CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC Bảo hiểm nông nghiệp nói chung, bảo hiểm cây trồng, vật nuôi nói riêng đã được triển khai trên thế giới khá lâu. Chính vì vậy, cho đến nay, trên thế giới nói chung và các nước trong khu vực nói riêng, các Chính phủ, các tổ chức quốc tế, các nhà nghiên cứu đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Trong hàng chục năm nay, các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Ngân hàng Thế giới và Tổ chức lương nông của Liên Hợp Quốc đã có rất nhiều đánh giá nghiên cứu, tổ chức các dự án tài trợ cho bảo hiểm cây trồng, vật nuôi ở nhiều nước kém/đang phát triển. Sự phát triển của nông nghiệp và nông thôn ở Việt Nam trong thời gian qua đã góp phần quan trọng vào thành công của công cuộc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống của nông dân, làm cơ sở cho ổn định và phát triển kinh tế-xã hội trong nước.
Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp chịu nhiều rủi ro như giá cả, thời tiết, dịch bệnh, thiên tai. khiến cho người nông dân, người sản xuất nông nghiệp chịu nhiều thiệt hại. Chính vì vậy, làm thế nào giảm thiểu rủi ro, nâng cao đời sống cho người nông dân luôn được Nhà nước và Chính phủ quan tâm, trong đó bảo hiểm nông nghiệp là một chính sách còn khá mới ở Việt Nam. Tuy nhiên, ở Việt Nam, dịch vụ này còn đang mới mẻ.
Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu về dịch vụ này còn tương đối ít. Hiện đã có một số công trình nghiên cứu quy định về Luật Bảo hiểm Xã hội, Bảo hiểm Kinh tế, nghiên cứu về các quốc gia châu Âu, những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội châu Âu, nhưng chưa có nghiên cứu lớn về bảo hiểm nông nghiệp ở một số nước châu Âu, vai trò của bảo hiểm nông nghiệp và những lợi ích kinh tế được công bố. Có thể thấy một số công trình nghiên cứu liên quan về kinh nghiệm của các nước phát triển và đang phát triển trong việc phát triển nền nông nghiệp bền vững. Có thể chia các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước nghiên cứu về bảo hiểm nông nghiệp nói chung, bảo hiểm cây trồng, vật nuôi nói riêng theo nhóm các vấn đề sau: 8 1.
Các nghiên cứu nước ngoài Cho đến nay, trên thế giới nói chung và các nước trong khu vực nói riêng, các Chính phủ, các tổ chức quốc tế, các nhà nghiên cứu và những người quan tâm đến lĩnh vực dịch vụ bảo hiểm cây trồng, vật nuôi đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Trong hàng chục năm nay, các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Ngân hàng Thế giới và Tổ chức lương nông của Liên Hợp Quốc đã có rất nhiều đánh giá nghiên cứu, tổ chức các dự án tài trợ cho bảo hiểm cây trồng, vật nuôi ở nhiều nước kém/đang phát triển. Nhóm các nghiên cứu về vai trò và sự cần thiết của bảo hiểm cây trồng, vật nuôi, một số vấn đề cụ thể của loại bảo hiểm này - Công trình nghiên cứu của Olivier Mahul (2012), Agricultural Insurance for Developing Countries: The Role of Governments, WB, là một nghiên cứu sâu, khẳng định vai trò của bảo hiểm nông nghiệp đối với tăng trưởng và giảm đói nghèo. Tác giả của nghiên cứu này cho rằng, nông nghiệp là một lĩnh vực không chắc chắn, những cải tiến giảm nhẹ rủi ro trong chuyển nhượng, sản xuất có thể mang lại lợi ích lớn cho các hộ nông thôn dễ bị tổn thương.
