Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hải Ánh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Quang Bình và PGS. Hà Huy Tựu, chuyên ngành Kinh tế Phát triển (mã số 62.05) tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng (năm 2022).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại quốc tế giúp các nền kinh tế khai thác lợi thế so sánh, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng. Trong những năm qua, quy mô GRDP của tỉnh Khánh Hòa liên tục được mở rộng với động lực chính từ khu vực dịch vụ, kinh tế ngoài nhà nước và các yếu tố đầu vào theo chiều rộng (vốn, lao động). Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh đang có xu hướng chậm dần, thiếu động lực mới, vị thế kinh tế so với các tỉnh trong vùng Duyên hải miền Trung suy giảm nhất định; chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm so với các tỉnh vùng Duyên hải Nam Trung Bộ.

Mặc dù quy mô xuất khẩu của tỉnh tăng trưởng liên tục trong hơn 10 năm, nhưng hoạt động này chủ yếu dựa vào xuất khẩu hàng hóa thô giá trị thấp và khai thác tài nguyên sẵn có. Trong bối cảnh tỉnh Khánh Hòa đặt mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế, việc đánh giá tác động của xuất khẩu đối với tăng trưởng cả về mặt lượng và mặt chất (sản lượng, cơ cấu kinh tế ngành, giảm nghèo) là yêu cầu cấp thiết. Hầu hết các công trình nghiên cứu thực nghiệm trước đây tập trung vào cấp quốc gia hoặc nhóm quốc gia, rất ít nghiên cứu ở cấp độ địa phương cấp tỉnh và chưa có công trình nào đánh giá toàn diện các khía cạnh này trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định mục tiêu tổng quát là xem xét tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản bao gồm:

  1. Thứ nhất: Hình thành khung lý thuyết để phân tích tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế trong điều kiện nền kinh tế cấp tỉnh.
  2. Thứ hai: Đưa ra bức tranh toàn cảnh về tình hình tăng trưởng GRDP và hoạt động xuất khẩu của tỉnh Khánh Hòa với những mặt tích cực và hạn chế cụ thể.
  3. Thứ ba: Phân tích tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa dưới góc độ chất lượng thông qua ba khía cạnh: gia tăng sản lượng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và giảm nghèo.
  4. Thứ tư: Đề xuất các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động xuất khẩu, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa.
  • Phạm vi nội dung: Hoạt động xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ trên địa bàn các đơn vị cấp huyện thuộc tỉnh Khánh Hòa (trọng tâm là quy mô xuất khẩu). Tăng trưởng kinh tế được xem xét dưới góc độ chất lượng (bao gồm quy mô sản lượng, cơ cấu kinh tế ngành và giảm nghèo). Luận án chỉ tập trung xem xét tác động một chiều từ xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế.
  • Phạm vi không gian: Nền kinh tế tỉnh Khánh Hòa (bao gồm các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh).
  • Phạm vi thời gian: Nguồn số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2019 và năm 2020; các hàm ý chính sách đề xuất có tầm nhìn đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước được luận án tổng thuật

Luận án đã hệ thống hóa các nghiên cứu thực nghiệm trong nước và quốc tế theo ba nhóm hướng tiếp cận chính:

  1. Nhóm nghiên cứu về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng sản lượng:

    • Nghiên cứu quốc tế: OECD (2001) và Ekanayake (1999) phân tích tăng trưởng được dẫn dắt bởi xuất khẩu trên phạm vi nhóm quốc gia. Hendrik Van Den Berg (1997) sử dụng mô hình VAR trên chuỗi số liệu 1960–1991 tại Mexico, chỉ ra xuất khẩu làm tăng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Abou-Stait (2005) nghiên cứu trường hợp Ai Cập thông qua mô hình VAR và kiểm định nhân quả Granger. Aurangzeb (2006) phân tích số liệu chuỗi thời gian 1973–2005 tại Pakistan, khẳng định ngành xuất khẩu có năng suất biên xã hội cao hơn. Các nghiên cứu của Frankel & Romer (1999), Irwin (2001), Leamer (1995), Zang (2007), Jayme (2001), Mishra (2011), Fatemah & Qayyum (2018) củng cố vai trò của mở rộng ngoại thương đối với tổng cầu và tích lũy vốn dài hạn.
    • Nghiên cứu tại Việt Nam: Phan Minh Ngọc và cộng sự (2003), Hoàng Xuân Bình (2011), Phan Thế Công (2011), Nguyễn Thị Thu Thủy (2014), Hà Thành Công (2019), Nguyễn Thị Mỹ Linh (2019), Nguyễn Minh Hải (2019), và Nguyen Cung Huu đánh giá tác động tích cực của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế quốc gia thông qua các mô hình định lượng vĩ mô.

