Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO Y TẾ VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 1. Y TẾ VÀ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO Y TẾ 1. Khái quát chung về y tế 1. Khái niệm về y tế Mỗi người dân dù sống trong xã hội nào, tầng lớp nào, chế độ chính trị nào đều có những quyền cơ bản.
Một trong các quyền cơ bản đó là quyền bảo vệ sức khoẻ hay quyền sức khoẻ. Quyền sức khoẻ đã được khẳng định từ năm 1946 trong Hiến chương của WHO và đến nay nó vẫn còn nguyên giá trị: “Quyền về sức khỏe là quyền được hưởng tình trạng sức khoẻ tốt nhất có thể được về cả thể chất và tinh thần” [30]. Y tế được xem là công cụ, giải pháp then chốt để thực hiện các nhu cầu và quyền lợi liên quan đến bảo vệ và CSSK cho người dân. Bảo vệ sức khoẻ, giảm tỷ lệ mắc bệnh, nâng cao thể lực, tăng tuổi thọ cho con người là những mục tiêu quan trọng của y tế, góp phần nâng cao chất lượng đời sống của người dân.
Y tế được định nghĩa là một ngành y học ứng dụng, chuyên phòng bệnh, chữa bệnh và bảo vệ sức khoẻ. Nói cách khác, y tế là việc chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa về bệnh tật, thương tích, suy yếu về thể chất và tinh thần của con người; giúp cải thiện và nâng cao sức khoẻ của con người về cả thể chất lẫn tinh thần. Y tế bao gồm CSSKBĐ, chăm sóc thứ cấp và YTCC. Chăm sóc sức khoẻ ban đầu được xem là chìa khóa để thực hiện mục tiêu CSSK toàn dân và là một phần của sự phát triển công bằng xã hội.
Do đó, CSSKBĐ là một phần không thể thiếu trong hệ thống y tế của mỗi quốc gia, giữ chức năng trung tâm của hệ thống y tế và là một phần của sự phát triển tổng thể về KTXH của cộng đồng [2]. CSSKBĐ là sự CSSK thiết yếu, dựa trên các phương pháp và kỹ thuật có tính thực tiễn, có cơ sở khoa học và được xã hội chấp nhận, phổ cập đến mọi cá nhân và gia đình trong cộng đồng với một phí tổn mà cộng đồng và quốc gia có thể chi trả được ở bất cứ giai đoạn phát triển nào, trên tinh 16 thần tự lực và tự quyết. CSSKBĐ là nơi tiếp xúc đầu tiên của các cá nhân, gia đình và cộng đồng với hệ thống y tế của mỗi quốc gia, mang việc CSSK đến càng gần với người dân và tạo thành yếu tố đầu tiên của quá trình CSSK lâu dài [81]. Y tế công cộng là tổng hòa các hoạt động phòng bệnh, kéo dài tuổi thọ và tăng cường sức khỏe thông qua những cố gắng có tổ chức của xã hội, các tổ chức công và tư, cộng đồng và cá nhân với sự chỉ đạo chung của Chính phủ.
YTCC mang tính chuyên môn đa ngành với các chuyên ngành chính như dịch tễ học, thống kê sinh y học, khoa học môi trường học, hành vi sức khỏe, dinh dưỡng, quản lý y tế,. Vì vậy, YTCC bao hàm ý nghĩa liên ngành chứ không chỉ giới hạn trong lĩnh vực y tế. Do sự phối hợp của liên ngành mà nhiều bệnh tật có thể phòng tránh được một cách rất đơn giản, thậm chí bằng phương pháp không liên quan tới y học. Trọng tâm của YTCC là phòng bệnh hơn chữa bệnh.
