Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ Báo chí học của tác giả Nguyễn Hoàng Anh có tiêu đề "Sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội ở Việt Nam", được thực hiện tại Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2023, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Thanh Huyền (Chủ tịch Hội đồng đánh giá: PGS. Đặng Thị Thu Hương).
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Báo chí truyền thông hoạt động như một phân hệ trong hệ thống xã hội, luôn gắn liền với bối cảnh văn hóa, lịch sử và chính trị. Sự bùng nổ của công nghệ số và mạng xã hội đã thay đổi hành vi truyền thông: công chúng không còn đơn thuần tiếp nhận thông tin thụ động mà trở thành các tác nhân tích cực tương tác, sản xuất nội dung và lan truyền thông điệp. Dữ liệu từ báo cáo We Are Social (tháng 1/2022) cho thấy Việt Nam có khoảng 72 triệu tài khoản mạng xã hội (chiếm 73% dân số), đặt báo điện tử trước áp lực cạnh tranh mạnh mẽ về lượng truy cập, thị phần quảng cáo và vị thế dẫn dắt thông tin.
Thực tiễn đặt ra yêu cầu báo điện tử phải đổi mới cách thức tổ chức thảo luận, thu hút tương tác và phản ánh ý kiến người dân nhằm tạo lập sức mạnh dư luận xã hội. Tuy nhiên, các cơ quan báo chí tại Việt Nam đang gặp nhiều khó khăn về cơ chế vận hành, năng lực quản trị bình luận, cách thức điều hòa luồng ý kiến và môi trường văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là:
- Thiếu khung lý thuyết toàn diện để mô hình hóa sự tham gia của công chúng trong kỷ nguyên số theo hướng tiếp cận mạng lưới đa chiều (Actor-Network Theory).
- Chưa có hệ thống tiêu chí định lượng và định tính cụ thể nhằm đánh giá chất lượng các luồng ý kiến thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội.
- Thiếu các khảo sát thực nghiệm liên ngành (báo chí, xã hội học, tâm lý học, nhân học) chỉ ra mối tương quan nhân khẩu học và các rào cản cản trở công chúng bày tỏ chính kiến tại Việt Nam.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về mô hình tham gia cùng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội; phân tích thực trạng qua nghiên cứu trường hợp và điều tra xã hội học; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng tham gia của công chúng và hiệu quả tương tác của các cơ quan báo chí truyền thông.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Phân tích, tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước để hệ thống hóa khái niệm, lý luận về công chúng, sự tham gia và môi trường truyền thông; xây dựng mô hình tham gia và 8 tiêu chí đánh giá chất lượng thảo luận.
- Đánh giá thực trạng tham gia thảo luận của công chúng thông qua phân tích nội dung các nghiên cứu trường hợp điển hình và điều tra xã hội học (vai trò, mức độ, cách thức, nội dung, mục đích và ý nghĩa).
- Phân tích, xác định các yếu tố hạn chế và lý giải nguyên nhân cản trở công chúng tham gia thảo luận.
- Đề xuất hệ thống giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan báo chí truyền thông và xã hội.
Câu hỏi nghiên cứu
- Cơ sở lý luận, phương pháp và tiêu chí đánh giá chất lượng tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội là gì?
- Thực trạng công chúng tham gia thảo luận trên báo điện tử và mạng xã hội hiện nay ở Việt Nam ra sao?
- 2.1. Mô hình tham gia, vai trò, quan điểm, mối quan hệ và văn hóa tham gia thảo luận của công chúng trong mạng lưới truyền thông như thế nào?
- 2.2. Mức độ, cách thức, nội dung, động cơ, mục đích và ý nghĩa của sự tham gia diễn ra như thế nào?
- 2.3. Những yếu tố tương quan nhân khẩu học và yếu tố cản trở sự tham gia thảo luận là gì?
- Những giải pháp nào cần được thực thi để nâng cao chất lượng tham gia của công chúng, tăng cường trách nhiệm xã hội của báo chí truyền thông và công dân?
Giả thuyết nghiên cứu
- Giả thuyết 1: Mỗi nhóm công chúng đều có vai trò và đóng góp riêng biệt trong mô hình tham gia thảo luận trên báo điện tử và mạng xã hội.
