Phát triển Logistics Đông Nam Á: Kinh nghiệm cho Việt Nam - Luận án Tiến sĩ Kinh tế

Luận án phân tích ngành logistics Đông Nam Á, rút ra bài học kinh nghiệm từ các quốc gia thành công để áp dụng và phát triển logistics tại Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Thị Quế Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Xuân Thắng
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Kinh tế Thế giới và Quan hệ Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Phát triển logistics ở một số nước Đông Nam Á - Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển logistics ở các nước Đông Nam Á

Logistics đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế quốc gia. Hoạt động logistics bao gồm vận chuyển, kho bãi, quản lý hàng tồn kho và dịch vụ khách hàng. Dây chuyền cung ứng là mạng lưới lưu chuyển vật tư, hàng hóa, thông tin giữa các tổ chức. Logistics kích hoạt dây chuyền cung ứng, tối ưu hóa liên kết giữa các mắt xích. Hạ tầng cơ sở vật chất ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả logistics và chi phí vận chuyển. Singapore, Malaysia và Thái Lan đạt nhiều thành tựu trong phát triển logistics khu vực. Các quốc gia này đầu tư mạnh vào hạ tầng giao thông, cảng biển và công nghệ thông tin. Chỉ số năng lực logistics LPI của World Bank phản ánh trình độ phát triển logistics từng nước. Việt Nam đứng trước cơ hội học hỏi kinh nghiệm từ các nước láng giềng. Nghiên cứu tổng quan giúp hiểu rõ bối cảnh phát triển logistics khu vực Đông Nam Á.

1.1. Khái niệm và vai trò của logistics trong nền kinh tế

Logistics là hệ thống hoạt động quản lý dòng chảy hàng hóa từ điểm xuất phát đến điểm tiêu thụ. Dịch vụ logistics bao gồm vận tải, kho bãi, bốc dỡ, đóng gói bao bì và phân phối. Mục tiêu logistics là đưa đúng hàng hóa đến đúng khách hàng, đúng địa điểm, đúng thời gian với chi phí thấp nhất. Logistics tác động mạnh đến năng lực cạnh tranh quốc gia và thu hút đầu tư nước ngoài. Chi phí logistics chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh hàng hóa xuất khẩu.

1.2. Bối cảnh phát triển logistics tại khu vực Đông Nam Á

Đông Nam Á là khu vực có vị trí địa lý chiến lược trên tuyến thương mại quốc tế. Singapore dẫn đầu về chỉ số LPI với hệ thống cảng biển hiện đại và thủ tục hải quan nhanh chóng. Malaysia phát triển logistics nhờ chính sách khuyến khích đầu tư và hạ tầng giao thông đồng bộ. Thái Lan tập trung phát triển logistics nội địa và kết nối với các nước láng giềng. Việt Nam có tiềm năng lớn nhưng hạ tầng logistics còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

II. Phân tích thực trạng phát triển logistics tại Singapore Malaysia và Thái Lan

Singapore đạt điểm số hạ tầng cơ sở cao nhất trong đánh giá LPI của World Bank. Quốc gia này đầu tư mạnh vào hệ thống cảng biển container hiện đại và sân bay quốc tế. Chi phí hạ tầng logistics Singapore ở mức hợp lý nhờ quản lý hiệu quả và ứng dụng công nghệ cao. Malaysia có sự thay đổi tích cực về phí hạ tầng cơ sở giai đoạn 2007-2012. Dịch vụ logistics bên thứ ba 3PL tại Malaysia phát triển đa dạng, đáp ứng nhu cầu thị trường nội địa và quốc tế. Thái Lan xây dựng chiến lược phát triển logistics quốc gia với trọng tâm kết nối vùng. Môi trường logistics Thái Lan cải thiện đáng kể về tính hiệu quả quy trình. Mỗi quốc gia có thế mạnh riêng trong chuỗi cung ứng khu vực. So sánh chỉ số LPI giúp đánh giá khách quan vị thế từng nước. Bài học từ ba quốc gia này rất quý giá cho quá trình phát triển logistics Việt Nam.

2.1. Thành tựu phát triển logistics của Singapore và Malaysia

Singapore duy trì vị trí top đầu về năng lực logistics toàn cầu nhờ chiến lược phát triển nhất quán. Cảng Singapore là một trong những cảng container bận rộn nhất thế giới. Malaysia cải thiện chất lượng hạ tầng logistics và phát triển mạnh dịch vụ 3PL. Chỉ số LPI của Malaysia tăng trưởng ổn định qua các năm, vượt trội so với nhiều nước trong khu vực. Chính phủ Malaysia ban hành nhiều chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ doanh nghiệp logistics.