  2. Nhóm nghiên cứu về tác động của xuất khẩu tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế:

    • Các công trình của William Keng Mun Lee (1997), Viện Chiến lược Phát triển (2008), Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2013), Nguyễn Thị Tuệ Anh (2014), Lương Văn Khôi (2015), và Ngân hàng Bưu điện Liên Việt (2018) chỉ ra hoạt động xuất khẩu thúc đẩy phân bổ lại các yếu tố sản xuất, dịch chuyển lao động từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, tối ưu hóa cơ cấu ngành kinh tế.

  3. Nhóm nghiên cứu về tác động của xuất khẩu tới giảm nghèo và phúc lợi:

    • Các nghiên cứu của Goldberg & Pavcnik (2004), Jensen & Tarp (2003), Bùi Quang Bình (2012) phân tích mối quan hệ giữa tự do hóa thương mại, mở rộng các ngành hàng xuất khẩu thâm dụng lao động với việc tạo việc làm, cải thiện thu nhập cho lao động kỹ năng thấp và người nghèo tại nông thôn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm đã công bố lựa chọn phạm vi phân tích ở cấp độ quốc gia hoặc liên quốc gia. Các công trình nghiên cứu mối quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế ở cấp địa phương (cấp tỉnh) còn rất hạn chế, và đặc biệt chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện trường hợp tỉnh Khánh Hòa. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng khung phân tích áp dụng riêng cho cấp tỉnh, kiểm định đồng thời tác động của xuất khẩu tới ba cấu phần của chất lượng tăng trưởng: gia tăng giá trị sản xuất, chuyển dịch cơ cấu lao động ngành và cải thiện tỷ lệ hộ nghèo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án tiếp cận tăng trưởng kinh tế theo nghĩa rộng (chất lượng tăng trưởng), bao gồm quy mô tăng trưởng ổn định, chuyển dịch cơ cấu ngành hợp lý, nâng cao năng suất (lao động và TFP) và giảm nghèo (dựa trên quan điểm của Mankiw 2013, Lucas 1993, Sen 1999, Stiglitz 2000, 2002, Ngô Thắng Lợi 2013, Bùi Quang Bình 2010, 2012, 2018, Bùi Thu Hà 2020, Acemoglu & Robinson 2013).

Cơ sở lý thuyết về tác động của xuất khẩu được phân tích theo hai phía:

  • Tác động từ phía tổng cầu: Lý thuyết kinh tế vĩ mô trọng cầu của Keynes (1936) với cơ chế số nhân ngoại thương ($Y = C + I + G + NX$); Lý thuyết tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Kaldor (1970) và Thirlwall (1979) về vai trò của cầu nước ngoài và ràng buộc cán cân thanh toán; Mô hình vòng tuần hoàn quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế của Blecker (2009).
  • Tác động từ phía tổng cung: Trường phái Trọng thương; Lý thuyết Cổ điển về Lợi thế tuyệt đối (Adam Smith 1776) và Lợi thế so sánh (David Ricardo 1817); Lý thuyết Tân cổ điển gồm mô hình Heckscher-Ohlin-Samuelson (H-O-S) về cân bằng giá yếu tố sản xuất và mô hình tăng trưởng Solow (1956) – Swan (1956); Lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Grossman & Helpman 1991, Arrow 1962, Paul Romer 1990, Mankiw - Romer - Weil 1992, Baldwin 2003) giải thích vai trò của ngoại ứng, tiếp thu công nghệ và tích lũy vốn con người qua thương mại.
  • Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu: Mô hình hai khu vực của Arthur Lewis (1954) và lý thuyết chuyển dịch cơ cấu của Hollis Chenery.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án kết hợp đồng thời phương pháp định tính và định lượng:

  • Phương pháp thống kê mô tả, so sánh: Đánh giá thực trạng GRDP, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu nguồn lực đầu tư (vốn, lao động, hệ số trang bị tài sản cố định/lao động C/V, năng suất nhân tố tổng hợp TFP) và tình hình xuất khẩu theo ngành hàng, hình thức, thị trường tại tỉnh Khánh Hòa so với vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Duyên hải miền Trung.
  • Phương pháp kinh tế lượng: Xây dựng ba mô hình hồi quy để ước lượng tác động của xuất khẩu:
    1. Mô hình tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng giá trị sản xuất (sản lượng).
    2. Mô hình tác động của xuất khẩu đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế (thay đổi tỷ trọng lao động nông nghiệp và phi nông nghiệp).
    3. Mô hình tác động của xuất khẩu đến giảm nghèo (tỷ lệ hộ nghèo). Luận án thực hiện kiểm định tính dừng (Unit root test) của các chuỗi số liệu trước khi ước lượng mô hình.
  • Phương pháp chuyên gia: Luận án tiến hành phỏng vấn, khảo sát lấy ý kiến đánh giá của các chuyên gia nhằm kiểm chứng, bổ trợ và làm rõ thêm các kết quả ước lượng từ mô hình kinh tế lượng.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2019/2020 thu thập từ Cục Thống kê tỉnh Khánh Hòa, Niên giám Thống kê tỉnh Khánh Hòa, báo cáo của Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Khánh Hòa, Tổng cục Thống kê và các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Thương mại 2005, Luật Quản lý ngoại thương 2017, các Nghị định hướng dẫn liên quan).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực nghiệm về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các khái niệm về tăng trưởng kinh tế, chất lượng tăng trưởng (xu thế tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu ngành, hiệu quả sử dụng nguồn lực, giảm nghèo) và bản chất của hoạt động xuất khẩu (khái niệm, các loại hình: xuất khẩu trực tiếp, ủy thác, tạm nhập tái xuất, xuất khẩu tại chỗ).

Tác giả phân tích cơ chế tác động của xuất khẩu từ phía tổng cầu (mô hình Keynes, số nhân sản lượng, mô hình Kaldor, Thirlwall) và phía tổng cung (mô hình Ricardo, Heckscher-Ohlin-Samuelson, Solow-Swan, mô hình tăng trưởng nội sinh Romer - Grossman - Helpman). Đồng thời, chương 1 tổng thuật các kết quả nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về ba mối quan hệ: xuất khẩu – sản lượng, xuất khẩu – cơ cấu kinh tế, và xuất khẩu – giảm nghèo, làm cơ sở xây dựng khung phân tích cho luận án.

Khung phân tích tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế cấp tỉnh:

Chương 2: Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày tổng quan điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Khánh Hòa và chi tiết phương pháp luận nghiên cứu:

  • Địa bàn nghiên cứu: Tỉnh Khánh Hòa thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, có bờ biển dài, nhiều đầm vịnh kín gió, thuận lợi cho phát triển kinh tế biển, thủy sản, dịch vụ du lịch và logistics.
  • Phương pháp luận: Luận án thiết kế khung phân tích, quy trình nghiên cứu logic từ thu thập dữ liệu thứ cấp (cấp tỉnh, cấp huyện giai đoạn 2010–2020), phân tích thống kê mô tả, kiểm định tính dừng, ước lượng ba phương trình hồi quy thực nghiệm đến phương pháp lấy ý kiến chuyên gia để đánh giá tác động định tính và định lượng.

Chương 3: Thực trạng tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu của tỉnh Khánh Hòa

Chương 3 tổng hợp và phân tích thực trạng kinh tế tỉnh Khánh Hòa qua các chuỗi số liệu giai đoạn 2010–2020:

  • Thực trạng tăng trưởng và cơ cấu kinh tế: GRDP của tỉnh duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao trong giai đoạn 2010–2019, đóng góp chính từ khu vực dịch vụ và khu vực kinh tế ngoài nhà nước. Tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào các yếu tố chiều rộng (vốn đầu tư và lao động). Tốc độ tăng trưởng có xu hướng chậm lại ở cuối giai đoạn, vị thế so với các tỉnh vùng Duyên hải miền Trung suy giảm. Năng suất lao động và đóng góp của TFP còn khiêm tốn; hệ số trang bị tài sản cố định trên lao động ($C/V$) có sự chênh lệch lớn giữa các ngành.
  • Thực trạng hoạt động xuất khẩu: Kim ngạch xuất khẩu liên tục mở rộng nhưng tốc độ tăng trưởng xuất khẩu chậm hơn tốc độ tăng trưởng GRDP và thiếu tính ổn định. Tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh so với cả nước còn khiêm tốn. Cơ cấu hàng xuất khẩu chủ yếu là hàng hóa thô, nông lâm thủy sản chế biến đơn giản, hàng gia công thâm dụng lao động; tỷ trọng xuất khẩu dịch vụ và sản phẩm hàm lượng công nghệ cao còn thấp; thị trường xuất khẩu còn tập trung, chưa đa dạng.
Nhóm chỉ tiêu phân tích Thực trạng tại tỉnh Khánh Hòa (giai đoạn 2010–2020)
Quy mô và tốc độ GRDP Mở rộng liên tục, tăng trưởng khá nhưng đang có dấu hiệu chậm dần và thiếu động lực mới.
Động lực tăng trưởng Chủ yếu dựa vào khu vực dịch vụ, kinh tế ngoài nhà nước, vốn và lao động (tăng trưởng theo chiều rộng).
Vị thế vùng Có sự suy giảm nhất định so với các tỉnh trong vùng Duyên hải miền Trung (DHMT).
Quy mô xuất khẩu Tăng về giá trị tuyệt đối nhưng tốc độ tăng chậm hơn GRDP và kém ổn định qua các năm.
Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu Chủ yếu dựa vào tài nguyên tự nhiên, nông lâm thủy sản, hàng thô giá trị thấp, gia công.
Thị trường xuất khẩu Kém đa dạng, tính rủi ro cao trước các biến động thương mại quốc tế.

Chương 4: Phân tích tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế tỉnh Khánh Hòa

Chương 4 là chương trọng tâm thực nghiệm của luận án, kiểm định tác động của xuất khẩu thông qua ba nội dung:

  1. Tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng sản lượng (GRDP/Giá trị sản xuất):

    • Kết quả phân tích thống kê mô tả và mô hình hồi quy (sau khi kiểm định tính dừng các chuỗi biến số) khẳng định tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê tới tăng trưởng giá trị sản xuất của nền kinh tế tỉnh Khánh Hòa.
    • Hoạt động xuất khẩu tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực, kích thích gia tăng đầu ra và nhu cầu sử dụng đầu vào trung gian của các ngành kinh tế liên quan trong tỉnh. Kết quả khảo sát chuyên gia hoàn toàn đồng thuận với kết quả định lượng này.

  2. Tác động của xuất khẩu đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế:

    • Kết quả ước lượng mô hình cho thấy tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu đóng vai trò thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động: làm giảm tỷ trọng lao động trong khu vực nông nghiệp, đồng thời làm gia tăng tỷ trọng lao động trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ (khu vực phi nông nghiệp).
    • Sự dịch chuyển này tạo điều kiện nâng cao năng suất lao động chung và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực của tỉnh.

  3. Tác động của xuất khẩu đến giảm nghèo:

    • Mô hình hồi quy khẳng định tăng trưởng xuất khẩu có tác động tiêu cực (làm giảm) có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ hộ nghèo tại địa phương.
    • Hoạt động xuất khẩu (đặc biệt là xuất khẩu các mặt hàng nông lâm thủy sản và các ngành chế biến thâm dụng lao động) tạo thêm việc làm, gia tăng thu nhập cho lao động khu vực nông thôn và lao động phổ thông, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giảm nghèo bền vững.

  4. Đánh giá chung: Xuất khẩu đóng vai trò là động lực quan trọng thúc đẩy cả quy mô sản lượng, chất lượng cơ cấu kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội tại tỉnh Khánh Hòa.