- Giả thuyết 2: Có mối tương quan giữa các yếu tố nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn) và sự tham gia thảo luận của công chúng về nội dung, tần suất và mục đích.
- Giả thuyết 3: Chính quyền, cơ quan báo chí và người dẫn dắt dư luận (KOL) phát huy ảnh hưởng mạnh trên cả báo điện tử và mạng xã hội, trong đó mạng xã hội gắn liền với các mối quan hệ cá nhân trong mạng lưới của công chúng.
- Giả thuyết 4: Trong các chủ đề thông tin, công chúng có nhu cầu và mong muốn tham gia thảo luận nhiều nhất về các vấn đề xã hội và dân sinh.
- Giả thuyết 5: Trong các yếu tố cản trở, ba yếu tố về bảo vệ thông tin cá nhân, văn hóa tham gia và quy định phát ngôn của cơ quan/tổ chức có tác động mạnh mẽ nhất.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận, thực tiễn và thực trạng khảo sát sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội ở Việt Nam.
- Phạm vi không gian:
- Báo điện tử: Khảo sát 3 báo điện tử có lượng truy cập cao theo xếp hạng Alexa (tính đến 14/10/2021) gồm VnExpress (hạng 4, thời gian lưu trang 9 phút 25 giây, 4,67 trang/lượt xem), Tuổi Trẻ Online (hạng 19) và VietNamNet (hạng 28).
- Mạng xã hội: Các trang fanpage chính thức của 3 báo điện tử trên; các trang/nhóm cộng đồng gồm 6700 người vì 6700 cây xanh, 6700 cây xanh, Vì một Hà Nội xanh, Diễn đàn Otofun và tài khoản Facebook cá nhân của các KOL.
- Điều tra xã hội học: Khảo sát công chúng trên phạm vi 63 tỉnh thành cả nước (trong đó Hà Nội chiếm 52,2%, các tỉnh phía Bắc chiếm 26,7%, khu vực phía Nam chiếm 16,1%, miền Trung chiếm 5,0%).
- Phạm vi thời gian:
- Trường hợp Đề án cải tạo, thay thế cây xanh ở Hà Nội: Khảo sát từ 17/3/2015 đến 2/5/2015 (mở rộng thu thập số liệu từ 8/11/2014 đến 21/7/2015).
- Trường hợp Nghị định 100 về xử phạt vi phạm nồng độ cồn: Khảo sát từ 23/4/2019 đến 16/3/2020.
- Thời gian thực hiện điều tra xã hội học trực tuyến: Từ tháng 8/2022 đến tháng 9/2022.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Các hướng nghiên cứu quốc tế
Tác giả hệ thống hóa các nghiên cứu quốc tế qua các trục tiếp cận chuyên ngành và liên ngành:
- Nghiên cứu công chúng truyền thông: Phân chia tiến trình thành 4 giai đoạn lịch sử:
- Giai đoạn 1 (1910 - cuối thập niên 1930): Max Weber (phân tích báo chí với ý thức quần chúng); Harold Lasswell (1948) với "Mô hình kim tiêm" / "Viên đạn ma thuật" và cấu trúc 5 yếu tố truyền thông (nguồn, thông điệp, kênh, người nhận, hiệu quả), nhìn nhận công chúng ở thế tiếp nhận thụ động.
- Giai đoạn 2 (1940 - 1960): Paul Lazarsfeld, Bernard Berelson, Hazel Gaudet (1948) trong tác phẩm The People's Choice và Elihu Katz & Lazarsfeld (1955) thiết lập "Lý thuyết dòng chảy hai bước" (Two-step flow), khẳng định vai trò trung gian của người dẫn dắt dư luận (KOL).
- Giai đoạn 3 (1970 - cuối thế kỷ XX): Alvin Toffler (1980) với Làn sóng thứ ba dự báo hiện tượng "phi đại chúng hóa" và "giải đại chúng"; Philippe Breton và Serge Proulx (1996) với Bùng nổ truyền thông; Stuart Hall với mô hình "Mã hóa / Giải mã"; Denis McQuail và Sven Windahl (1982, 1994, 1997, 2013) phát triển lý thuyết truyền thông đại chúng, phân tích cấu trúc khán giả (Audience Analysis) và chuyển dịch sang mô hình mạng lưới lấy khán giả làm trung tâm.
