CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN MẠNG LƯỚI ĐƯỜNG ĐÔ THỊ HƯỚNG TỚI ĐÔ THỊ SINH THÁI 1. TỔNG QUAN QHPTMLĐ ĐÔ THỊ HƯỚNG TỚI ĐÔ THỊ SINH THÁI TRÊN THẾ GIỚI. Lịch sử phát triển đô thị sinh thái Theo nhiều nhà khoa học cho rằng đô thị sinh thái có nguồn gốc từ thành phố vườn. Khái niệm về Thành phố vườn được đưa ra lần đầu tiên từ năm 1898 bởi Ebenezer Howard người Anh.
Howard đưa ra khái niệm này trong cuốn "Tomorrow: a Peaceful Path to Real Reform" (1898); sau đó được tái bản vào năm 1902 với tên mới là "Garden Cities of Tomorrow"[89]. Các thành phố vườn được quy hoạch, xây dựng với các không gian xanh và vành đai xanh. Trong những thành phố đó, các phân khu chức năng như khu dân cư, công nghiệp, nông nghiệp đều được xây dựng khá tách biệt. Ý tưởng phát triển đô thị theo hướng thành phố vườn sau đó đã lan rộng ra khắp khu vực châu Âu, nơi mà có nền công nghiệp rất phát triển và những mặt trái của quá trình công nghiệp hóa gây ra những hậu quả nặng nề về môi trường đô thị, sức khỏe người dân, an sinh xã hội.
Xu hướng phát triển thành phố vườn lan rộng và tạo thành một phong trào mạnh mẽ dần dần phát triển thành nhiều nhánh khác nhau như: Đô thị xanh, đô thị sinh thái, đô thị phát triển bền vững. Năm 1975 tại California- Hoa Kỳ, GS. Richard Register ở Berkeley đã thành lập tổ chức phát triển ĐTST. Với ý tưởng xây dựng lại các thành phố để cân bằng với thiên nhiên.
Họ làm việc để trồng cây dọc theo các con phố chính, xây dựng nhà kính năng lượng mặt trời, làm việc trong hệ thống pháp luật Berkeley để thông qua các chính sách thân thiện với môi trường và khuyến khích GTCC. Năm 1979 thuật ngữ "eco-city" được giới thiệu bởi người sáng lập tổ chức đô thị sinh thái GS. Thuật ngữ này hiện đang được sử dụng phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Năm 1990 hội nghị đầu tiên về vận động sinh thái quốc tế (nay được gọi là Hội nghị thượng đỉnh ĐTST thế giới hay ECWS) diễn ra tại Berkeley, California, và đã tiếp tục thông qua việc tổ chức và ủy quyền cho các nhà xây dựng Ecocity Builders.
Đến năm 2019 đã diễn ra 13 lần hội nghị tại các địa điểm khác nhau. 8 Theo một khảo sát toàn cầu vào năm 2011 trên thế giới hiện có khoảng 174 đô thị sinh thái [74], xây dựng ĐTST trên thế giới đã, đang phát triển mạnh mẽ và trở thành một xu hướng phát triển đô thị được nhiều nước hướng tới. Năm 2019 Chính phủ Trung Quốc cũng tuyên bố dự kiến sẽ xây dựng 285 ĐTST. Ở Việt Nam một số thành phố cũng đã định hướng phát triển theo xu hướng ĐTST như Hội An, Hải Phòng, TP Đà Lạt, Thị xã Phong Điền, TP Thái Nguyên, Hà Nội… 1.
Quy hoạch phát triển MLĐ hướng tới ĐTST ở một số đô thị Châu Âu. Châu Âu là khu vực phát triển lâu đời, cái nôi của “Thành phố vườn” với những thành phố có nhiều sáng tạo trong quy hoạch phát triển đô thị như: Paris (Pháp), Stockholm (Thụy Điển), Copenhagen (Đan Mạch), Freiburg (Đức), London (Anh). MLĐ cũng có quá trình phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau. Quy hoạch MLĐ chủ đạo xuất phát từ một lõi trung tâm và lan tỏa dần ra các khu vực khác nên MLĐ có dạng hỗn hợp: Có khu vực là hình nan quạt có tia sao, có khu vực là ô bàn cờ như thành cổ Rome - Italia và Toulouse - Pháp là các TP đại diện.