Chương 5: Các hàm ý chính sách

Chương 5 phân tích bối cảnh quốc tế, các hiệp định thương mại tự do (FTA, WTO, APEC), bối cảnh trong nước và định hướng phát triển của tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, từ đó đề xuất hệ thống hàm ý chính sách gồm ba nhóm trọng tâm:

  1. Nhóm giải pháp phát huy vai trò xuất khẩu thúc đẩy tăng trưởng sản lượng: Đẩy mạnh mở cửa thương mại; nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa; áp dụng tiến bộ kỹ thuật để nâng cao năng suất lao động trong các doanh nghiệp xuất khẩu; kết hợp khai thác hiệu quả lợi thế tài nguyên và nguồn nhân lực địa phương.
  2. Nhóm giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Cơ cấu lại danh mục hàng xuất khẩu theo hướng chuyển từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu sản phẩm chế biến sâu, hàng công nghệ cao và dịch vụ du lịch biển chất lượng cao; đẩy mạnh ứng dụng thương mại điện tử; tăng cường xúc tiến thương mại và củng cố vai trò của các hiệp hội ngành hàng.
  3. Nhóm giải pháp thúc đẩy giảm nghèo qua xuất khẩu: Hỗ trợ kinh tế khu vực nông thôn tham gia chuỗi cung ứng xuất khẩu; đẩy mạnh chuyên môn hóa và chuẩn hóa chất lượng nông sản xuất khẩu; đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng cho lao động nông thôn; đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng giao thông, logistics tại các vùng sâu, vùng xa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

  • Xây dựng khung phân tích cấp địa phương: Tổng kết và hệ thống hóa lý luận về mối quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế, thiết lập thành công khung phân tích đánh giá tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế ở cấp tỉnh/địa phương – một mảng nghiên cứu vốn có khoảng trống lớn trong y văn kinh tế phát triển tại Việt Nam.
  • Tiếp cận toàn diện chất lượng tăng trưởng: Luận án không chỉ xem xét xuất khẩu dưới góc độ gia tăng sản lượng thuần túy mà mở rộng phân tích đồng thời tác động tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (cơ cấu lao động) và cải thiện phúc lợi xã hội (giảm nghèo).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  • Nhận diện toàn diện thực trạng kinh tế Khánh Hòa: Chỉ rõ các điểm sáng và hạn chế của mô hình tăng trưởng tỉnh Khánh Hòa trong 10 năm (2010–2020): tăng trưởng GRDP duy trì mức khá nhưng chậm dần, dựa nhiều vào nhân tố chiều rộng; xuất khẩu tăng trưởng chậm hơn GRDP, giá trị gia tăng thấp, cơ cấu mặt hàng thô và thị trường hẹp.
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể: Khẳng định và lượng hóa ba tác động tích cực của xuất khẩu trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa: (i) Thúc đẩy giá trị sản xuất và lan tỏa kinh tế; (ii) Thúc đẩy giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp, tăng lao động phi nông nghiệp; (iii) Giảm tỷ lệ nghèo thông qua tạo việc làm và thu nhập cho lao động nông thôn.
  • Hệ thống hàm ý chính sách thực tiễn: Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ gắn kết xuất khẩu với đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế của tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về phạm vi và chiều tác động: Do giới hạn nguồn dữ liệu cấp địa phương, luận án chỉ tập trung xem xét tác động một chiều từ xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế; chủ yếu phân tích tăng trưởng về mặt quy mô kim ngạch xuất khẩu và các đơn vị hành chính cấp huyện trong giai đoạn 2010–2019/2020.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng phân tích mối quan hệ tác động hai chiều (nhân quả hai chiều) giữa tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu tại tỉnh Khánh Hòa khi chuỗi dữ liệu dài hơn.
    • Phân tích sâu hơn tác động của từng nhóm mặt hàng xuất khẩu cụ thể (xuất khẩu dịch vụ, nông sản công nghệ cao) và tác động của việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu đối với năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của tỉnh trong giai đoạn sau đại dịch và hội nhập thế hệ mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn đối với:

  • Nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Chuyên ngành Kinh tế Phát triển, Kinh tế Quốc tế và Quản lý Kinh tế; cung cấp khung phân tích thực nghiệm và phương pháp luận nghiên cứu định lượng cho các đề tài kinh tế cấp địa phương.
  • Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Công Thương, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa và các tỉnh thuộc khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ trong việc xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, chiến lược tái cơ cấu hoạt động ngoại thương gắn liền với mục tiêu giảm nghèo và chuyển dịch cơ cấu kinh tế giai đoạn đến năm 2030.
  • Hiệp hội doanh nghiệp và các tổ chức kinh tế: Tham khảo để định hướng mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và chuyển dịch cơ cấu sản phẩm xuất khẩu theo hướng nâng cao giá trị gia tăng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận khái niệm tăng trưởng kinh tế dưới những khía cạnh nào?