- Giai đoạn 4 (2000 - nay): Jay Rosen (2006) với luận điểm The People Formerly Known as the Audience định danh khái niệm truyền thông công dân / nhà báo công dân; Paul Brighton và Dennis (2007) trong News Value; The Missouri Group (2007) với Nhà báo hiện đại; Bruno Latour (1987), John Law và John Hassard (1999) phát triển "Lý thuyết tác nhân - mạng lưới" (ANT).
- Nghiên cứu sự tham gia và hành vi:
- Triết học: Jiayin Qi, Emmanuel Monod, Binxing Fang, Shichang Deng (2018) ứng dụng quan điểm của Erving Goffman (thể hiện bản thân), Pierre Bourdieu (vốn xã hội), Jean-Paul Sartre (hiện sinh) và Martin Heidegger (thế giới được chia sẻ) để giải thích hành vi mạng xã hội.
- Nhân học và Tâm lý học: Tom Boellstorff (2008), Arturo Escobar (1994) nghiên cứu văn hóa thế giới ảo; Elihu Katz, Jay Blumler, Michael Gurevitch (1973, 1974) phát triển "Lý thuyết Sử dụng và Hài lòng"; Cho và De Moya (2014) phân loại thông điệp và động cơ thảo luận trên Facebook; Elisabeth Noelle-Neumann thiết lập "Lý thuyết Vòng xoáy im lặng".
- Xã hội học: Linton Freeman (1979) đo lường tính trung tâm mạng lưới; Mark Granovetter (1973) với lý thuyết "Sức mạnh của mối liên kết yếu" (The Strength of Weak Ties); Teurlings (2013); Judith Ehlert (2015) với phương pháp nghiên cứu định tính.
- Chính trị học và Văn hóa: Jürgen Habermas (1989) với khái niệm "Không gian công" (Public Sphere); Nick Couldry, Sonia Livingstone, Tim Markham (2007) nghiên cứu trao quyền công dân; Henry Jenkins (2006) định nghĩa "Văn hóa tham gia" (Participatory culture) trong Convergence Culture; José van Dijck (2013) với The Culture of Connectivity; Mikko Villi nghiên cứu tuyển chọn xã hội (social curation).
- Báo chí thực hành: Karoline Andrea Ihlebæk và Arne H. Krumsvik phân tích quyền lực biên tập; Alfred Hermida (2011) nghiên cứu cơ chế báo chí có sự tham gia; Angela M. Marchionni (2013, 2015) đề xuất mô hình "Báo chí như một cuộc trò chuyện" (Journalism-as-a-Conversation).
Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam
- Về lý luận báo chí và công chúng: Tạ Ngọc Tấn (2001) trong Truyền thông đại chúng phân tích 5 bước tiếp nhận thông tin và mô hình truyền thông hai chiều mềm dẻo; Vũ Quang Hào (2004) nghiên cứu công chúng báo chí Thụy Điển; Nguyễn Văn Dững (2006, 2012) bàn về tiếp thị xã hội, phân đoạn công chúng trong Cơ sở lý luận báo chí.
- Về dư luận xã hội và sự tham gia: Lưu Minh Trị nghiên cứu dư luận xã hội trong công tác tư tưởng; Lương Khắc Hiếu (1999, 2014) hệ thống hóa phương pháp điều tra và định hướng dư luận; Phan Văn Tuấn khảo sát sự tham gia chính sách nông thôn mới tại Nghệ An; Nguyễn Quý Thanh (chủ biên) với Xã hội học về dư luận xã hội và Phép đạc tam giác về vốn xã hội của người Việt Nam (phân tích vốn xã hội qua tương tác Facebook); Trịnh Hòa Bình, Lê Thế Lĩnh, Phan Quốc Thắng (2014) khảo sát động cơ giới trẻ dùng mạng xã hội; Đào Lê Hòa An (2013); Bùi Trà My (2018) nghiên cứu văn hóa tham gia; Lê Thị Thanh Vy (2018) tiếp cận văn hóa mạng từ góc nhìn văn hóa dân gian.