Một mạng lưới đường chủ đạo dành cho các phương tiện cơ giới thiếu sự phân cấp đã là một trở ngại lớn cho các TP cổ này. Tuy nhiên do đã xây dựng thêm được các đường vành đai cao tốc cùng với việc tổ chức GTCC hiệu quả nên đã đáp ứng tốt bài toán giao thông trong và ngoài đô thị, (xem hình 1.1: Mạng lưới đường của Thành Rome - Italia và Mạng lưới đường của thủ đô Paris - Pháp, [97] Tại các đô thị của Cộng hòa Pháp. Kể từ Rio 1992 và chương trình Nghị sự 21 khẳng định nguyện vọng của nhân loại phát triển theo cách thức bảo đảm kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo, công bằng xã hội, sử dụng 9 hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường. Ở quy mô đô thị, các tổ chức nghiên cứu phát triển thường đưa ra các khuyến nghị đối với chính quyền đô thị địa phương, vận dụng phát triển các thành phố theo mô hình ĐTST dựa trên chương trình Nghị sự 21.
Tuy nhiên với Pháp cũng như các nước đã phát triển có tỷ lệ dân cư đô thị ở mức cao, tập trung tại các vùng đô thị rộng lớn, phát triển đa cực, nên sự phát triển đô thị sẽ gắn với mạng lưới giao thông và gắn kết chặt chẽ giữa các khu vực như các khu đô thị mới sẽ rất hiệu quả. - Xem xét quy hoạch các khu vực có mật độ cao để gia tăng diện tích không gian xanh, dân cư phân bố rộng sẽ cản trở phát triển bền vững, vì vậy cần thiết xem xét tới đặc điểm của từng khu vực để bố trí quy hoạch đô thị và quy hoạch giao thông. - Phát triển các phương tiện giao thông thô sơ (đi bộ, xe đạp), kết hợp với phương tiện GTCC theo quy hoạch định hướng giao thông TOD cho nhu cầu liên kết với bên ngoài. - Kiến trúc xanh hay xây dựng xanh: Ứng dụng các công nghệ xây nhà thụ động, tiết kiệm năng lượng.
Trong giao thông các phương tiện sử dụng nhiên liệu sạch, nhiên liệu xanh. - Phát triển đô thị có sự tham gia của cộng đồng, người dân địa phương có quyền tham gia hiệu quả vào các quyết định của khu đô thị sinh thái. Thành phố Freiburg – Cộng hòa Liên bang Đức Thành phố gần 900 năm tuổi ở Tây Nam nước Đức này đã từng bị tàn phá tới hơn 80% trong Thế chiến II, nhưng Freiburg ngày nay đã trở thành một trong những thành phố có hệ sinh thái tốt nhất thế giới. Hồi sinh mạnh mẽ từ đống tro tàn sau cuộc chiến tàn khốc [35].
- Quy hoạch MLĐ với quy hoạch đô thị: Chính quyền thành phố đã quyết định để xây dựng lại mà không làm thay đổi đặc trưng của thành phố, theo kế hoạch MLĐ phố cũ và phong cách kiến trúc. Khi các con đường được xây dựng lại, chúng được 10 mở rộng vừa đủ cho một đường xe điện mà không phải nhiều làn xe cho xe hơi. Đây là một quan điểm mới của chính quyền thành phố ở thời điểm đó. - Quy hoạch MLĐ gắn với phương tiện giao thông: Năm 1969, Freiburg đưa ra chiến lược quản lý lưu lượng tích hợp giúp người tham gia giao thông tìm được lộ trình thích hợp.
