Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM Y TẾ 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1.1 Khái niệm bảo hiểm y tế BHYT là một bộ phận cấu thành của hệ thống pháp luật về an sinh xã hội, BHYT là hình thức bảo hiểm được áp dụng trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và là một trong 9 nội dung của BHXH được quy định tại Công ước 102 ngày 28/6/1952 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về các tiêu chuẩn tối thiểu cho các loại trợ cấp BHXH. Hiện nay có rất nhiều quan niệm về BHYT, có thể kể đến một số quan niệm như sau: Theo Từ điển bách khoa Việt Nam xuất bản năm 1995, “Là loại bảo hiểm do Nhà nước tổ chức, quản lý nhằm huy động sự đóng góp của cá nhân, tập thể và cộng đồng xã hội để chăm lo sức khỏe, khám bệnh và chữa bệnh cho nhân dân”. Theo khoản 1 Điều 2 Luật bảo hiểm y tế 2008 sửa đổi, bổ sung 2014: Bảo hiểm y tế là hình thức bảo hiểm bắt buộc được áp dụng đối với các đối tượng theo quy định của Luật này để chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận do Nhà nước tổ chức thực hiện. BHYT là loại hình BHXH, do nhà nước tổ chức và quản lý, nhằm huy động sự đóng góp, tham gia của người dân trong vấn đề chăm sóc sức khẻo cộng đồng.
Vì vậy, BHYT có 2 loại hình là: bắt buộc và tự nguyện. Đối với loại hình bắt buộc bao gồm các đối tượng đang làm việc cho các cơ quan, tổ chức của Đảng, các cơ quan và tổ chức của Nhà nước, các cán bộ hưu trí, các doanh nghiệp trong nước có thuê từ 10 lao động trở lên, các doanh nghiệp liên doanh với nước ngoài và tổ chức quốc tế tại Việt Nam có thuê lao động là 9 Luan van người Việt Nam. Đối với loại hình tự nguyện là khuyến khích người dân tham gia đóng BHYT để chăm lo sức khỏe cho chính mình và cộng đồng xã hội. Tóm lại, BHYT là hình thức huy động sự đóng góp của cá nhân, tập thể và cả cộng đồng xã hội tham gia để chăm lo sức khoẻ, khám và chữa bệnh cho nhân dân do Nhà nước quản lý và không nhằm mục đích lợi nhuận.2 Khái niệm chính sách công Chính sách công là ngành khoa học có nguồn gốc ra đời từ các nước phát triển và cho đến nay khái niệm này đã ảnh hưởng rất lớn đến các ngành khoa học khác ở Việt Nam.
Tuy nhiên, do đây là khái niệm có nguồn gốc từ nước ngoài, điều kiện chính trị và kinh tế, xã hội có nhiều sự khác biệt so với Việt Nam, nên việc tiệp cận và đưa ra quan điểm về chính sách công của các học giả hiện nay cũng có nhiều sự khác biệt. Có thể kể đến một số quan niệm về chính sách công của các nhà nghiên cứu ở Việt Nam như sau: Trong cuối từ điển bách khoa Việt Nam, cho chính sách: “Là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa.
Tuy nhiên, đối với các nhà khoa học thì họ lại tiếp cận và nhìn nhận khái niệm chính sách theo các cách khác nhau. Cụ thể như: Theo Nguyễn Hữu Hải cho rằng: “Chính sách công là những hành động ứng xử của Nhà nước với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, nhằm thúc đẩy xã hội phát triển”[17].Tác giả quan niệm chính sách công là của Nhà nước với các biện pháp quản lý phù hợp đối với các vấn đề trong đời sống cộng đồng. Các biện pháp này được thể hiện thông qua các hình thức khác nhau nhằm thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng của Nhà nước. 10 Luan van Theo TS.
Nguyễn Thị Hoa cho rằng: “Chính sách công là tập hợp các quyết định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành hướng đến các nhóm đối tượng thụ hưởng nhằm phục vụ cho lợi ích công, cho sự phát triển của xã hội”[20]. Quan niệm này, tác giả cũng tiếp cận chính sách công chính là một nhóm quyết định của Nhà nước hướng đến sự phát triển của xã hội để bảo vệ lợi ích cho đối tượng thụ hưởng chính sách.TS Lê Chi Mai cho rằng chính sách công “là thuật ngữ dùng để chỉ một chuỗi các quyết định hoạt động của nhà nước nhằm giải quyết một vấn đề chung đang đặt ra trong đời sống kinh tế-xã hội theo mục tiêu xác định”[23].Tác giả cho chính sách là các quyết định của Nhà nước để giải quyết những vấn đề phát sinh trong hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.TS Hồ Việt Hạnh thì: “Chính sách công là những quyết định của chủ thể được trao quyền lực công nhằm giải quyết những vấn đề về lợi ích chung của cộng đồng”[19].Tác giả nhấn mạnh đến chủ thể của chính sách, theo quan niệm này thì chủ thể của chính sách không đơn thuần chỉ có Nhà nước mà còn có chủ thể của Đảng cộng sản Việt Nam. Do đó, theo quan niệm này chính sách công chính là các quyết định của Đảng và của Nhà nước để giải quyết những vấn đề liên quan đến lợi ích công cộng. Tóm lại, chính sách công chính là hành động của Đảng, của Nhà nước để giải quyết một vấn đề xã hội nào đó theo mục tiêu đã đề ra.