Do đó, đôi khi YTCC vẫn bị nhầm lẫn với YTDP. YTDP là can thiệp phòng bệnh ở mức độ cá nhân hay một nhóm cộng đồng nhất định trong khi YTCC là can thiệp phòng bệnh ở cấp quần thể, nhóm dân cư hoặc tổng thể dân cư. Như vậy, CSSKBĐ và YTCC đều lấy phòng bệnh làm cốt lõi, tuy nhiên, mức độ và phạm vi tiếp cận khác nhau. Đầu tư cho CSSKBĐ, YTCC và YTDP được công nhận là một cách đầu tư nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng hiệu quả với chi phí thấp và đó là con đường tối ưu để thực hiện bao phủ CSSK toàn dân [3].
Hoạt động y tế và dịch vụ y tế Y tế được nhận biết thông qua các hoạt động của ngành y tế. Hoạt động y tế là các hoạt động của ngành y tế tạo ra các sản phẩm DVYT nhằm bảo vệ và nâng cao sức khoẻ của người dân. Các DVYT chính là các dịch vụ CSSK cho cộng đồng và cá nhân. Các dịch vụ CSSK dành cho cộng đồng gồm các dịch vụ về phòng bệnh, YTCC chống các bệnh lây nhiễm, CSSKBĐ, vệ sinh môi trường, truyền thông giáo dục sức khoẻ.
Các dịch vụ CSSK cho cá nhân sẽ được cung cấp trực tiếp bởi các CSYT thông qua các dịch vụ như dịch vụ nội trú, ngoại trú, thuốc men, PHCN và điều dưỡng [20]. Như vậy, có thể nhận thấy nội hàm của hoạt động y tế rất rộng lớn, đa dạng và được chia ra nhiều nội dung khác nhau để thực hiện quyền CSSK của con người. Tuy nhiên, hoạt động y tế cũng có thể được chia thành hai nội 17 dung chính, đó là phòng bệnh và KCB. Các hoạt động khác của y tế đều nhằm mục đích hỗ trợ tốt hơn cho hoạt động phòng bệnh và KCB.
Các hoạt động phòng bệnh và KCB được thực hiện thông qua việc cung cấp các DVYT và được gọi là dịch vụ phòng bệnh và dịch vụ KCB. Do đó, DVYT là chỉ phương tiện nâng cao sức khoẻ con người, không phải là mục tiêu của ngành y tế [26]. Hoạt động phòng bệnh và dịch vụ phòng bệnh Hoạt động phòng bệnh hay YTDP là các biện pháp can thiệp để phòng bệnh, không phải là để chữa bệnh. Đây là các can thiệp nhằm bảo vệ, duy trì, tăng cường sức khỏe và chất lượng sống; dự phòng bệnh tật, tàn tật và tình trạng tử vong sớm ở cấp độ cá nhân hay nhóm cộng đồng nhất định.
YTDP bao gồm năm lĩnh vực hoạt động (lĩnh vực chuyên môn) là dịch tễ học, quản lý y tế, y học dự phòng, sức khỏe môi trường và nghề nghiệp, khoa học tăng cường sức khỏe [2]. YTDP được biết đến thông qua các hoạt động cụ thể như cung cấp thông tin, giáo dục, truyền thông để người dân tăng thêm hiểu biết và cách thức tự phòng, chống bệnh tật; nghiên cứu mô hình phát triển của các dịch bệnh để có biện pháp tự phòng bệnh; nghiên cứu sản xuất các loại vắc-xin; thực hiện tiêm chủng, cung cấp thuốc, hoá chất phòng ngừa bệnh tật, thực hiện các biện pháp vệ sinh mội trường, vệ sinh thực phẩm [33]. Sản phẩm của YTDP là các dịch vụ phòng bệnh hay dịch vụ YTDP. Dịch vụ phòng bệnh mang đặc điểm của HHCC thuần tuý bởi vì kết quả của dịch vụ phòng bệnh không bị giới hạn, có tác động lan toả tới toàn xã hội.