2.2. Hạn chế và thách thức trong phát triển logistics tại các nước Đông Nam Á

Chi phí logistics tại nhiều nước Đông Nam Á vẫn ở mức cao so với thế giới. Hạ tầng giao thông đường bộ ở một số quốc gia chưa đồng bộ, gây ùn tắc và chậm trễ. Nguồn nhân lực logistics chất lượng cao còn thiếu hụt, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Rào cản thủ tục hải quan và quy định pháp luật khác nhau giữa các nước gây khó khăn cho thương mại xuyên biên giới. Ứng dụng công nghệ số trong logistics chưa đồng đều giữa các quốc gia.

III. Bài học kinh nghiệm và đề xuất phát triển logistics cho Việt Nam

Việt Nam rút ra nhiều bài học quý từ kinh nghiệm phát triển logistics của Singapore, Malaysia và Thái Lan. Đầu tư hạ tầng giao thông đồng bộ là yếu tố tiên quyết để phát triển logistics hiệu quả. Chính phủ cần ban hành chính sách hỗ trợ doanh nghiệp logistics nội địa phát triển. Ứng dụng công nghệ thông tin và tự động hóa giúp giảm chi phí và nâng cao chất lượng dịch vụ. Đào tạo nguồn nhân lực logistics chất lượng cao cần được ưu tiên hàng đầu. Đơn giản hóa thủ tục hải quan và giảm thời gian thông quan là giải pháp cấp bách. Phát triển dịch vụ logistics bên thứ ba 3PL giúp chuyên nghiệp hóa chuỗi cung ứng. Hợp tác quốc tế và liên kết vùng tạo động lực phát triển bền vững. Việt Nam có lợi thế vị trí địa lý và cảng biển nước sâu cần khai thác hiệu quả. Chiến lược phát triển logistics quốc gia cần gắn liền với chiến lược công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế.

3.1. Định hướng chiến lược phát triển logistics quốc gia

Việt Nam cần xây dựng quy hoạch tổng thể hệ thống logistics quốc gia gắn với quy hoạch phát triển kinh tế vùng. Phát triển các trung tâm logistics quy mô lớn tại các đầu mối giao thông trọng điểm. Tăng cường kết nối hạ tầng giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa và hàng không. Xây dựng hệ thống cảng biển nước sâu phục vụ tàu container tải trọng lớn. Thúc đẩy hợp tác công tư PPP trong đầu tư hạ tầng logistics.

3.2. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh logistics

Đào tạo nguồn nhân lực logistics đạt chuẩn quốc tế thông qua hợp tác với các trường đại học nước ngoài. Ứng dụng công nghệ blockchain, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật vào quản lý chuỗi cung ứng. Thành lập hiệp hội logistics mạnh đại diện tiếng nói doanh nghiệp. Xây dựng hệ thống đánh giá chỉ số logistics cấp quốc gia và địa phương. Tạo cơ chế ưu đãi thuế và tín dụng cho doanh nghiệp logistics áp dụng công nghệ cao.

IV. Kết luận và triển vọng ứng dụng nghiên cứu phát triển logistics

Nghiên cứu phát triển logistics tại Singapore, Malaysia và Thái Lan cung cấp cơ sở khoa học vững chắc. Mỗi quốc gia có mô hình phát triển riêng phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội. Singapore chứng minh vai trò dẫn dắt của chính phủ trong xây dựng hệ thống logistics hiện đại. Malaysia cho thấy hiệu quả của chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển dịch vụ 3PL. Thái Lan nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến lược phát triển logistics gắn với liên kết vùng. Việt Nam có đủ điều kiện để trở thành trung tâm logistics quan trọng trong khu vực. Thời gian là yếu tố quyết định, cần hành động nhanh chóng và quyết liệt. Hội nhập kinh tế quốc tế tạo áp lực buộc Việt Nam phải nâng cao năng lực logistics. Kết quả nghiên cứu áp dụng được vào thực ti hoạch định chính sách phát triển kinh tế. Tri vọng phát triển logistics Việt Nam rất tích cực nếu triển khai đồng bộ các giải pháp đề xuất.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án nghiên cứu logistics

Luận án cung cấp khung lý luận toàn diện về phát triển logistics quốc gia trong bối cảnh hội nhập. Hệ thống hóa kinh nghiệm phát triển logistics của ba quốc gia tiêu biểu Đông Nam Á. Phân tích so sánh chỉ số LPI và các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực logistics. Đề xuất mô hình phát triển logistics phù hợp cho Việt Nam dựa trên bài học thực tiễn. Góp phần bổ sung nguồn tài liệu tham khảo cho nghiên cứu logistics tại Việt Nam.

