Chương 1: Những vấn đề lý luận về hoạt động môi giới thương mại điện tử và pháp luật về hoạt động môi giới thương mại điện tử. Chương 2: Thực trạng pháp luật về hoạt động môi giới thương mại điện tử ở Việt Nam. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về môi giới thương mại điện tử. 12 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.
Tình hình nghiên cứu về hoạt động môi giới thương mại điện tử và pháp luật về hoạt động môi giới thương mại điện tử 1. Những công trình nghiên cứu mặt lý luận về hoạt động môi giới thương mại điện tử Thứ nhất, công trình nhận diện hoạt động môi giới thương mại Việc tham khảo những kết quả nghiên cứu từ công trình nghiên cứu về hoạt động môi giới thương mại truyền thống là điều rất cần thiết khi nghiên cứu về hoạt động môi giới thương mại điện tử. Môi giới thương mại truyền thống đã xuất hiện từ rất lâu và là nền tảng cơ bản cho sự phát triển của hoạt động môi giới thương mại điện tử ngày nay. Một trong những công trình khoa học tiêu biểu đi sâu vào vấn đề này là cuốn sách chuyên khảo “Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam” của PGS.TS Nguyễn Thị Vân Anh.
Trong cuốn sách, tác giả cho rằng hoạt động trung gian thương mại (trong đó bao gồm hoạt động môi giới thương mại) được giải nghĩa khác nhau phụ thuộc vào giác độ nghiên cứu: theo nghĩa thông thường, theo phương diện kinh tế, theo phương diện pháp lý. Qua việc phân tích quan niệm về hoạt động trung gian thương mại (từ trang 18 đến trang 25), tác giả kết luận: “Pháp luật của các nước theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa hay hệ thống pháp luật Anh – Mỹ đều chú trọng yếu tố chủ thể nên đưa ra định nghĩa về các loại người trung gian và những chức năng hoạt động của họ. Pháp luật Việt Nam chú trọng đến hoạt động (hành vi) do người trung gian thực hiện nên đã định nghĩa về hoạt động trung gian thương mại nói chung và từng loại hoạt động trung gian thương mại nói riêng”4. Nguyễn Thị Vân Anh, hoạt động trung gian thương mại gồm bốn dấu hiệu pháp lý cơ bản: Thứ nhất, đây là loại hoạt động cung ứng dịch vụ thương mại được thực hiện theo phương thức giao dịch qua trung gian; Thứ hai, hoạt động trung gian thương mại được thực hiện trong các lĩnh vực thương mại; Thứ ba, trong hoạt động trung gian thương mại, bên trung gian phải có tư cách pháp lý độc lập với bên thuê dịch vụ và bên thứ ba; Thứ tư, hoạt động trung gian thương mại song song tồn tại hai nhóm quan hệ 5.
Trong cuốn sách, tác giả đã phân tích đặc điểm của hoạt 4 TS. Nguyễn Thị Vân Anh (2009), Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam, NXB Lao động – Xã Hội, Hà Nội, trang 24-25. Nguyễn Thị Vân Anh (2009), Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam, NXB Lao động – Xã Hội, Hà Nội, trang 25 – 30. 13 động môi giới thương mại như sau: “bên môi giới không phải là đại diện của bên được môi giới.
Bên môi giới không có chức năng thực hiện giao dịch có tính pháp lý mà chỉ là một thương nhân chuyên làm trung gian cho các bên được môi giới tiếp xúc với nhau để giao kết hợp đồng”, “bên môi giới không có một quan hệ ủy quyền liên tục đối với một trong các bên mà mình chắp nối”6, “trong hoạt động môi giới thương mại, bên môi giới không nhân danh bên được môi giới để giao dịch, cũng như thực hiện bất cứ một giao dịch nào với bên thứ ba. Bên môi giới có nhiệm vụ giới thiệu những người có công việc gì muốn thực hiện để họ giao kết hợp đồng và thực hiện công việc ấy. Người môi giới không tham gia vào sự thực hiện, chỉ làm thế nào cho các bên được môi giới tiếp xúc với nhau và sau đó các bên được môi giới tự đi đến giao kết hợp đồng”7. Những nội dung trên cung cấp các đặc điểm pháp lý của hoạt động môi giới nói chung.
Đó cũng chính là các điểm giống nhau giữa hoạt động môi giới thương mại điện tử và môi giới truyền thống. Thứ hai, các công trình nhận diện hoạt động môi giới thương mại điện tử Trước tồn tại xã hội phát sinh trong xu thế hiện đại ngày nay, khi một vài mô hình kinh doanh kiểu mới xuất hiện, đặt ra vấn đề nhận diện bản chất pháp lý của hoạt động mới có phải là môi giới thương mại điện tử hay không, cũng đã có một vài công trình bước đầu nghiên cứu việc nhận diện hoạt động môi giới thương mại điện tử. Việc phân biệt giữa môi giới thương mại điện tử và môi giới thương mại truyền thống cũng bước đầu được thực hiện. Cả những công trình nghiên cứu trong nước và các công trình ở nước ngoài cho thấy sự cấp thiết của đề tài này cũng như sự quan tâm của các chuyên gia, nhà nghiên cứu đến từ các quốc gia.
Tuy nhiên, nội dung so sánh còn tương đối đơn giản, chưa dựa trên các tiêu chí về đặc điểm pháp lý. Trong cuốn“Bài giảng Thương mại điện tử” của Học viện Bưu chính viễn thông, nội dung từ trang 129 đến trang 132 đề cập đến người môi giới điện tử (The digital Middleman) và các khái niệm liên quan đến người môi giới điện tử. Người môi giới điện tử được nhận diện trong tài liệu như sau “Người môi giới điện tử trong môi trường thương mại điện tử có thể là một công ty hoặc một hãng viễn thông trên mạng internet, tạo ra một môi trường làm việc trên mạng và sau đó thu hút một số doanh nghiệp vào đó. Sau đó người môi giới quảng cáo hiệp hội ảo đó ra công chúng.