Hành động này phải dựa trên định hướng của Đảng cầm quyền và mang tính chính trị nhằm phục vụ cho lợi ích cộng đồng. Khái niệm chính sách bảo hiểm y tế Chính sách BHYT là một chính sách xã hội quan trọng mang ý nghĩa nhân đạo và có tính chia sẻ cộng đồng sâu sắc được Đảng và Nhà nước ta hết sức coi trọng, luôn đề cao trong hệ thống chính sách An sinh xã hội. Hay nói cách khác, Chính sách BHYT là hình thức huy động nguồn lực tài chính của 11 Luan van cộng đồng, dưới sự tổ chức và bảo hộ của Nhà nước, thực hiện nguyên lý chia sẻ rủi ro, lấy tài chính từ đóng góp của số đông người khỏe mạnh, bù đắp, trợ giúp thanh toán viện phí cho số ít người tham gia không may rủi ro đau ốm, đi khám chữa bệnh. Chính sách Bảo hiểm y tế là một chính sách quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội nhằm bảo vệ sức khỏe cho người dân, người không may xảy ra tai nạn, ốm đau.
Từ đó, có thể khẳng định chính sách BHYT mang các đặc điểm sau: - Đây là chính sách huy động tài chính của cộng đồng, dưới sự quản lý của Nhà nước; - Bản chất của chính sách là để chăm lo, bảo vệ sức khỏe của cộng đồng; - Đây là chính sách phi lợi nhuận đối với Nhà nước; - Đây là chính sách vừa mang bản chất xã hội vừa thể hiện sự trợ giúp mang tính Nhà nước và sự tương hỗ mang tính cộng đồng. Khái niệm thực hiện chính sách bảo hiểm y tế. Thực hiện chính sách là giai đoạn quan trọng của chu trình chính sách, đây chính là giai đoạn thể chế hóa mục tiêu của chính sách, hay nói cách khác chính sách thành công hay thất bại phụ thuộc phần lớn vào giai đoạn này. Bởi trên thực tế, chính sách tốt đi với thực hiện tốt dẫn đến thành công, chính sách tốt mà thực hiện tồi dẫn đến thất bại, chính sách tồi mà thực hiện tốt dẫn đến thành công.
Vì vậy thực hiện chính sách nói chung và thực hiện chính sách về bảo hiểm y tế nói riêng là khâu quan trọng để đánh giá chất lượng của chính sách đối với thực tế cuộc sống. Vậy thực hiện chính sách bảo hiểm y tế chính là quá trình đưa chính sách vào cuộc sống, vận dụng các biện pháp để cụ thể hóa mục tiêu của chính sách, biến mục tiêu của chính sách thành hiện thực. 12 Luan van Hay nói cách khác quá trình thực hiện chính sách gồm có các bước sau: Xây dựng kế hoạch; phổ biến tuyên truyền; phân công phối hợp; duy trì chính sách; theo dõi, đôn đốc, kiểm tra thực hiện. Trong quá trình thực hiện chính sách BHYT cần phải được cụ thể hóa các bước để mục tiêu của chính sách đạt được, đem lại lợi ích sức khỏe cho cộng đồng.
Nội dung của chính sách Bảo hiểm y tế Chính sách BHYT là một trong số chính sách nhằm mục đích phục vụ cho ASXH, phi lợi nhuận đối với Nhà nước nhưng lại chịu sự quản lý của Nhà nước nên chính sách BHYT chứa đựng các nội dung sau: Một là, Nhà nước quy định mức phí tham gia phù hợp hoặc thấp hơn một cách tương đối so với mức chi để khuyến khích mọi người hưởng ứng, nhằm mục đích mở rộng độ bao phủ của BHYT. Hai là, Nhà nước quy định mạng lưới cung ứng dịch vụ BHYT thông qua việc phát triển hệ thống đại lý thu BHYT, đầu tư xây dựng hệ thống cơ sở khám chữa bệnh, gia tăng số lượng giường bệnh và đội ngũ cán bộ y tế, đồng thời, nâng cao chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh bằng BHYT. Ba là, Nhà nước quy định mức chi, quy định các chế độ, chính sách liên quan nhằm đảm bảo nguồn thu, cân đối thu – chi, phát triển vững chắc .Trường hợp mất cân đối, Nhà nước sẽ sử dụng quỹ dự phòng hoặc ngân sách để bù đắp cho quỹ. Bốn là, Nhà nước ban hành quy định về Tổ chức bộ máy cung ứng dịch vụ BHYT.
Nếu bộ máy tổ chức thực hiện tốt, quản lý hiệu quả, thường xuyên đổi mới phương thức hoạt động, đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi của thực tế thì sẽ tăng trưởng ổn định lâu dài và đi vào cuộc sống. Ngược lại, nếu bộ máy tổ chức thực hiện không tốt, quản lý kém hiệu quả, thụ động thì bộ máy đó sẽ là rào cản với sự phát triển của BHYT.3 Ý nghĩa việc thực hiện chính sách bảo hiểm y tế BHYT là một chính sách xã hội do nhà nước tổ chức thực hiện, nhằm huy động sự đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động, các tổ chức và cá nhân có nhu cầu được bảo hiểm, từ đó hình thành nên một quỹ và quỹ này sẽ được dùng để chi trả chi phí KCB, khi một người nào đó không may mắc phải bệnh tật mà họ có tham gia BHYT. Chính sách BHYT là chính sách xã hội quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa quan trọng trong chăm lo sức khỏe của đời sống cộng đồng.