4.2. Triển vọng áp dụng và hướng nghiên cứu tiếp theo

Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng vào xây dựng chiến lược logistics cấp quốc gia và địa phương. Doanh nghiệp logistics sử dụng kết quả để cải thiện quy trình và nâng cao hiệu quả hoạt động. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung đánh giá tác động của công nghệ số đến logistics. Nghiên cứu chuyên sâu về logistics xanh và logistics bền vững cần được đẩy mạnh. Hợp tác nghiên cứu quốc tế giúp Việt Nam tiếp cận tri thức tiên tiến về quản lý chuỗi cung ứng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LOGISTICS VÀ PHÁT TRIỂN LOGISTICS QUỐC GIA 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về logistics 1. Nguồn gốc và bản chất của logistics trong lĩnh vực kinh tế Trong quá trình cạnh tranh, để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh, người sản xuất không chỉ quan tâm đến việc tổ chức sản xuất trực tiếp mà ngày càng quan tâm nhiều hơn đến các hoạt động phục vụ sản xuất và lưu thông như: khai thác nguyên liệu, thu gom, vận chuyển nguyên nhiên vật liệu, vận chuyển thành phẩm, vận chuyển bán thành phẩm từ nơi có nguyên nhiên vật liệu đến nơi sản xuất, lưu kho, đóng gói, bốc xếp, vận chuyển, giao nhận. đến nơi người tiêu dùng, bởi vì: (i) những hoạt động này gắn liền với quá trình sản xuất hàng hóa và chi phí cho các hoạt động này trực tiếp cấu thành giá thành sản phẩm, (ii) những hoạt động này trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ sản xuất, tiến độ cung ứng sản phẩm và mức độ sẵn sàng cung ứng hàng đến với người tiêu dùng khi họ có nhu cầu, (iii) trong quá trình cạnh tranh giữa những người sản xuất, những doanh nghiệp, khi mà trình độ máy móc thiết bị, công nghệ sản xuất đạt đến một trình độ nhất định và phổ cập, thì người có chi phí cho các hoạt động phục vụ sản xuất và lưu thông thấp nhất và hợp lý nhất sẽ là người chiến thắng trong quá trình cạnh tranh.

Các hoạt động phục vụ sản xuất và lưu thông ngày càng có vai trò quan trọng đối với người sản xuất để giảm chi phí, tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm, cũng như tăng khả năng sẵn sàng đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Những hoạt động này vào những năm 90 của thế kỷ XX được phổ biến gọi là logistics (theo tiếng Anh) ở nhiều quốc gia trên thế giới. Hàng loạt các công ty kinh doanh logistics đã hình thành, trong đó có những công ty thành lập mới và có cả các công ty được hình thành trên cơ sở các công ty vận tải, giao nhận trước kia. Thậm chí, nhiều quốc gia không sử dụng tiếng Anh nhưng cũng dùng “logistics” như một từ ngoại nhập khi nói đến các hoạt động kinh tế này.

Thực ra, thuật ngữ logistics ban đầu được sử dụng trong quân đội. Ở Mỹ, thuật ngữ logistics được sử dụng trong thời kỳ chiến tranh thế giới thứ 2 để nói đến quá trình quản lý việc vận chuyển quân khí, bổ sung, dự trữ khí tài quân dụng 14 nhằm giúp một chiến dịch thành công. Muốn một chiến dịch thành công, phải có cách thức tổ chức quản lý lưu thông để cung cấp quân khí phục vụ cho chiến dịch - hoạt động này gọi là logistics management (quản trị logistics). Quản trị logistics có vai tṛ vô cùng quan trọng nhằm có đủ quân, đủ khí tài vào thời điểm cần thiết huy động trong khi phải đảm bảo nguyên tắc bí mật của chiến dịch - yếu tố quyết định thành công của cuộc chiến.Sau đại chiến thế giới thứ 2, thuật ngữ logistics được người Mỹ vay mượn dùng trong quản lý xí nghiệp và gọi là logistics xí nghiệp (business logistics).