Bảo hiểm nông nghiệp có thể giảm bớt rủi ro và tăng năng suất trung bình cho nông dân và người phụ thuộc. Bảo hiểm nông nghiệp là tăng tiếp cận tín dụng. Tuy nhiên, bảo hiểm nông nghiệp chỉ có hiệu quả khi kết hợp với các biện pháp quản lý rủi ro nông nghiệp khác. Trong nghiên cứu này, nghiên cứu sinh cũng chỉ ra rằng, bảo hiểm nông nghiệp còn kém phát triển ở các nước đang phát triển và rút ra bài học chính: Thúc đẩy quan hệ đối tác công - tư trong công tác bảo hiểm nông nghiệp nói chung và bảo hiểm cây trồng, vật nuôi nói riêng [43].
Roberts, 2005, trong tác phẩm Insurance of crops in developing countries do FAO xuất bản, đã cho rằng, quản lý rủi ro có tầm quan trọng đặc biệt trong các quyết định đầu tư và tài chính của nông dân ở các nước đang phát triển và các nền kinh tế quá độ. Các biện pháp quản lý mạo hiểm trong nông nghiệp gồm lựa chọn các giống cây trồng, vật nuôi khác nhau, các thực tế trồng trọt và chăn nuôi, việc đa dạng hóa các doanh nghiệp nông nghiệp 9 cũng như có những biện pháp phòng ngừa thận trọng để chống lại những hiện tượng thời tiết cực đoan [45]. Trong công trình Crop and Agricultural Insurance do FAO công bố năm 2007, các tác giả cho rằng những hiện tượng thời tiết như: Hạn hán, mưa to, bão và gió lốc sẽ gây ra những thiệt hại nặng nề cho người nông dân. Rất khó có khả năng không để xảy ra các thiệt hại, nhưng ở một chừng mực nhất định, có thể dự đoán được và có thể có giải pháp để giảm thiểu tác động tiêu cực của chúng.
Tuy vậy, trong một số trường hợp cũng không thể dự đoán được các thiệt hại và người nông dân phải chịu những tổn thất khi nó xảy ra. Bảo hiểm nông nghiệp, gồm có chăn nuôi, nghề cá và trồng rừng, chủ yếu được nhằm giảm thiểu những tổn thất do tác động tiêu cực của thời tiết và những hiện tượng tương tự vượt quá tầm kiểm soát của người nông dân. Đó là một trong những công cụ thường hay được nhắc đến nhất để quản lý rủi ro gắn với nông nghiệp. Mặc dù nhiều chương trình bảo hiểm thí điểm đã được áp dụng ở các nước đang phát triển, chủ yếu là cho các doanh nghiệp nông nghiệp nhỏ, những năm qua, song bảo hiểm nông nghiệp cho đến nay vẫn là ngành kinh doanh cho các trang trại ở các quốc gia phát triển.
Trên thực tế, mới có một phần rất nhỏ, chủ yếu là các nông dân lớn và giàu có ở các quốc gia đang phát triển tham gia bảo hiểm nông nghiệp. Bảo hiểm không phải là giải pháp phổ thông cho những rủi ro và những điều không chắc chắn mà người nông dân phải đối mặt. Nó chỉ có thể giải quyết được một phần những tổn thất do một số tai ương gây ra và không thể thay thế cho các biện pháp quản lý rủi ro tốt tại chỗ cho các giải pháp quản lý trang trại và sản xuất hợp lý và cho việc đầu tư thích đáng vào công nghệ được [27]. Myong Goo KANG, 2007, trong “Innovative agricultural insurance products and schemes’’ cho rằng, người nông dân luôn phải đối mặt với các nguy cơ khác nhau như biến động giá cả, thời tiết bất lợi, sâu bệnh, tác động đến thu nhập và phúc lợi của họ, về lâu dài sẽ làm suy giảm đầu tư của họ vào nông nghiệp.