Bất kỳ ai trong xã hội đều được hưởng dịch vụ phòng bệnh. Do tính chất HHCC và những kết quả tích cực mà dịch vụ phòng bệnh mang lại cho xã hội nên nhìn chung ở các quốc gia, Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo cung cấp dịch vụ này cũng như nguồn tài chính cho hoạt động phòng bệnh. Nguyên nhân là do dịch vụ phòng bệnh mặc dù đem lại giá trị lớn đối với xã hội nhưng khả năng thu hồi vốn là thấp. Vì vậy, nếu để tư nhân cung cấp thì họ sẽ chỉ lựa chọn cung cấp những dịch vụ đem lại lợi nhuận cao.
Do đó, nhiều DVYT có tính công cộng này sẽ không được cung cấp đầy đủ. Mặt khác, giả sử tất cả những DVYT mang tính chất công cộng này được tư nhân cung cấp đầy đủ thì đối tượng người nghèo, người có thu nhập thấp không thể hoặc khó có khả năng tiếp cập, sử dụng các dịch vụ này vì chi phí lớn hơn khả năng chi 18 trả của họ. Vì vậy, dịch vụ YTDP còn được gọi là DVYT cơ bản của quốc gia mà Nhà nước là chủ thể chịu trách nhiệm cung cấp nhằm đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc tiếp cận và sử dụng DVYT mang tính chất công cộng này. Hoạt động khám chữa bệnh và dịch vụ KCB Khám chữa bệnh là sự kết hợp hai hoạt động, hoạt động khám bệnh và hoạt động chữa bệnh.
Khám bệnh được hiểu là: “Việc hỏi bệnh, khai thác tiền sử bệnh, thăm khám thực thể, khi cần thiết thì chỉ định làm xét nghiệm cận lâm sàng, thăm dò chức năng để chẩn đoán và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp đã được công nhận ”. Chữa bệnh là: “Việc sử dụng phương pháp chuyên môn kỹ thuật đã được công nhận và thuốc đã được phép lưu hành để cấp cứu, điều trị, chăm sóc, phục hồi chức năng cho người bệnh” [46]. Hoạt động KCB được thực hiện bởi các CSYT, bệnh viện nhằm điều trị, KCB cho người bệnh. Ngược lại với tính chất HHCC của dịch vụ phòng bệnh, dịch vụ KCB mang những đặc tính của hàng hoá cá nhân bởi vì kết quả của dịch vụ KCB đem lại lợi ích trực tiếp cho cá nhân người sử dụng.
Khi sử dụng các dịch vụ KCB, người bệnh sẽ phải chi trả tiền các chi phí của bản thân về điều trị, KCB, đồng thời kết quả của dịch vụ KCB ảnh hưởng trực tiếp tới cá nhân người bệnh. Điều này khác hoàn toàn với kết quả dịch vụ phòng bệnh đem lại là hướng tới số đông, tới cộng đồng. Do tính chất hàng hoá cá nhân nên tư nhân có thể hoàn toàn cung cấp đầy đủ dịch vụ KCB cho xã hội. Tuy vậy, tư nhân cũng có thể đặt ra giá dịch vụ này cao hơn nhiều so với chi phí bỏ ra nhằm thu được lợi nhuận lớn, dẫn đến nhóm đối tượng có thu nhập thấp, người nghèo không có khả năng tiếp cận được các dịch vụ này.
Mặt khác, DVYT là dịch vụ thiết yếu của xã hội, sản phẩm của nó là hàng hoá đặc biệt, đó là sức khoẻ con người. Vì vậy, bất kể DVYT có tính chất là HHCC hay hàng hoá tư nhân thì cần thiết phải có sự tham gia định hướng, kiểm soát, cung cấp trực tiếp của Nhà nước trong thị trường cung cấp DVYT cho xã hội. Đặc điểm của dịch vụ y tế Thứ nhất, giá trị của DVYT đem lại là sức khoẻ con người. Giá trị của DVYT đem lại cho con người và xã hội chính là sức khoẻ con người.
Sức khoẻ là tài sản vô giá, không gì so sánh được đối với mỗi con người và 19 sự phát triển của các quốc gia. Bởi vì, sức khoẻ chính là yếu tố quan trọng tạo nên nhân tố con người - nhân tố quan trọng nhất trong quá trình sản xuất và phát triển của KTXH.