CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước 1. Nhóm công trình nghiên cứu chung về Thẩm phán 1. Ở trong nước - Luận án tiến sĩ luật của tác giả Lê Hải Ninh với đề tài “Các yếu tố bảo đảm độc lập xét xử ở Việt Nam hiện nay” thực hiện năm 2016 tại Học viện khoa học xã hội.
Trong luận án, tác giả đã làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về độc lập xét xử; đã đưa ra được nội hàm và tiêu chuẩn chung của từng yếu tố bảo đảm độc lập xét xử. Từ đó luận án đã đánh giá thực trạng tổ chức thực hiện các yếu tố bảo đảm độc lập xét xử. Trên cơ sở lý luận, các tiêu chuẩn đưa ra và thực trạng độc lập xét xử, tác giả đã đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm độc lập xét xử ở Việt Nam [33]. - Luận văn “Sự độc lập của Thẩm phán - Yếu tố bảo đảm liêm chính trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Thu, chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật tại Khoa Luật - Đại học quốc gia Hà Nội năm 2015.
Luận văn đã khái quát những vấn đề lý luận cơ bản về liêm chính tư pháp và ý nghĩa của việc đảm bảo liêm chính tư pháp, trong đó tác giả đã xác định vị trí, vai trò của Thẩm phán trong hoạt động của Tòa án “Dù nhìn nhận hoạt động tư pháp ở góc độ nào thì hoạt động xét xử của Tòa án vẫn là quan trọng nhất trong đó chủ thể thực hiện hoạt động xét xử là Thẩm phán. Thẩm phán nhân danh quyền lực Nhà nước, nhân danh công lý để đưa ra phán quyết nhằm bảo vệ trật tự, kỷ cương, công bằng và an toàn xã hội”. Luận văn đã phân tích mối liên hệ giữa độc lập của Thẩm phán và liêm chính tư pháp, đặc biệt trong tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay; thực trạng độc lập của Thẩm phán đáp ứng yêu cầu bảo đảm liêm chính tư pháp trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay; quan điểm và giải pháp đảm bảo sự độc lập của Thẩm phán vì liêm chính tư pháp trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam… - Đề tài khoa học cấp bộ (2014 về “Cơ sở pháp lý đảm bảo sự độc lập xét xử của Tòa án trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế ở nước ta hiện nay” do PGS. Bùi Nguyên Khánh làm chủ nhiệm đề tài tại Viện Nhà nước và Pháp luật, đã khái quát một số yếu tố ảnh hưởng đến sự độc lập xét xử 7 của Thẩm phán, bao gồm vi phạm nguyên tắc độc lập xét xử của Tòa án bằng sự can thiệp trái phép của cấp ủy Đảng địa phương và (hoặc chính quyền địa phương; vi phạm nguyên tắc độc lập xét xử của Tòa án bằng sự can thiệp trái phép của Tòa án cấp trên, của lãnh đạo Tòa án đối với Thẩm phán trong cùng Tòa án; vi phạm nguyên tắc độc lập khi xét xử của Thẩm phán, HTND.
Trên cơ sở đó, nghiên cứu đã đưa ra giải pháp, bao gồm giải pháp hoàn thiện chế độ pháp lý đối với Thẩm phán và những giải pháp hoàn thiện chế độ pháp lý đối với HTND. - Luận án tiến sĩ luật của tác giả Đỗ Gia Thư với đề tài “Cơ sở khoa học của việc xây dựng đội ngũ Thẩm phán ở Việt Nam hiện nay” thực hiện năm 2006 tại Viện nhà nước và pháp luật. Trong luận án, tác giả đã làm rõ một số vấn đề lý luận quan trọng về vị trí, vai trò của Thẩm phán, mục tiêu, các nguyên tắc xây dựng đội ngũ Thẩm phán ở Việt Nam; thực trạng và đánh giá kết quả việc xây dựng đội ngũ Thẩm phán. Công trình đã chỉ ra được những yếu tố tác động đến việc xây dựng đội ngũ Thẩm phán hiện nay, từ đó đưa ra được các quan điểm hoàn thiện việc xây dựng đội ngũ Thẩm phán.
Công trình cũng đã đưa ra được các giải pháp tổng thể tăng cường xây dựng đội ngũ Thẩm phán, trong đó cần thiết phải có quy hoạch nguồn Thẩm phán, tiếp tục hoàn thiện đào tạo, bồi dưỡng, khen thưởng, kỷ luật Thẩm phán, đặc biệt cần đổi mới cơ chế quản lý Nhà nước đối với Thẩm phán, hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng và sự kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với Thẩm phán. - Kỷ yếu Tọa đàm “Quy chế độc lập và cơ chế trách nhiệm của Thẩm phán” do Nhà pháp luật Việt – Pháp (Maison du droit Vietnamo - Francaise năm 2004. Tại buổi tọa đàm, các diễn giả đã phân tích các quy định pháp luật các nước Việt Nam, Lào và Campuchia về sự độc lập và trách nhiệm của Thẩm phán. Tham luận của ông Jean-Marie COULON (Chánh án danh dự Tòa Phúc thẩm Paris về tăng cường trách nhiệm của Thẩm phán và đảm bảo sự độc lập của Thẩm phán trong hoạt động xét xử đã chỉ ra một sự cân bằng bề ngoài giữa trách nhiệm của Thẩm phán và quyền tự do xét xử.