Mỗi hiệp hội cung cấp một dịch vụ hoặc hàng hóa đặc trưng riêng như du lịch, hàng 6 TS. Phạm Duy Nghĩa (2004), Chuyên khảo Luật Kinh tế, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, trang 572. Nguyễn Thị Vân Anh (2009), Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam, NXB Lao động – Xã hội, Hà Nội, trang 40.
14 điện tử hay xe ô tô…Các hiệp hội ảo như vậy sẽ cung cấp các thông tin về sản phẩm, dịch vụ của mỗi công ty cho những người đến thăm trang chủ, cho phép họ so sánh và lựa chọn sản phẩm/dịch vụ phù hợp với yêu cầu của mình. Người môi giới điện tử thu phí từ các công ty tùy theo số lượng đặt hàng” 8. Đây là một trong số các tài liệu hiếm hoi trong nước có nội dung nghiên cứu về người môi giới điện tử, mặc dù số lượng trang dành cho vấn đề này còn khá khiêm tốn. Tuy nhiên, khái niệm được xây dựng theo phương diện chuyên ngành quản trị kinh doanh chứ không phải theo phương diện pháp lý.
Nội hàm khái niệm được xây dựng theo hướng chú trọng đến chủ thể thực hiện với chức năng hoạt động của họ. Phương pháp xây dựng khái niệm thiên về mô tả nhiều hơn là khái quát. Công trình viết rằng hoạt động của người môi giới điện tử gồm hoạt động chính và các hoạt động khác. Hoạt động chính của người môi giới điện tử là tạo ra môi trường làm việc trên mạng để thu hút các nhà cung cấp.
Các hiệp hội ảo sẽ cung cấp thông tin liên quan để người đến thăm có thể tìm hiểu, so sánh, lựa chọn. Tuỳ theo số lượng đặt hàng, các công ty sẽ được người môi giới thu phí9. Bên cạnh những hoạt động chính, công trình này còn đưa ra nội dung về hoạt động khác của nhà môi giới điện tử. Theo đó, “một số nhà môi giới điện tử lại hoạt động như nhà đấu giá hay như một “chợ trời” nơi các nhà buôn đưa các quảng cáo hàng hóa lên và các người mua đấu giá chúng.
Người môi giới điện tử thu được hoa hồng từ các giao dịch đó”10. Ngoài ra, tài liệu mô tả về các mô hình thương mại điện tử là mô hình bảng hiệu (Poster/Billboard Model), mô hình những trang vàng (Yellow Page Model), mô hình cuốn sách hướng dẫn điều khiển (Cyber Brochure Model), mô hình thuê bao (Subsription Model), mô hình cửa hàng ảo (Virtual Storefront Model), sàn giao dịch đấu giá trực tuyến (Auction model hay e-auction), mô hình hội thương (Affiliate Model), mô hình cổng (Portal Model), mô hình mua theo nhóm (Groupon), mô hình mạng xã hội (Social network)11. Tài liệu đã tập trung so sánh giữa người môi giới điện tử và người môi giới cổ điển cụ thể như sau: “Trước hết họ có điểm giống nhau: Người môi giới điện tử và người môi giới cổ điển đều là người môi giới, giúp người mua và người bán gặp gỡ nhau một cách nhanh chóng, 8 Học viện Bưu chính viễn thông, khoa Quản trị kinh doanh 1 (2013), Bài giảng Thương mại điện tử, Hà Nội, trang 129. 9 Học viện Bưu chính viễn thông, khoa Quản trị kinh doanh 1,Bài giảng Thương mại điện tử, Hà Nội 2013, trang 131.
10 Học viện Bưu chính viễn thông, khoa Quản trị kinh doanh 1 (2013), Bài giảng Thương mại điện tử, Hà Nội, trang 131. 11 Học viện Bưu chính viễn thông, khoa Quản trị kinh doanh 1 (2013), Bài giảng Thương mại điện tử, Hà Nội, trang 25 - 40. Tuy nhiên, người môi giới cổ điển tạo môi trường “thực” giữa người mua và người bán thông qua hoạt động trực tiếp. Còn người môi giới điện tử tạo môi trường “ảo” trên mạng thông qua các công cụ điện tử” 12.
Mặc dù đây là một trong những công trình nghiên cứu hiếm hoi có sự so sánh giữa môi giới điện tử và môi giới cổ điển tuy nhiên tiêu chí và nội dung so sánh còn khá sơ lược. Tài liệu mới chỉ đưa ra điểm khác nhau duy nhất là phương thức thực hiện hai hoạt động trên. Trong khi đó, còn khá nhiều các tiêu chí khác như điều kiện chủ thể, nội dung hoạt động, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể…chưa được đề cập đến. Người viết quan điểm rằng người môi giới điện tử chính là người trung gian điện tử: “Người môi giới điện tử (The digital middleman) hay còn có tên gọi khác là người trung gian điện tử (electronic - broker).
Theo từ điển thương mại điện tử, electronic broker (e – broker): những nhà trung gian điện tử thiết lập site thương mại điện tử dưới dạng siêu cửa hàng điện tử cho nhiều nhà cung cấp khác nhau. Nhà trung gian điện tử chỉ thiết lập các cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho siêu cửa hàng điện tử mà không có trách nhiệm về thực hiện đơn hàng và bảo hành”13 .