Logistics xí nghiệp dùng để chỉ sự quản lý tổng hợp của các hoạt động như cung ứng nguyên nhiên vật liệu, vận chuyển, lưu trữ. của xí nghiệp sản xuất, kinh doanh. Tóm lại, hoạt động logistics không phải đến cuối thế kỷ XX mới xuất hiện (như nhiều người quan niệm) mà nó ra đời và phát triển gắn liền sự ra đời và phát triển của sản xuất hàng hóa hàng mấy trăm năm nay với bản chất là những hoạt động quản lý phục vụ quá trình sản xuất và phân phối, lưu thông như: khai thác nguyên liệu, thu gom, vận chuyển nguyên nhiên vật liệu, vận chuyển thành phẩm, vận chuyển bán thành phẩm từ nơi có nguyên nhiên vật liệu đến nơi sản xuất, lưu kho, đóng gói, bốc xếp, vận chuyển, giao nhận. đến nơi người tiêu dùng.

Theo thời gian, trình độ sản xuất ngày càng phát triển thì những hoạt động này ngày càng hoàn thiện với trình độ cao hơn và đa dạng, phong phú hơn. Những hoạt động này dần có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Cùng với sự phát triển của sản xuất, những hoạt động này dần được chuyên môn hóa trở thành một ngành dịch vụ độc lập có vai trò quan trọng trong nền kinh tế hiện đại với một tên gọi mới: “Logistics”. Khái niệm logistics Cho đến nay đã có rất nhiều quan niệm khác nhau về logistics.

Sau đây là một vài định nghĩa tiêu biểu về logistics: Trước những năm 1980, logistics được hiểu là “các hoạt động phân phối vật chất (PD) và quản lý kho bãi trong lưu thông thành phẩm và dịch vụ” [64,tr. Đây là quan niệm logistics theo nghĩa hẹp (Outbound logistics), theo đó logistics chỉ gắn với các hoạt động liên quan đến quản lý đầu ra của sản xuất (những hàng 15 hóa và dịch vụ cuối cùng) như vận tải, phân phối, bảo quản hàng hóa, quản lý tồn kho, đóng gói, bao bì, phân loại, dán nhãn. Năm 1988, Hội đồng quản trị logistics Hoa Kỳ (LAC- The US. Logistics Administration Council) quan niệm “logistics là quá trình lập kế hoạch, thực hiện và kiểm soát dòng di chuyển và lưu kho những nguyên vật liệu thô của hàng hóa trong quy trình, những hàng hóa thành phẩm và những thông tin có liên quan từ khâu mua sắm nguyên vật liệu cho đến khi được tiêu dùng, với mục đích thỏa mãn yêu cầu của người tiêu dùng” [82,tr.

Định nghĩa này đã liệt kê các hoạt động cơ bản của logistics, nhấn mạnh Logistics bao gồm một chuỗi các hoạt động liên hoàn từ khâu lên kế hoạch, đến khâu thực hiện và khâu kiểm soát dòng lưu trữ, vận chuyển nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm và thông tin từ khi mua cho đến khi được tiêu dùng. Đồng thời, nó cũng nói được mục đích của logistics một cách khái quát nhất, đó là nhằm thỏa mãn yêu cầu của người tiêu dùng. Theo tài liệu giảng dạy của trường Đại học hàng hải thế giới thì “Logistics là quá trình tối ưu hóa về vị trí, lưu trữ và vận chuyển các tài nguyên hay các yếu tố đầu vào từ điểm xuất phát là nhà cung ứng, thông qua các nhà sản xuất, người bán buôn, bán lẻ, đến tay người tiêu dùng thông qua hàng loạt các hoạt động kinh tế” [93,tr. Quan niệm này ngay từ đầu nhấn mạnh mục đích của các hoạt động logistics, bên cạnh việc liệt kê các hoạt động logistics cơ bản.