Ông Jean-Marie COULON cũng xác định sự cần thiết thiết lập một sự cân bằng giữa trách nhiệm và sự tự do của Thẩm phán. Tham luận của ông Alain LACABARATS (Thẩm phán – Tòa tư pháp tối cao về “Quan niệm của các nước Châu Âu về độc lập của Thẩm phán” đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng quy chế để đảm bảo sự độc lập cho Thẩm phán. Ngoài ra, các tham luận tại tọa đàm còn đưa ra 8 các nội dung về việc áp dụng nguyên tắc độc lập và vô tư của Thẩm phán trong thực tiễn; một số hạn chế trong việc áp dụng nguyên tắc độc lập và vô tư của Thẩm phán; trách nhiệm của Thẩm phán và trách nhiệm của Nhà nước. - Luận văn“Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán” của tác giả Đặng Thanh Nga, chuyên ngành Tâm lý học tại Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn năm 2003.
Trong nội dung luận văn, tác giả đã làm rõ các vấn đề lý luận về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán, đưa ra được các khái niệm về vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán. Tác giả đã đưa ra các nhóm phẩm chất để đánh giá nhân cách của Thẩm phán, trong đó có nhóm phẩm chất chính trị - tư tưởng, đạo đức, chuyên môn, ý chí, năng lực tổ chức hoạt động xét xử; nhóm phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng [31]. - Luận văn“Hoàn thiện chế độ bổ nhiệm Thẩm phán ở Việt Nam” của tác giả Đỗ Gia Thư, chuyên ngành Pháp luật nhà nước – hành chính tại Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật năm 1999. Luận văn đã khái quát được vị trí, vai trò của Thẩm phán trong hoạt động của Tòa án, “Thẩm phán là người được Nhà nước giao quyền xét xử, nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tuyên bản án.
Thẩm phán là người chịu trách nhiệm trước Đảng, trước Nhà nước, trước nhân dân về quyết định phán quyết của mình” [65]; sự phát triển của chế độ tuyển chọn (bổ nhiệm Thẩm phán; chế độ bổ nhiệm theo pháp luật hiện hành; với mục đích “xây dựng một nền Tư pháp đảm bảo công lý, khách quan, công bằng, vô tư, một nền Tư pháp của một Nhà nước của dân, do dân, vì dân…” tác giả đã đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện chế độ bổ nhiệm Thẩm phán: Giải quyết nguồn Thẩm phán; các điều kiện, tiêu chuẩn và chế độ chính sách của Thẩm phán; vấn đề nhiệm kỳ của Thẩm phán; tăng cường thẩm quyền của Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán; cải tiến thủ tục tuyển chọn, bổ nhiệm, thuyên chuyển, miễn nhiệm, cách chức Thẩm phán…. - Cuốn sách “Phiên tòa sơ thẩm dân sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” (2013) của TS. Bùi Thị Huyền do Nhà xuất bản chính trị quốc gia phát hành. Cuốn sách đã làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật về phiên tòa sơ thẩm dân sự, mà ở đó Thẩm phán là chủ tọa phiên tòa – là người điều hành và cùng với các thành viên của HĐXX tuyên một bản án chính xác về nội dung và pháp luật [21].
Cuốn sách đã làm rõ những nội dung về lý luận và pháp luật hiện hành về 9 phiên tòa sơ thẩm, đặc biệt đã đưa ra các giải pháp về hoàn thiện pháp luật; hoàn thiện việc thực hiện pháp luật về phiên tòa sơ thẩm dân sự, trong đó tác giả đề xuất việc bỏ tiền lệ “bàn án” và cần thiết phải công khai phán quyết của Tòa án… 1. Ở nước ngoài Luận án tiến sĩ của tác giả Tô Văn Hòa với đề tài “Tính độc lập của Tòa án – Nghiên cứu pháp lý về các khía cạnh lý luận, thực tiễn ở Đức, Mỹ, Pháp, Việt Nam và các kiến nghị đối với Việt Nam” thực hiện năm 2006 tại Đại học tổng hợp Lund - Thụy Điển. Trong luận án, tác giả đã làm rõ một số vấn đề lý luận quan trọng về tính độc lập và các yếu tố cơ bản bảo đảm tính độc lập của Tòa án. Luận án đã nghiên cứu tính độc lập của Tòa án ở Đức, Mỹ, Pháp và Việt Nam.
Trên cơ sở nghiên cứu, tác giả đã đưa ra khái niệm về tính độc lập của Tòa án ở Việt Nam; các khía cạnh chính của nguyên tắc độc lập Tòa án ở Việt Nam. Tác giả đưa ra các kiến nghị bao gồm: Sự bảo đảm hiến định; trách nhiệm bồi thường oan sai; trách nhiệm của Thẩm phán; nhiệm kỳ và phương thức tuyển dụng Thẩm phán; các biện pháp kỷ luật Thẩm phán; vấn đề “duyệt án”; thu nhập của Thẩm phán; vai trò lãnh đạo của Đảng và tính độc lập của Tòa án. - Cuốn sách “Freedom of expression and the criticism of Judges”(2000) (Tạm dịch: Tự do ngôn luận và những chỉ trích của các Thẩm phán) của tác giả MICHAEL K.ADDO, Giảng viên trường Đại học Exeter – Vương quốc Anh. Đây là nghiên cứu so sánh các tiêu chuẩn pháp lý châu Âu.