- Về môi trường truyền thông số: Nguyễn Văn Dững (2011) trong Báo chí và dư luận xã hội; Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (Cơ sở lý luận BCTT); Nguyễn Thị Trường Giang phân tích cấu trúc diễn đàn trên báo điện tử; Lữ Thị Mai Oanh nghiên cứu cơ chế lan truyền tin đồn trong không gian bán công cộng; Triệu Thanh Lê nghiên cứu hiệu quả tiếp nhận của công chúng ngoại quốc đối với báo điện tử tiếng Anh.
Khoảng trống luận án giải quyết
Luận án giải quyết khoảng trống học thuật bằng cách kết hợp liên ngành báo chí học và xã hội học thực nghiệm, chuyển dịch từ mô hình nghiên cứu tuyến tính sang mô hình dòng chảy đa bước với hiệu ứng mạng lưới. Đồng thời, luận án lấp đầy khoảng trống thực tiễn thông qua việc xác lập 8 tiêu chí đánh giá chất lượng luồng thảo luận và phân tích các rào cản tham gia trong bối cảnh pháp lý, chính trị và văn hóa mạng tại Việt Nam.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng
- Lý thuyết Tác nhân - Mạng lưới (Actor - Network Theory - ANT): Coi con người (nhà báo, độc giả, KOL, nhà quản lý) và phi con người (nền tảng công nghệ, thuật toán, bài viết, tính năng bình luận) đều là các tác nhân (actors/actants) bình đẳng trong việc kết nối, thương lượng và định hình luồng thông tin.
- Lý thuyết Thiết lập chương trình nghị sự (Agenda Setting) và Lý thuyết Đóng khung (Framing): Giải thích cách cơ quan báo chí và người dùng mạng xã hội lựa chọn, làm nổi bật các khía cạnh của sự kiện để định hướng sự chú ý của cộng đồng.
- Lý thuyết Dòng chảy hai bước và đa bước (Two-step & Multi-step flow): Phân tích vai trò trung gian phân phối và dẫn dắt ý kiến của các nhóm công chúng tích cực, các đầu mối liên kết mạng lưới.
- Lý thuyết Sử dụng và Hài lòng (Uses and Gratifications): Làm rõ động cơ tâm lý (tìm kiếm thông tin, biểu đạt bản thân, giám sát xã hội, liên kết cộng đồng) khiến công chúng chủ động lựa chọn phương tiện truyền thông.
- Lý thuyết Vòng xoáy im lặng (Spiral of Silence): Giải thích xu hướng công chúng kìm nén hoặc công khai bày tỏ ý kiến dựa trên cảm nhận về sự đồng thuận của số đông.
- Khái niệm Không gian công (Habermas) và Văn hóa tham gia (Jenkins): Làm cơ sở đánh giá tính dân chủ, đối thoại và mức độ chủ động sáng tạo nội dung của công chúng.
Mô hình tham gia và 8 tiêu chí đánh giá chất lượng tham gia
Luận án đề xuất mô hình công chúng tham gia theo dòng chảy đa bước với hiệu ứng mạng lưới và xác lập Bảng 2.1 gồm 8 tiêu chí đánh giá chất lượng tham gia thảo luận:
| STT |
Tiêu chí đánh giá |
Nội hàm tiêu chí |
| 1 |
Tính liên quan và thời sự |
Mức độ bám sát các sự kiện chính sách, vấn đề dân sinh đang diễn ra |
| 2 |
Tính đa dạng và đại diện |
Sự phong phú về thành phần tham gia, độ tuổi, giới tính, quan điểm đa chiều |
| 3 |
Tính hợp lý và lập luận |
Mức độ đưa ra dẫn chứng khoa học, lý lẽ logic thay vì cảm xúc thuần túy |
| 4 |
Tính văn minh và chuẩn mực |
Tuân thủ đạo đức giao tiếp, không dùng từ ngữ thù ghét, xúc phạm |
| 5 |
Tính xây dựng và giải pháp |
Đóng góp sáng kiến, kiến nghị cụ thể nhằm giải quyết vấn đề xã hội |
| 6 |
Mức độ tương tác hai chiều |
Mức độ phản hồi qua lại giữa tòa soạn - độc giả, giữa các thành viên mạng lưới |
| 7 |
Hiệu ứng lan tỏa mạng lưới |
Khả năng chia sẻ, phân phối thông điệp và tạo luồng thảo luận thứ cấp |
| 8 |
Hiệu quả tác động chính sách |
Mức độ tiếp thu, điều chỉnh từ cơ quan quản lý và các bên liên quan |
Phương pháp nghiên cứu
Luận án tích hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp và phân tích hệ thống: Tổng hợp văn bản pháp luật, số liệu báo cáo truyền thông và hệ thống hóa lý luận.