Mục đích tối ưu hóa về vị trí, lưu trữ và vận chuyển là khác biệt cơ bản giữa hoạt động logistics và các hoạt động kinh tế khác, nên việc nhấn mạnh mục đích này là hợp lý khi định nghĩa logistics. Tuy nhiên, định nghĩa này không bao quát hết nội hàm của khái niệm logistics, nó mới chỉ liệt kê đến các hoạt động liên quan đến yếu tố đầu vào, tài nguyên mà chưa chỉ rõ được hoạt động lưu kho, vận chuyển hàng hóa và cả các yếu tố phi vật chất như thông tin qua từng khâu của quá trình sản xuất, lưu thông và đến với người tiêu dùng. Chủ tịch học viện Nghiên cứu Logistics Georgia, Hoa Kỳ, ông Edward Frazelle thì cho rằng “Logistics là quá trình lưu chuyển của vật tư, thông tin và tiền tệ từ người cung ứng đến người tiêu dùng cuối cùng” [75,tr. Đây là một định nghĩa ngắn gọn, nhấn mạnh khía cạnh lưu chuyển thông tin và tiền tệ trong logistics, nhưng theo chúng tôi, định nghĩa như vậy chưa đầy đủ.

Từ “vật tư” theo 16 từ điển tiếng Việt được hiểu là các thứ vật liệu, máy móc, công cụ cần cho sản xuất, xây dựng nói chung, như vậy nó hẹp hơn đối tượng mà nội hàm hoạt động logistics tác động. Hơn nữa, định nghĩa này chưa nói được mục đích của hoạt động logistics. Một định nghĩa về logistics được dùng tương đối phổ biến là “Logistics là có được thứ cần thiết tại địa điểm và thời gian đúng nhất” [100,tr. Mặc dù được dùng tương đối phổ biến, song đây không phải là một định nghĩa chuẩn bởi vì nó không nói được nội hàm, nội dung các hoạt động, nghiệp vụ của khái niệm này (định nghĩa này chỉ cho chúng ta thấy được mục đích của logistics mà thôi).

Việc dùng định nghĩa này cũng là một trong các nguyên nhân làm cho logistics trở nên mơ hồ, dẫn đến sự thiếu hiểu biết hay nhầm lẫn về logistics. Tại kỳ họp thứ 7, Khóa XI, Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam ngày 14/6/2005 đã thông qua Luật thương mại 2005, trong đó có qui định cụ thể khái niệm dịch vụ logistics. Tại điều 233 - Mục 4 – Chương VI của Luật Thương mại ngày 14/6/2005, Luật qui định “Dịch vụ logistics là hoạt động thương mại, theo đó thương nhân tổ chức thực hiện một hoặc nhiều công đoạn bao gồm nhận hàng, vận chuyển, lưu kho, lưu bãi, làm thủ tục hải quan, các thủ tục giấy tờ khác, tư vấn khách hàng, đóng gói bao bì, ghi mã ký hiệu, giao hàng hoặc các dịch vụ khác có liên quan tới hàng hóa theo thỏa thuận với khách hàng để hưởng thù lao” [38,tr. Như vậy, Luật Thương mại 2005 không định nghĩa logistics mà chỉ đề cập đến dịch vụ logistics và chưa coi logistics là một chuỗi các hoạt động liên hoàn trong chuỗi cung ứng.

Tóm lại, cho đến nay còn nhiều tranh cãi xung quanh việc định nghĩa khái niệm logistics. Sở dĩ có nhiều quan niệm khác nhau về định nghĩa khái niệm logistics là vì logistics không phải là một hoạt động mà gồm một chuỗi các hoạt động phục vụ cho quá trình sản xuất, phân phối, lưu thông. Hơn thế nữa, theo thời gian, cùng với sự phát triển của sản xuất, của phân công lao động xã hội mà các hoạt động này ngày càng mở rộng và phát triển. Chính vì thế, nội hàm của khái niệm logistics thay đổi theo thời gian và không gian.

Điều này dẫn đến sự xuất hiện các định nghĩa khác nhau về logistics ở những thời điểm và không gian khác nhau. 17 Theo chúng tôi, định nghĩa mới nhất mà Hội đồng các chuyên gia Quản trị Chuỗi cung ứng (Council of Supply Chain Management Professionals- CSCMP) Hoa Kỳ đưa ra năm 2001 là chính xác và toàn diện hơn cả, theo đó Logistics được định nghĩa là một bộ phận của chu trình chuỗi cung ứng, bao gồm các quá trình hoạch định kế hoạch, thực hiện và kiểm soát một cách hiệu quả việc dự trữ và lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ,thông tinhai chiềugiữa điểm khởi đầu và điểm tiêu dùngnhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng1.