Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Vấn đề BVQLNTD trên thế giới chỉ thực sự được quan tâm vào những năm 60 của thế kỷ XX. Khi mà tình trạng NTD bị xâm phạm các lợi ích kinh tế trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết mà nguyên nhân của nó không chỉ nằm ở việc độc quyền hoặc sự liên kết giữa các thương nhân [85,tr.
Song song với sự ra đời của các đạo luật bảo vệ quyền lợi NTD thì các công trình nghiên cứu về vấn đề này cũng “nở rộ”. Tuy có “tuổi đời còn kiêm tốn”, nhưng các công trình nghiên cứu về pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD có số lượng không ít và thể hiện khá rõ sự chín chắn của mình. Những điển hình cho lĩnh vực nghiên cứu này là W. David Slawson với “Standard Form Contracts and Democratic Control of Lawmaking Power”, Vol.
84 Harvard Law Review 529, 529 (1971) ở Mỹ; Biesel Manfred với „Die Entwicklung der Kaufrechtspraxis unter dem Einfluß der Allgemeinen Geschäftsbedingungen, insbesondere der Beschränkung der Käuferrechte“, Diss. Köln, Rechtswissenschaftliche Fakultät, 1960 ở CHLB Đức; “Notarielle Verbrauchervertraege” của Britta Carmen Deimel, Nxb. Trong đó, tác phẩm “Notarielle Verbrauchervertraege” của Britta Carmen Deimel, Nxb. Kovac, năm 2003, tác giả đã đề cập đến những vấn đề của Hợp đồng có công chứng theo điều 310 Bộ Luật Dân sự Đức.
Bên cạnh đó, tác giả giới thiệu về chỉ thị số 93-13/EWG của Ủy Ban Châu Âu ngày 5/4/1993 về những bảo lưu mang tính lạm dụng trong các hợp đồng tiêu dùng. Theo đó, tác giả đã phân tích về sự trùng hợp và khác nhau giữa chỉ thị này với Điều 310 Bộ Luật Dân sự Đức liên quan đến điều kiện giao dịch chung. Cũng trong tác phẩm này, tác giả đã đề cập đến yêu cầu cần phải minh bạch hóa các hợp đồng theo yêu cầu của chỉ thị 93- 13/EWG của Ủy Ban Châu Âu. Đây là tài liệu rất có giá trị tham khảo trong việc nghiên cứu hợp đồng nói chung và điều kiện thương mại chung nói riêng.
6 Các quốc gia phát triển đã lấy chính sách lấy NTD làm trung tâm phát triển kinh tế của họ, hàng loạt các đạo luật nhằm bảo vệ NTD được ban hành. Trên cơ sở đó, có khá nhiều nghiên cứu nhằm hoàn thiện việc điều chỉnh pháp lý về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Qua khảo sát nhận thấy một số nghiên cứu quan trọng sau đây như: Gerlach Johann Wilhelm với „Die AGB-Verhältnisse und die bisherigen Erfahrungen mit dem Kontrollklageverfahren“, Münchener Kommentar zum BGB, Band I, §§ 1-240, C. Beck Verlag 1997; Bork Reinhard với „Entwicklung der AGB-Kontrolle“, Tübingen 2001; Alice Broichmann với „Unternehmenskaufverträge und AGB-Kontrolle“, Beck-Fachdienst Mergers & Acquisitions, Ausgabe 14/2007; K.Schmidt với “ Verbraucherschutz im BGB und AGB- Kontrolle” , JuS 2006,1ff.
Theo đó, trong bài viết “ Verbraucherschutz im BGB und AGB- Kontrolle” của K.Schmidt, tác giả đã đề cập vấn đề bảo vệ quyền lợi NTD theo Bộ Luật dân sự của Đức. Dựa trên nguyên tắc tự do hợp đồng thì các bên có quyền tự do thỏa thuận không bị hạn chế về nội dung trong hợp đồng. Điều này xuất phát từ tư tưởng tự do trong thị trường, tự do trong thị trường là sự bảo vệ NTD tốt nhất. Tuy nhiên, trong bối cảnh của những bất cân xứng về lực lượng (về khả năng đàm phán trong hợp đồng cũng như bất cân xứng về thông tin.) đã dẫn đến sự hạn chế về quyền tự do thị trường, từ đây xuất hiện nhu cầu bảo vệ NTD.