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Phân tích sâu 2 trường hợp chính sách - xã hội:
- Đề án cải tạo, thay thế cây xanh ở Hà Nội (2014 - 2015).
- Quy định xử phạt nồng độ cồn theo Nghị định 100/2019/NĐ-CP (2019 - 2020).
- Phương pháp phân tích nội dung (Content analysis): Áp dụng bảng mã hóa (Codebook) để phân loại chủ đề, khung thông tin và tính chất các bài báo trên VnExpress, VietNamNet, Tuổi Trẻ Online, cùng các bài đăng, bình luận trên các nhóm/trang Facebook liên quan.
- Phương pháp phỏng vấn sâu (14 cuộc PVS):
- 02 lãnh đạo, quản lý báo điện tử.
- 05 nhà báo theo dõi mảng chính sách, đô thị, xã hội.
- 04 chuyên gia, quản trị viên diễn đàn mạng xã hội, KOL và đại diện công chúng tích cực.
- 03 đại diện cơ quan quản lý nhà nước (lĩnh vực thông tin truyền thông, giao thông, xây dựng).
- Phương pháp điều tra xã hội học:
- Khảo sát trực tuyến qua Google Docs từ tháng 8/2022 đến tháng 9/2022, thu về 680 phiếu trả lời, trong đó có 632 phiếu hợp lệ từ người có hành vi tham gia thảo luận trên báo điện tử và Facebook (48 người không tham gia).
- Cơ cấu mẫu điều tra (N = 680):
- Giới tính: Nữ chiếm 67,4%; Nam chiếm 31,9%; Giới tính khác chiếm 0,7%.
- Địa bàn cư trú: Hà Nội (52,2%), các tỉnh phía Bắc (26,7%), khu vực phía Nam (16,1%), miền Trung (5,0%).
- Độ tuổi: 18–29 tuổi (46,5%), 30–39 tuổi (26,3%), 40–49 tuổi (22,1%), dưới 18 tuổi (3,5%), 50–59 tuổi (1,0%), trên 60 tuổi (0,6%).
- Trình độ học vấn: Đại học (50,9%), Sau đại học (25,7%), Trung học phổ thông (20,4%), Tiểu học và THCS (3,0%).
- Xử lý dữ liệu: Nhập liệu và phân tích bằng phần mềm SPSS, sử dụng các kỹ thuật kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), T-Test, ANOVA để kiểm tra mối tương quan và sai biệt giữa các nhóm biến nhân khẩu học.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội
Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước thành ba nhóm chính: nghiên cứu về công chúng, nghiên cứu về sự tham gia, và nghiên cứu về môi trường truyền thông (báo điện tử, mạng xã hội). Tác giả khái quát quá trình phát triển lý luận từ mô hình truyền thông một chiều (kim tiêm) sang mô hình dòng chảy hai bước, đa bước và mô hình mạng lưới tác nhân. Tác giả chứng minh rằng các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận một chiều từ phía cơ quan báo chí hoặc khảo sát dư luận đơn lẻ, chưa phân tích thấu đáo hành vi tham gia của công chúng như một chủ thể đồng sáng tạo và giám sát xã hội trong kỷ nguyên số.
Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội
Chương này làm rõ hệ thống khái niệm: "sự tham gia", "thảo luận trực tuyến", "công chúng báo điện tử", "người dùng mạng xã hội". Tác giả phân tích cơ sở chính trị và pháp lý tại Việt Nam: quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do ngôn luận và bày tỏ chính kiến được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Báo chí năm 2016, Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 và Luật An ninh mạng năm 2018. Chương 2 thiết lập mô hình dòng chảy đa bước với hiệu ứng mạng lưới, đồng thời công bố khung 8 tiêu chí đánh giá chất lượng thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội (Bảng 2.1).