Kế hoạch nhằm cải thiện khả năng di chuyển trong khi giảm lưu lượng giao thông và cải thiện môi trường. Nó ưu tiên giảm giao thông bằng xe cá nhân và ưu tiên cho các phương thức vận tải thân thiện với môi trường như đi bộ, đạp xe và vận chuyển công cộng. Việc giảm giao thông bằng xe cá nhân được thực hiện cùng với quy hoạch đô thị giúp Freiburg trở thành thành phố “khoảng cách ngắn” - một thành phố nhỏ gọn với các trung tâm gần nhau, nơi mà nhu cầu của mọi người nằm trong khoảng cách đi bộ. - Quy hoạch MLĐ gắn với môi trường đô thị: MLĐ trong thành phố gồm hệ thống GTCC hiện đại kết nối với xe điện, xe đạp và người đi bộ là chủ nhân của đường phố, giảm được tiếng ồn.
Không khí tại Freiburg tinh khiết hơn ở những nơi khác với mức thải CO2 rất thấp. Theo số liệu chính thức, TP này đã giảm được 20% khí thải từ những năm 1990 và hướng tới con số 50% vào năm 2030. Đồng thời Chính quyền TP Freiburg đã xây dựng một hệ thống giao thông sử dụng nguồn năng lượng tái tạo, rất thuận tiện. Từ những năm 1960 - 1970, TP đã triển khai các chính sách giao thông bền vững như tạo không gian cho người đi bộ trong khu vực trung tâm TP, mở rộng mạng lưới giao thông công cộng, xây dựng và khai thác hệ thống đường sắt; khuyến khích hạn chế sử dụng xe ô tô, ở nhiều trung tâm thị trấn và khu dân cư, bãi đỗ xe chỉ dành cho cư dân nơi đó và phải có giấy phép.
- Quy hoạch MLĐ với quản lý nhu cầu giao thông đô thị: Các nhà lập kế hoạch thành phố Freiburg đã làm việc với các chuyên gia về môi trường bền vững tại địa phương, bao gồm kiến trúc sư, kỹ sư năng lượng, kiến trúc sư cảnh quan và nhà hoạch định giao thông để tạo ra một bộ hướng dẫn quy “ecosuburbs”. Đây là mô hình được xây dựng vừa là một khu vực sống - làm việc vừa là nơi vui chơi giải trí mới. Thành phố đã áp dụng các phương pháp hiệu quả về sinh thái để thiết kế, vận hành và để xây dựng khu vực sinh thái vùng ngoại ô [62]. Đối với giao thông vận tải, “ecosuburbs” đã được phát triển theo định hướng GTCC, xe đạp và người đi bộ được kết nối với nhau.
MLĐ cho xe ô tô sẽ bị hạn chế, toàn bộ các tuyến đường được quy định vận tốc không vượt quá 30km/h trừ các 11 trục đường chính đô thị, các bãi đỗ xe được quy hoạch cho mỗi đơn vị ở, chủ yếu trong các bãi đỗ xe ngầm. [68] TP Copenhagen (Đan Mạch) là thủ đô của đất nước Đan Mạch đã trở thành một hình mẫu của quy hoạch đô thị và thiết kế đô thị trong 70 năm qua. - Quy hoạch MLĐ với quy hoạch đô thị: Chiến lược “Năm ngón tay” được phát triển vào năm 1947. Đây là một kế hoạch phát triển đô thị tập trung vào cả các tuyến đường sắt đô thị và không gian xanh ở giữa.
Ý tưởng là các đường xe lửa (S- tog) trải rộng như những ngón tay trên “lòng bàn tay” của trung tâm Copenhagen. - Quy hoạch MLĐ gắn với phương tiện giao thông và môi trường đô thị: Thành phố này đã thay đổi mô hình đô thị phù hợp với hình thức GTCC (chủ yếu là đường sắt) vì nguyên nhân khan hiếm đất đai, bảo tồn các không gian mở bên cạnh việc khuyến khích phát triển đô thị và giao thông bền vững. Các cao ốc văn phòng, nhà ở và cửa hàng tập trung quanh khu vực nhà ga, tạo thành những cộng đồng có chất lượng sống tốt và thân thiện với người đi bộ. Các nhà quy hoạch đô thị và quy hoạch giao thông đã kết nối tốt trong quy hoạch giao thông và quy hoạch sử dụng đất (xem hình 1.