Vì vậy, cho đến năm 2001 (thời điểm cải cách Bộ Luật dân sự, mà theo đó, pháp luật về điều kiện giao dịch chung chưa được đưa vào Bộ Luật dân sự trước đó) Bộ Luật dân sự của Đức đã được bổ sung, nhà nước Đức đã ban hành một loạt những đạo luật bao gồm Luật về Điều kiện giao dịch chung, Luật về bán hàng tại nhà, Luật về bán hàng từ xa. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã trở thành xu thế toàn cầu, nhanh chóng lan tỏa đến tất cả các quốc gia trên thế giới. Một số nghiên cứu tiêu biểu như: Gralf- Peter Calliess với “Coherence and Consistency in European Consumer Contract Law: a Progress Report”, Frankfurt am Main, 2003; Sir John Vickers với “Contracts and European consumer law: an OFT perspective”, Oxford 2005; Aristides N. Hatzis với “An Offer You Can’t Negotiate: Some Thoughts on the Economics of Standard-Form Consumer Contracts” Athens 2006; Michael G.Luth với “Behavioural Economics in Unfair Contract Terms Cautions and Considerations”, The Author(s) 2011; Friedrich Kessler “Contracts 7 of Adhesion-Some Thoughts About Freedom of Contract”, Yale Law School 1943; Willem van Boom and Marco Loos với “ Effective Enforcement of Consumer Law in Europe Synchronizing Private, Public, and Collective Mechanisms”, January, 2008; Leon E.
Trakman với “Adhesion contracts and the twenty first Century consumer“,2011; American Bar Association Central and East European Law Initiative với “Concept Paper on Consumer Protection” November 25, 1992. Cụ thể: + Trong tác phẩm “Behavioural Economics in Unfair Contract Terms Cautions and Considerations”, hai tác giả Michael G. Faure và Hanneke A.Luth đã phân tích mối quan hệ giữa NTD và nhà sản xuất, kinh doanh bằng phương pháp tiếp cận kinh tế truyền thống, dựa trên lý luận về hành vi kinh tế học, trên cơ sở đó, rút ra bài học để bảo vệ NTD. Bên cạnh đó, tác giả còn xây dựng nhiều quan điểm liên quan đến chính sách bảo vệ NTD trên cơ sở liên hệ với chính sách bảo vệ NDT của Châu Âu.
Tuy nhiên, bài viết chủ yếu tập trung vào vấn đề những điều khoản gây hiểu nhầm, bất lợi và không công bằng trong hợp đồng tiêu dùng. Theo tác giả, khiếm khuyết của thị trường là sự bất đối xứng thông tin, chi phí giao dịch, khả năng thương lượng giữa NTD và nhà sản xuất. Chính vì vậy, Chính phủ cần can thiệp để kiểm tra sự công bằng của các điều khoản trong hợp đồng. Ví dụ: Quy định một hợp đồng được tự động gia hạn nếu NTD muốn tiếp tục sử dụng hàng hóa, dịch vụ của nhà sản xuất, cung ứng đó, điều này sẽ giảm chi phí giao dịch cho NTD.
+ Trong bài viết “Contracts of Adhesion-Some Thoughts About Freedom of Contract” (Giao kết hợp đồng – Vài suy nghĩ về tự do hợp đồng) của Friedrich Kessler, tác giả có cái nhìn đa chiều và khá sâu sắc về vấn đề tự do hợp đồng. Bài viết khẳng định, hợp đồng là công cụ không thể thiếu trong hoạt động của các doanh nghiệp, cho phép các bên thể hiện và thực hiện ý chí của mình. Bên cạnh đó, ông đề cao vấn đề tự do hợp đồng, tự do thỏa thuận, và không thể gọi là hợp đồng nếu không có sự đồng ý của các bên. Cũng trong bài viết này, Friedrich Kessler đã đề cập đến hợp đồng mẫu do doanh nghiệp xây dựng.