Chương 3: Thực trạng sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội qua nghiên cứu trường hợp
Thông qua phân tích nội dung và phỏng vấn sâu đối với 2 trường hợp điển hình:
- Đề án cải tạo, thay thế 6.700 cây xanh tại Hà Nội (2014–2015): Luận án chỉ ra sự chuyển dịch luồng thảo luận từ mạng xã hội sang báo điện tử. Bắt đầu từ sự bức xúc của các nhóm Facebook tự phát (6700 người vì 6700 cây xanh, Vì một Hà Nội xanh), luồng ý kiến lan tỏa mạnh sang báo điện tử (Tuổi Trẻ Online, VietNamNet, VnExpress), tạo áp lực để UBND TP. Hà Nội ra quyết định tạm dừng đề án, thanh tra và xử lý trách nhiệm cán bộ liên quan.
- Quy định xử phạt nồng độ cồn theo Nghị định 100/2019/NĐ-CP (2019–2020): Thảo luận diễn ra theo chiều hướng đồng thuận cao về mục tiêu an toàn giao thông nhưng xuất hiện tranh luận gay gắt về mức phạt và ngưỡng xử phạt tuyệt đối bằng 0. Diễn đàn Otofun và các fanpage báo chí đóng vai trò đầu mối trao đổi kinh nghiệm thực tế, giải đáp băn khoăn pháp lý.
Chương 3 khẳng định vai trò của KOL và quản trị viên mạng xã hội như các "cầu nối AB" liên kết các cụm mạng lưới rời rạc, hỗ trợ báo chí truyền thông xác định các điểm nghẽn chính sách.
Chương 4: Thực trạng sự tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội qua điều tra xã hội học
Phân tích dữ liệu khảo sát từ 680 người tham gia (632 người phản hồi hợp lệ có tham gia tương tác) mang lại các phát hiện thực nghiệm quan trọng:
- Phương tiện và tần suất tham gia: Facebook là nền tảng được sử dụng nhiều nhất để bày tỏ ý kiến, tiếp theo là báo điện tử. Hình thức tham gia phổ biến nhất là đọc/xem và bày tỏ cảm xúc (like, thả biểu tượng), trong khi viết bình luận chi tiết hoặc gửi bài viết phản hồi chiếm tỷ lệ thấp hơn.
- Nội dung quan tâm: Công chúng quan tâm và mong muốn tham gia thảo luận nhiều nhất vào nhóm vấn đề dân sinh, an toàn giao thông, y tế, giáo dục và môi trường (chứng minh giả thuyết H4).
- Mức độ hài lòng: Tỷ lệ công chúng hài lòng với việc phản ánh ý kiến của báo điện tử ở mức trung bình khá; tồn tại mong muốn tòa soạn cần minh bạch hơn trong khâu duyệt bình luận, giảm bớt việc cắt gọt làm sai lệch sắc thái biểu đạt.
- Kiểm định tương quan nhân khẩu học (SPSS):
- Giới tính: Nam giới có xu hướng tham gia thảo luận các vấn đề chính trị, pháp luật, giao thông với tần suất viết bình luận cao hơn; nữ giới quan tâm nhiều hơn đến các chủ đề giáo dục, gia đình, y tế, đời sống xã hội.
- Độ tuổi: Nhóm 18–29 tuổi có tần suất tương tác cao nhất trên mạng xã hội nhưng thiên về giải trí và chia sẻ cảm xúc; nhóm 30–49 tuổi có mức độ tham gia thảo luận chính sách, dân sinh sâu sắc và bền bỉ hơn.
- Trình độ học vấn: Nhóm có trình độ đại học và trên đại học thể hiện nhu cầu đóng góp ý kiến phản biện xã hội và yêu cầu cao về tính chuẩn xác của thông tin dẫn chứng.
- Các yếu tố cản trở sự tham gia: Dữ liệu thống kê khẳng định 3 yếu tố lớn nhất kìm hãm công chúng bình luận là: (1) Lo ngại lộ thông tin cá nhân và bị làm phiền; (2) Môi trường văn hóa tranh luận độc hại, công kích cá nhân trên mạng; (3) Các quy định, ràng buộc nội bộ về phát ngôn của cơ quan, doanh nghiệp nơi công chúng làm việc (chứng minh giả thuyết H5).
