CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẠI LÝ, HỢP ĐỒNG ĐẠI LÝ 1. Đại lý, hợp đồng đại lý 1. Khái niệm đại lý “Đại lý” được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau.
Theo từ điển Hán - Việt “đại lý” là từ Hán - Việt có nguồn gốc là từ tiếng Hán. Trong tiếng Hán “đại” có nghĩa là “thay thế”; “lý” có nghĩa là quản lý, thu xếp, xử lý. Từ điển tiếng Việt giải thích các hoạt động trong đó một người thay mặt người khác để làm một việc được gọi là đại lý, do đó theo nghĩa này, từ đại lý và đại diện có cùng nghĩa. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, đại lý được hiểu là quan hệ pháp lý, trong đó một bên cho bên kia thay mình thực hiện việc quản lý một số công việc thường dùng trong hoạt động mua bán, giao dịch hoặc xử lý các công việc theo sự uỷ thác của đơn vị sản xuất, thương nghiệp.
So với “đại diện”, “đại lý” có nhiều nét giống nhưng cũng có những điểm khác4. Dưới phương diện kinh tế, “đại lý”là phương thức kinh doanh, một cách thức tổ chức mạng lưới kinh doanh, mạng lưới phân phối (tiêu thụ) hàng hoá, dịch vụ của các cơ sở kinh doanh. Trong phương thức kinh doanh đại lý, người bán và mua không trực tiếp quan hệ mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ với nhau mà phải thông qua người trung gian (bên đại lý). Bên đại lý là cầu nối để phân phối các sản phẩm hàng hoá, dịch vụ của bên giao đại lý cho khách hàng (người thứ ba).
Đây là phương thức kinh doanh mà người thực hiện dịch vụ (bên đại lý) mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ thương mại trên cơ sở uỷ quyền của người khác. Dưới giác độ pháp lý, “đại lý” là việc thương nhân nhận ủy quyền của bên giao đại lý để tiến hành các hoạt động mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ vì lợi ích của bên giao đại lý theo quy định pháp luật và nhận thù lao từ bên giao đại lý. Viện Ngôn ngữ học (1997), Từ điển Tiếng Việt, Nxb.34 4 Luan van 9 Như vậy, “đại lý” là hoạt động trung gian thương mại, theo đó bên giao đại lý và bên đại lý thoả thuận việc bên đại lý nhân danh chính mình mua, bán hàng hoá cho bên giao đại lý hoặc cung ứng dịch vụ của bên giao đại lý cho khách hàng để hưởng thù lao. Điều này cũng có nghĩa bên giao đại lý là chủ sở hữu đối với hàng hoá đã giao cho bên đại lý.
Bên đại lý chỉ là trung gian thay thế bên giao đại lý để đưa hàng hoá, dịch vụ đến với khách hàng và nhận thù lao, hoa hồng hoặc triết khấu phần trăm trên giá trị của hàng hoá, dịch vụ. Đại lý là hoạt động trung gian thương mại, là cầu nối để đưa hàng hoá, dịch vụ giữa bên sở hữu hàng hoá, dịch vụ đến với khách hàng nhằm mục đích sinh lời. Hoạt động này thúc đẩy thương mại hàng hoá, dịch vụ phát triển và là cánh tay đắc lực của các thương nhân trong việc đưa hàng hoá mình sản xuất ra và dịch vụ mình cung ứng đến với người tiêu dùng. Đặc điểm của đại lý a) Đại lý có đặc điểm là trung gian thương mại Từ khái niệm của đại lý là trung gian thương mại thực hiện mua, bán hàng hoá, dịch vụ từ bên giao đại lý đến với khách hàng nên trong hoạt động đại lý có sự tham gia của ba bên: bên giao đại lý, bên đại lý và bên thứ ba.
Theo đó, bên đại lý có nhiệm vụ thực hiện giao dịch với bên thứ ba thay cho bên giao đại lý. Ở đây tồn tại song song hai nhóm quan hệ: (i) quan hệ giữa bên giao đại lý và bên đại lý; (ii) quan hệ giữa bên bên giao đại lý, bên đại lý với bên thứ ba. Các quan hệ này phát sinh trên cơ sở hợp đồng đại lý. Để thực hiện hoạt động đại lý, bên đại lý được quyền tự do lựa chọn bên thứ ba để giao kết hợp đồng mua, bán hàng hóa hoặc hợp đồng cung ứng dịch vụ theo những quy định cụ thể trong hợp đồng đại lý.
Trong quan hệ đại lý, chủ thể của quan hệ là bên giao đại lý và bên đại lý, cả hai đều phải là thương nhân. Bên giao đại lý giao hàng hóa cho đại lý bán hoặc giao tiền mua hàng cho đại lý mua hoặc ủy quyền thực hiện dịch vụ cho đại lý cung ứng dịch vụ cho bên thứ ba. Ngược lại, bên đại lý nhận hàng hóa để làm đại lý bán, nhận tiền mua hàng để làm đại lý mua, hoặc là bên nhận ủy quyền để cung ứng dịch vụ. Luan van 10 Nội dung của hoạt động đại lý bao gồm việc giao kết, thực hiện hợp đồng đại lý giữa bên giao đại lý và bên đại lý, thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ giữa bên đại lý và bên thứ ba theo yêu cầu của bên giao đại lý.