Hiện nay, loại hợp đồng này xuất hiện trong rất nhiều lĩnh vực như vận chuyển, bảo hiểm, ngân hàng. Hợp đồng mẫu thông thường loại bỏ hoặc kiểm soát những điều khoản bất lợi cho doanh nghiệp và việc sử dụng hợp đồng mẫu thường được thực hiện bởi những doanh nghiệp lớn, có thế lực và những doanh nghiệp độc quyền. Tác giả đã nhận ra sự bất 8 bình đẳng giữa các bên trong hợp đồng mẫu, và NTD là bên gánh chịu sự thua thiệt. Ông kêu gọi Pháp luật, Tòa án cần nổ lực để bảo vệ bên yếu thế hơn trong hợp đồng mẫu, bảo vệ công chúng chống lại sự lạm dụng tự do hợp đồng.
+ Tác giả Sir John Vickers với bài viết “Contracts and European consumer law: an OFT perspective”. Trong bài viết này, tác giả không đi sâu vào pháp luật hợp đồng, mà dựa trên kinh nghiệm của OFT (The office of fair trading (OFT), tạm dịch là Văn phòng Thương mại công bằng) để giải quyết sự hài hòa hóa luật hợp đồng của các nước Châu âu trên cơ sở một loạt các chỉ thị của Cộng đồng Châu âu *. Theo chỉ thị EC, các điều khoản trong hợp đồng phải đầy đủ, từ ngữ rõ ràng, dễ hiểu, không cạm bẫy. Các điều khoản không rõ ràng, không công bằng không có giá trị ràng buộc NTD.
Tác giả cho rằng thực hiện Chỉ thị EC giúp cho việc thực thi pháp luật bảo vệ NTD ở các quốc gia thành viên tốt hơn. Bởi lẽ, việc mua và bán hàng hóa không chỉ diễn ra ở mỗi quốc gia châu âu mà còn vượt qua biên giới. Mà, pháp luật và cơ chế thực thi ở mỗi quốc gia lại khác nhau, tạo điều kiện cho các thương nhân sử dụng “ biên giới” như một lá chắn các hành vi lừa đảo của mình, điều này dẫn đến khó thực thi việc bảo vệ NTD. Tác giả kêu gọi và đánh giá cao sự hài hòa hóa pháp luật hợp đồng và pháp luật NTD của các nước Châu âu dựa trên chỉ thị của EC, với sự tham gia của nhiều quốc gia Châu Âu khác.
Điều này sẽ cải thiện nội dung pháp luật bảo vệ NTD cũng như giúp cơ quan nhà nước bảo vệ NTD thực thi và xử lý có hiệu quả các trường hợp xâm phạm lợi ích NTD và bảo vệ cả những doanh nghiệp chân chính trên khắp Châu âu. + Hai tác giả Willem van Boom and Marco Loos với “ Effective Enforcement of Consumer Law in Europe Synchronizing Private, Public, and Collective Mechanisms” đã có những phân tích sâu về lợi ích nhóm trong luật tiêu dùng của Châu Âu và của từng quốc gia thành viên. Phân tích sự liên quan của luật cạnh tranh không lành mạnh trong việc tìm ra các phương tiện hiệu quả cho việc bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng. Đồng thời tác giả cũng cho thấy mối quan hệ của việc thực thi luật cạnh tranh và việc thực thi những quy tắc của luật tiêu dùng.
Cũng trong bài viết này, tác giả đã phân tích một cách một cách thỏa đáng vấn đề khiếu kiện của NTD. Theo tác giả, những người tiêu dùng cá nhân đã không * EC (European Community). Năm 1993 Cộng đồng Châu Âu được đổi tên thành Liên minh Châu Âu (EU - European Union). 9 được trang bị một cách đầy đủ để thực thi các quyền hợp pháp của mình.
Họ đứng một mình trong trận chiến chống lại các công ty hay tổ chức vốn dĩ đã được trang bị đầy đủ với sự hỗ trợ và nguồn pháp lý tốt hơn nhiều. Hơn nữa, khi khiếu nại để đòi quyền lợi của mình, người tiêu dùng gặp khó khăn về chi phí, thời gian. Họ phải bỏ ra một chi phí khá lớn cho khiếu kiện để đổi lấy khoản bồi thường nhỏ thiệt hại. Đây chính là rào cản khiến người tiêu dùng ngại phải đối mặt với việc khiếu kiện khi quyền lợi bị xâm phạm.