Chương 5: Vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao chất lượng tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội ở Việt Nam
Chương 5 đúc kết các vấn đề tồn tại: cơ chế tiếp nhận phản hồi của cơ quan nhà nước còn chậm; báo điện tử chưa đầu tư đúng mức cho công nghệ quản trị tương tác; tình trạng tin giả, phát ngôn thù ghét trên mạng xã hội làm xói mòn lòng tin. Từ đó, luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp đồng bộ:
- Giải pháp về chủ trương, chính sách và pháp luật: Hoàn thiện cơ chế minh bạch thông tin; ban hành quy trình phản hồi dư luận bắt buộc đối với cơ quan ban hành chính sách; cụ thể hóa chế tài bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tham gia thảo luận.
- Giải pháp đối với cơ quan báo chí truyền thông: Xây dựng chiến lược báo chí hội tụ và tương tác; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công cụ tự động để lọc bình luận rác; đào tạo đội ngũ biên tập viên diễn đàn; thiết lập quy chế biên tập bình luận công khai, rõ ràng; chủ động phối hợp với các hội nhóm, KOL trên mạng xã hội để lan tỏa thông tin chính thống.
- Giải pháp đối với xã hội và cộng đồng: Nâng cao năng lực truyền thông (media literacy) cho người dân thông qua giáo dục học đường; xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn minh trên không gian mạng; thúc đẩy vai trò định hướng tích cực của các tổ chức đoàn thể và chuyên gia.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Hệ thống hóa và bổ sung khung lý thuyết về sự tham gia của công chúng trong môi trường truyền thông số tại Việt Nam, kết hợp Lý thuyết Tác nhân - Mạng lưới (ANT), Lý thuyết Thiết lập chương trình nghị sự và Lý thuyết Sử dụng và Hài lòng.
- Xây dựng mô hình dòng chảy truyền thông đa bước với hiệu ứng mạng lưới, chỉ rõ vị trí và cơ chế tương tác giữa 4 nhóm tác nhân: Cơ quan quản lý - Cơ quan báo chí - Người dẫn dắt dư luận (KOL/quản trị viên) - Công chúng đại chúng.
- Xác lập bộ 8 tiêu chí khoa học (Bảng 2.1) dùng để đo lường và đánh giá chất lượng các luồng thảo luận trực tuyến.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm quy mô (680 người khảo sát, 14 phỏng vấn sâu, 2 nghiên cứu trường hợp chi tiết) phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng thảo luận của công chúng Việt Nam trên nền tảng báo điện tử và Facebook.
- Làm rõ các mối tương quan nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, học vấn) tác động đến hành vi, động cơ và mức độ tham gia thảo luận chính sách.
- Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng cao giúp các tòa soạn báo điện tử xây dựng chiến lược thu hút bạn đọc, tối ưu hóa công tác quản trị bình luận và giúp cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện quy trình tiếp thu phản biện xã hội.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của đề tài
- Phương pháp điều tra xã hội học sử dụng kỹ thuật lấy mẫu thuận tiện trực tuyến (Google Docs), dẫn đến cơ cấu mẫu tập trung phần lớn ở khu vực đô thị (Hà Nội chiếm 52,2%) và nhóm người trẻ, có trình độ học vấn từ đại học trở lên (chiếm hơn 76%), chưa bao quát đồng đều các tầng lớp nông thôn, vùng sâu vùng xa.
- Phạm vi nghiên cứu trường hợp chỉ tập trung vào 2 sự kiện chính sách - dân sinh cụ thể (Cây xanh Hà Nội và Nghị định 100), chưa khảo sát trên các nhóm đề tài kinh tế, văn hóa hay đối ngoại.
- Nền tảng mạng xã hội khảo sát chủ yếu là Facebook, chưa mở rộng sang các nền tảng video ngắn đang phát triển mạnh như TikTok hay các ứng dụng nhắn tin OTT như Zalo.
Hướng nghiên cứu tiếp
- Mở rộng phạm vi khảo sát bằng phương pháp chọn mẫu xác suất phân tầng trên quy mô dân số rộng hơn để tăng tính đại diện.
- Khảo sát sự tham gia thảo luận của công chúng trên các nền tảng mạng xã hội thế hệ mới (TikTok, YouTube Shorts) và các không gian trao đổi nhóm kín (Zalo, Telegram).
