu nghệ thuật mỗi dân tộc trong lịch sử phát triển đều có những thể loại phản ánh nhất định,… Nếu như thơ Haikư (chỉ có 3 câu) là đặc trưng của Nhật Bản, thì tiểu thuyết chương hồi và Đường thi lại là đặc trưng của Trung Quốc, còn đối với Việt Nam thì đó là lục bát. Suốt quá trình phát triển của mình, bản thân thể loại luôn tự biến đổi, điều chỉnh và sáng tạo để hoàn thiện, đó là sự kết hợp giữa các yếu tố của truyền thống và hiện đại nhằm tạo ra cái mới, cái đặc trưng cho thời đại để phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, thể loại luôn có sự đan xen, giao thoa để cùng tồn tại. Rất khó có thể xác định được ranh giới của chúng, bởi sự giao thoa đó luôn là tương đối, không tách biệt hoàn toàn.
Quá trình kết hợp, hỗn dung, chuyển hóa, vay mượn của thể loại này với thể loại khác chính là cầu nối nhằm tạo ra sự gắn kết giữa hai thể loại. Có thể là sự kết hợp của thơ văn xuôi, kịch thơ, tiểu thuyết phóng sự, ca dao, dân ca v.v… Với đặc trưng của một thể loại chính trong văn học, thơ được phân chia theo nhiều phương thức biểu hiện. Theo khả năng phản ánh hiện thực và vận dụng ngôn ngữ, thơ (trong loại hình trữ tình) đặt ngang hàng với loại hình tự sự, loại hình kịch. Cũng có thể phân chia một cách chi tiết hơn về thể của thơ để hình thành thể bi ca, tụng ca, thơ trào phúng,… hay các thể thơ trữ tình trong thời kỳ hiện đại.
Là hình thái văn học đầu tiên của loài người, thơ tồn tại, kéo dài qua nhiều thế kỷ. Chính vì vậy, đã có những giai đoạn người ta đồng nhất văn học với thơ ca, đó là cách hiểu từ thế kỷ XVII trở về trước, nói đến văn học tức là nói đến thơ ca. Trong tiến trình lịch sử văn học nhân loại, thơ là một trong những thể loại có thời gian xuất hiện khá sớm. Đối với Việt Nam, thơ có thể được hình thành từ ca dao, tục ngữ và lối nói vần, điệu dân dã, dễ nhớ, dễ hiểu, dễ thuộc của người nông dân dựa trên những kinh nghiệm trong đời sống lao động, sản 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xuất và chiến đấu.
Ví như câu: “Trăng quầng thời hạn, trăng tán thời mưa” được rút ra từ kinh nghiệm quan sát hiện tượng thiên nhiên và truyền khẩu qua nhiều thế hệ. Các câu thành ngữ, tục ngữ, ca dao, hò vè. được cha ông chúng ta tổng kết và đúc rút trên cơ sở kỹ năng quan sát và thực hành thuộc về nhiều lĩnh vực của cuộc sống, luôn mang tính văn nghệ, giải trí, đồng thời cũng chứa đựng những tri thức thực tiễn theo kinh nghiệm dân gian. Thơ là tiếng lòng, là tâm tư, tình cảm, là “hơi thở” của cuộc sống, được tạo nên bởi tâm hồn người nghệ sĩ luôn hướng tới giá trị chân, thiện, mỹ.
Thơ cũng phản ánh xúc cảm, tư duy, trí tuệ và sự sáng tạo, đồng thời là sự kết nối của người nghệ sĩ với thế giới hiện thực. Thơ giúp “thanh lọc” tâm hồn con người và hướng thiện, như cách nói của Aristotle. Mỗi loại hình nghệ thuật đều có vai trò quan trọng góp phần nuôi dưỡng và bồi đắp tâm hồn, nhân cách, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ và đời sống tinh thần của con người; là một thể loại thuộc văn học, thơ đã làm rất tốt vai trò đó. Những sắc thái và biến đổi của thơ rất đa dạng và phong phú, thể hiện được vị thế của mình trong dòng chảy loại hình trữ tình.
Đặc trưng của mỗi thể thơ cho thấy tính ưu việt trong bộc lộ, thể hiện xúc cảm, tình cảm là khác nhau. Thông qua thơ, người thi sĩ bộc lộ được thế giới nội tâm của mình, thể hiện được bản thân mình. Nội dung của thơ có thể là phản ánh tình yêu cuộc sống, con người, cũng có thể là sự giãi bày, chia sẻ nỗi lòng, tự sự về tình yêu đôi lứa. Nhưng cao hơn cả, thơ còn là tình cảm thiêng liêng, bài ca yêu mến, trân trọng tình quê hương, tình đất nước.
Thơ đôi khi lại là những cảm xúc, khoảnh khắc tức thì, niềm vui chợt đến, chợt đi, hay tâm trạng mòn mỏi chờ mong, hoặc là sự dồn nén thương đau, sự cô đơn muốn gửi gắm trong từng câu, từng chữ, tất cả đã mượn đến thơ để trải lòng… Chính những cảm xúc, rung động đó góp phần làm cho cách biểu đạt của thơ đạt hiệu quả thẩm mỹ cao, là tiếng lòng, là người bạn tri kỉ, tri tâm của thi sĩ trước những chông chênh của cuộc sống, là điểm tựa tinh thần và khát vọng thoát khỏi, vượt qua, vươn lên của con người trong hiện thực. Thơ ca nuôi dưỡng tâm hồn trước 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những bi kịch của con người trong thời đại mới; phải đâu con người chỉ cần phát triển trí tuệ mà không cần đến trái tim biết rung cảm sâu sắc, đúng như câu nói của Octavio Paz trong Diễn từ khi nhận giải Nobel: “Bi kịch của con người trong thời đại chúng ta là thừa trí tuệ mà thiếu tâm hồn”.