Quan hệ đại lý thực chất là một quan hệ ủy quyền - ủy quyền mua, bán hàng hóa hoặc ủy quyền cung ứng dịch vụ. Trong quan hệ đại lý, các bên thỏa thuận một quan hệ ủy quyền thường xuyên để thực hiện mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ cho bên uỷ quyền nhằm mục đích nhận thù lao. Như vậy, đại lý chính là một loại hình trung gian thương mại, là cầu nối để đưa hàng hoá, dịch vụ từ nhà sản xuất, chủ sở hữu đến với người tiêu dùng. Trong quan hệ đại lý, bên giao đại lý chỉ giao hàng hoá cho bên đại lý (bên giao đại lý chỉ chuyển quyền chiếm hữu hàng hoá cho bên đại lý).
Khi bên đại lý giao kết, thực hiện hợp đồng đại lý với khách hàng, quyền sở hữu hàng hoá sẽ được chuyển từ bên giao đại lý sang cho khách hàng. Bên đại lý chỉ có vai trò của một người làm dịch vụ trung gian, nối liền sự liên kết của bên giao đại lý với khách hàng. Với tư cách là chủ sở hữu của hàng hoá, bên giao đại lý được toàn quyền quyết định đối với hàng hoá của mình cũng như phải chịu mọi rủi ro đối với hàng hoá và gánh chịu mọi trách nhiệm với khách hàng về chất lượng của hàng hoá (trừ trường hợp hàng hoá hư hỏng do lỗi của bên đại lý). b) Đặc điểm về mặt chủ thể Bên giao đại lý: Là thương nhân giao hàng hoá cho đại lý bán hoặc giao tiền mua hàng cho đại lý mua hoặc là thương nhân uỷ quyền thực hiện dịch vụ cho đại lý cung ứng dịch vụ.
Bên giao đại lý là bên có nhu cầu mua bán hàng hoá hoặc cung ứng dịch vụ nhưng không trực tiếp thực hiện những công việc này mà uỷ quyền cho bên đại lý thay mặt mình mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ. Bên giao đại lý là chủ sở hữu đối với hàng hoá hoặc tiền giao cho bên đại lý. Bên đại lý: Bên đại lý là thương nhân nhận hàng hoá để làm đại lý bán hoặc nhận tiền mua hàng để làm đại lý mua hoặc là bên nhận uỷ quyền cung ứng dịch vụ. Bên đại lý nhân danh chính mình giao dịch với bên thứ ba để mua bán hàng hoá hay cung ứng dịch vụ thương mại cho bên giao đại lý.
Tuy nhiên, với đại lý bảo hiểm, Luan van 11 bên đại lý nhân danh doanh nghiệp bảo hiểm chứ không nhân danh chính mình (theo Luật Kinh doanh bảo hiểm). Thương nhân trong quan hệ đại lý bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh. Bên giao đại lý là bên có nhu cầu mua bán hàng hoá hoặc cung ứng dịch vụ nhưng không trực tiếp thực hiện những công việc này mà uỷ quyền cho bên đại lý thay mặt mình mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ. Bên thứ ba: Bên thứ ba trong quan hệ đại lý là khách hàng tiêu dùng hàng hoá hoặc sử dụng dịch vụ do bên đại lý cung ứng.
Bên thứ ba bao gồm: tổ chức, cá nhân, pháp nhân. c) Đặc điểm về phạm vi hoạt động: Phạm vi hoạt động đại lý bao gồm: mua, bán hàng hoá cho bên giao đại lý. Cung ứng dịch vụ của bên giao đại lý. d) Đặc điểm về chuyển giao hàng hoá Đối với đại lý mua: Hàng hoá được chuyển giao từ bên thứ ba sang bên đại lý và tới bên giao đại lý.
Đối với đại lý bán: Hàng hoá được chuyển giao từ bên giao đại lý tới bên đại lý và tới tay của bên thứ ba. Như vậy, bên đại lý nhận hàng hóa từ bên giao đại lý để giao cho người mua trong trường hợp đại lý bán, hoặc nhận tiền từ bên giao đại lý để thanh toán cho khách hàng; nhận hàng từ khách hàng để giao cho bên đại lý trong trường hợp đại lý mua hàng. đ) Đặc điểm về quyền sở hữu hàng hoá: Hàng hoá đại lý thuộc quyền sở hữu của bên giao đại lý hoặc bên thứ ba, bên đại lý chỉ làm nhiệm vụ trung chuyển. Đối với đại lý mua: Khi hàng hoá được chuyển giao từ bên đại lý sang bên giao đại lý mới thuộc sở hữu của bên giao đại lý.
Đối với đại lý bán: Khi hàng hoá được chuyển giao từ bên đại lý sang bên thứ ba mới không còn thuộc sở hữu của bên giao đại lý. Luan van 12 Trong hoạt động đại lý thương mại thì bên giao đại lý là chủ sở hữu đối với hàng hoá hoặc tiền giao cho bên đại lý. Khi thực hiện hoạt động đại lý, bên đại lý không phải là người mua hàng của bên giao đại lý mà chỉ là người nhận hàng để rồi tiếp tục bán cho bên thứ ba. Chỉ khi hàng hóa được bán, quyền sở hữu hàng hóa mới chuyển từ bên giao đại lý cho bên thứ ba.
Theo quy định này thì mặc dù hàng hóa được chuyển giao cho bên đại lý, nhưng bên giao đại lý vẫn là bên chịu rủi ro đối với hàng hóa. Nhưng trong nhiều trường hợp, bên đại lý phải liên đới chịu trách nhiệm về các thiệt hại xảy ra. Trong quan hệ đại lý mua bán hàng hóa, bên đại lý chỉ giao hàng hóa cho bên đại lý bán hàng mà không chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên đại lý (bên giao đại lý chỉ chuyển quyền chiếm hữu hàng hóa cho bên đại lý). Khi bên đại lý giao kết, thực hiện hợp đồng với khách hàng, quyền sở hữu hàng hóa sẽ được chuyển từ bên giao đại lý sang cho khách hàng.