- Nghiên cứu sâu hơn về tác động của thuật toán gợi ý nội dung và trí tuệ nhân tạo (AI) đối với hành vi biểu đạt quan điểm của công chúng.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên ngành Báo chí, Truyền thông và Xã hội học: Tham khảo khung lý thuyết liên ngành (ANT, Dòng chảy đa bước), phương pháp luận kết hợp nghiên cứu trường hợp với phân tích nội dung và điều tra xã hội học xử lý qua SPSS.
- Lãnh đạo và biên tập viên các cơ quan báo chí điện tử: Ứng dụng bộ 8 tiêu chí đánh giá chất lượng thảo luận để xây dựng chiến lược tương tác, quy chuẩn duyệt bình luận và tổ chức diễn đàn trực tuyến thu hút bạn đọc.
- Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Tham khảo cơ chế vận hành của dư luận trên không gian mạng để xây dựng quy trình lắng nghe, đối thoại và phản hồi chính sách dân sinh kịp thời, minh bạch.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án khảo sát sự tham gia của công chúng trên những báo điện tử và kênh mạng xã hội cụ thể nào?
Luận án khảo sát trên 3 báo điện tử có thứ hạng truy cập hàng đầu tại Việt Nam theo Alexa năm 2021: VnExpress, VietNamNet, và Tuổi Trẻ Online. Trên mạng xã hội, tác giả khảo sát fanpage chính thức của 3 báo này, cùng các trang/nhóm Facebook: 6700 người vì 6700 cây xanh, 6700 cây xanh, Vì một Hà Nội xanh, diễn đàn xe và giao thông Otofun, và tài khoản cá nhân của một số người dẫn dắt dư luận (KOL).
2. Dữ liệu điều tra xã hội học trong luận án được thu thập và xử lý bằng phương pháp nào?
Dữ liệu được thu thập qua bảng hỏi trực tuyến (Google Docs) từ tháng 8 đến tháng 9/2022 với 680 người tham gia trên 63 tỉnh thành (632 phiếu hợp lệ có tương tác thảo luận). Tác giả mã hóa, nhập liệu và xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS, sử dụng các phép kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), T-Test và ANOVA để phân tích mối tương quan nhân khẩu học và mức độ hài lòng của công chúng.
3. Hai nghiên cứu trường hợp (case study) được luận án lựa chọn là gì và có khung thời gian khảo sát ra sao?
Hai trường hợp được nghiên cứu là:
- Đề án cải tạo, thay thế cây xanh ở Hà Nội: khảo sát trọng tâm từ ngày 17/3/2015 đến 2/5/2015 (thu thập mở rộng từ 8/11/2014 đến 21/7/2015).
- Quy định xử phạt vi phạm nồng độ cồn trong Nghị định 100/2019/NĐ-CP: khảo sát từ ngày 23/4/2019 đến 16/3/2020.
4. Luận án chỉ ra những yếu tố nào cản trở lớn nhất đến việc công chúng tham gia bình luận, thảo luận trực tuyến?
Theo kết quả điều tra xã hội học và kiểm định giả thuyết H5, ba yếu tố cản trở mạnh mẽ nhất gồm: (1) Nỗi lo sợ bị lộ lọt thông tin cá nhân và bị quấy rầy; (2) Môi trường văn hóa giao tiếp mạng còn thiếu văn minh, xuất hiện công kích cá nhân; (3) Các quy định, rào cản hành chính về phát ngôn của cơ quan, doanh nghiệp hoặc tổ chức nơi cá nhân đang công tác.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hoàng Anh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về hành vi và mô hình tham gia thảo luận của công chúng trên báo điện tử và mạng xã hội tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp liên ngành giữa lý luận báo chí truyền thông và xã hội học thực nghiệm, tác giả đã mô hình hóa dòng chảy truyền thông đa bước và thiết lập bộ 8 tiêu chí đánh giá chất lượng thảo luận trực tuyến. Các phát hiện định lượng và định tính từ 2 nghiên cứu trường hợp cùng 680 mẫu khảo sát cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc nâng cao trách nhiệm xã hội của báo chí, thúc đẩy môi trường đối thoại văn minh và hỗ trợ quản trị xã hội hiệu quả trong bối cảnh truyền thông số.