Luận án tiếp cận tăng trưởng kinh tế không chỉ ở khía cạnh số lượng (sự gia tăng quy mô sản lượng GRDP hay giá trị sản xuất) mà còn tiếp cận dưới góc độ chất lượng tăng trưởng, bao gồm: xu thế tăng trưởng dài hạn ổn định, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành (cơ cấu lao động nông nghiệp sang phi nông nghiệp), hiệu quả huy động nguồn lực (TFP, năng suất lao động) và cải thiện phúc lợi xã hội thông qua giảm nghèo.

2. Mô hình nghiên cứu lượng hóa tác động của xuất khẩu đến những biến số phụ thuộc nào?

Luận án xây dựng ba mô hình hồi quy kinh tế lượng riêng biệt tương ứng với ba biến số phụ thuộc: (1) Tăng trưởng giá trị sản xuất/GRDP của nền kinh tế tỉnh; (2) Chuyển dịch cơ cấu kinh tế (đo lường bằng tỷ lệ lao động khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp); (3) Tình trạng giảm nghèo (đo lường bằng tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn tỉnh).

3. Thực trạng hoạt động xuất khẩu của tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2010–2020 có những hạn chế chính nào?

Theo phân tích của luận án, xuất khẩu của tỉnh Khánh Hòa có ba hạn chế lớn: (1) Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu chậm hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh và thiếu tính ổn định; (2) Cơ cấu hàng xuất khẩu chủ yếu là sản phẩm thô, khai thác tài nguyên tự nhiên, nông lâm thủy sản chế biến đơn giản với giá trị gia tăng thấp; (3) Thị trường xuất khẩu chưa đa dạng, còn phụ thuộc vào một số đối tác truyền thống.

4. Kết quả thực nghiệm khẳng định tác động của xuất khẩu đến chuyển dịch cơ cấu và giảm nghèo tại Khánh Hòa ra sao?

Kết quả ước lượng mô hình kinh tế lượng và đánh giá chuyên gia khẳng định: tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu giúp giảm tỷ lệ lao động trong khu vực nông nghiệp và tăng tỷ lệ lao động trong khu vực công nghiệp - dịch vụ; đồng thời xuất khẩu các mặt hàng nông sản, chế biến thâm dụng lao động giúp tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho lao động nông thôn, làm giảm tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh.

5. Luận án đề xuất những nhóm hàm ý chính sách trọng tâm nào đến năm 2030?

Luận án đề xuất ba nhóm hàm ý chính sách: (1) Nhóm giải pháp phát huy xuất khẩu để tăng sản lượng (nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng năng suất lao động); (2) Nhóm giải pháp cơ cấu lại xuất khẩu thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế (chuyển sang hàng công nghệ cao, dịch vụ, ứng dụng thương mại điện tử, xúc tiến thương mại); (3) Nhóm giải pháp gắn kết xuất khẩu với giảm nghèo nông thôn (chuẩn hóa nông sản xuất khẩu, đào tạo nghề, phát triển hạ tầng vùng sâu vùng xa).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hải Ánh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực nghiệm về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế dưới góc độ chất lượng tăng trưởng ở cấp độ địa phương. Bằng việc kết hợp phương pháp thống kê mô tả, mô hình kinh tế lượng và đánh giá chuyên gia trên số liệu giai đoạn 2010–2020, công trình đã làm rõ bức tranh thực trạng kinh tế – xuất khẩu tỉnh Khánh Hòa và chứng minh thực nghiệm tác động tích cực của xuất khẩu đến tăng trưởng sản lượng, chuyển đổi cơ cấu lao động ngành và giảm nghèo. Các kết quả nghiên cứu và hệ thống hàm ý chính sách đề xuất cung cấp cơ sở khoa học thiết thực cho quá trình tái cơ cấu kinh tế và định hướng phát triển ngoại thương của tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030.