Do đó, bảo hiểm nông nghiệp được phát triển để giảm thiểu những tác động tiêu cực của điều kiện khí hậu đến sản lượng. Tuy nhiên, do 10 nông nghiệp ngày càng trở nên phức tạp hơn nên người sản xuất, các công ty tiếp thị và các ngân hàng đòi hỏi bảo hiểm phải bao hàm nhiều nguy cơ hơn nữa. Đáp ứng yêu cầu này và để khắc phục những hạn chế của bảo hiểm nông nghiệp truyền thống, nhất là những phi vụ giao dịch lớn và tốn kém chi phí đánh giá những sản phẩm và kế hoạch bảo hiểm mới đã liên tục được phát triển. Công trình này cũng đưa ra những mô tả và ví dụ về các sản phẩm, kế hoạch bảo hiểm nông nghiệp mới nhằm giảm thiểu các nguy cơ đối với nông nghiệp ở các nước đang phát triển.
Công trình còn trình bày những kỹ thuật quản lý rủi ro rất đáng quan tâm đối với các nhà hoạch định chính sách, các công ty bảo hiểm và các hội nông dân [51]. Nhóm các nghiên cứu về cơ chế, chính sách của nhà nước đối với bảo hiểm cây trồng, vật nuôi Jesús Antón, Shingo Kimura trong “Risk Management in Agriculture in Spain” đã tập trung nghiên cứu, phân tích rủi ro, chính sách quản lý và đánh giá rủi ro trong nông nghiệp, thực tiễn triển khai quản lý rủi ro; đồng thời phân tích mối quan hệ hợp tác công - tư trong thực hiện quản lý trong bảo hiểm nông nghiệp, vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện chính sách hỗ trợ trong bảo hiểm nông nghiệp, mối quan hệ tương tác giữa bảo hiểm nông nghiệp của Tây Ban Nha với bảo hiểm nông nghiệp Liên minh Châu Âu và đưa ra một số gợi ý hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro trong nông nghiệp ở Tây Ban Nha[trích lại từ 8]. Trong công trình “Các chương trình bảo hiểm nông nghiệp” “Agricultural Insurance schemes”, nhóm tác giả đã tập trung phân tích và đánh giá tổng quan chính sách nông nghiệp chung của EU qua các thời kỳ từ khi được thiết lập đến giai đoạn hiện nay, qua đó phân tích các công cụ quản lý rủi ro trong nông nghiệp, làm rõ các khái niệm về thảm họa và khủng hoảng, đánh giá phân tích hệ thống bảo hiểm nông nghiệp hiện hành của EU, so sánh mô hình bảo hiểm của EU với một số quốc gia khác trên thế giới như Mỹ, Canada, Nhật…; phân tích các khía cạnh kỹ thuật, phân tích tính khả thi về việc mở rộng hệ thống bảo hiểm nông nghiệp EU [trích lại từ 8 ]. 11 World Bank Insurance for the Poor Program, June 2008: “Public Intervention in Agricultural Insurance” (Sự can thiệp của Nhà nước vào bảo hiểm nông nghiệp).
Do bảo hiểm nông nghiệp là một ngành kinh doanh rất khó khăn, hầu hết các công ty và dịch vụ bảo hiểm nông nghiệp đều không có lãi hoặc lãi không đáng kể, các công ty bảo hiểm không muốn tham gia, nên Nhà nước cần phải có sự can dự bằng các hình thức khác nhau để xây dựng và phát triển thị trường bảo hiểm nông nghiệp [48 ]. Báo cáo của Scientific Advisory Board for Agricultural Policy at the BMELV (2011), “Risk and crisis management in agriculture”, phân tích những cơ sở pháp lý một số quốc gia và tổ chức đề ra nhằm hỗ trợ phát triển bảo hiểm nông nghiệp, đồng thời đưa ra một số khuyến nghị của Ban Cố vấn khoa học về Chính sách Nông nghiệp (CHLB Đức) nhằm xác định những lĩnh vực và giải pháp mà Nhà nước cần thực hiện nhằm phát triển thị trường bảo hiểm nông nghiệp của Đức trong khuôn khổ Chính sách Nông nghiệp chung của EU [trích lại từ 8].