Luận án tiến sĩ về vai trò của kiểm toán ngân hàng trong việc ổn định hệ thống tài chính Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích kiểm toán ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Trương Đức Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Mận
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Kiểm Toán Ngân Hàng Góp Phần Ổn Định Hệ Thống Tài Chính Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 2.1. GIỚI THIỆU VỀ KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM VÀ HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 2.1.1. Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Việt Nam
• 2.1.2. Lịch sử hình thành và phát triển
• 2.1.3. Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Kiểm toán Nhà nước Việt Nam
• 2.1.4. Hoạt động kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán nhà nước Việt Nam
• 2.1.5. Hệ thống tài chính Việt Nam
• 2.2. THỰC TRẠNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 2.2.1. Kiểm toán ngân hàng trung ương
• 2.2.1.1. Phương pháp đánh giá
• 2.2.1.2. Đánh giá kết quả đạt được
• 2.2.2. Kiểm toán ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam
• 2.2.2.1. Phương pháp đánh giá
• 2.2.2.2. Đánh giá kết quả đạt được
• 2.2.3. Kiểm toán ngân hàng công thương Việt Nam
• 2.2.3.1. Phương pháp đánh giá
• 2.2.3.2. Kết quả đạt được
• 2.2.4. Kiểm toán ngân hàng ngoại thương Việt Nam
• 2.2.4.1. Phương pháp đánh giá
• 2.2.4.2. Kết quả đạt được
• 2.2.5. Kiểm toán ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam
• 2.2.5.1. Phương pháp đánh giá
• 2.2.5.2. Đánh giá kết quả đạt được
• 2.3. KẾT QUẢ KHẢO SÁT CHUYÊN GIA
• 2.3.1. Phương pháp khảo sát
• 2.3.2. Đối tượng khảo sát
• 2.3.3. Kết quả khảo sát
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CÁC KẾT QUẢ KIỂM TOÁN CÁC NGÂN HÀNG GÓP PHẦN ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH
• 2.4.1. Đối với ngân hàng trung ương
• 2.4.2. Đối với các ngân hàng có vốn nhà nước
• 2.4.2.1. Đối với ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam
• 2.4.2.2. Đối với ngân hàng công thương Việt Nam
• 2.4.2.3. Đối với ngân hàng ngoại thương Việt Nam
• 2.4.2.4. Đối với ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam
• 2.5. ĐÁNH GIÁ VỀ CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN CÁC NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC
• 2.5.1. Kết quả đạt được
• 2.5.2. Hạn chế và nguyên nhân của các hạn chế
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 3.1.1. Định hướng chung giai đoạn 2016-2020 tầm nhìn 2030
• 3.1.2. Định hướng nâng cao chất lượng kiểm toán tại ngân hàng của kiểm toán nhà nước Việt Nam
• 3.2. GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 3.2.1. Giải pháp vĩ mô
• 3.2.2. Giải pháp vi mô
• 3.2.3. Nhóm giải pháp nghiệp vụ
• 3.2.4. Nhóm giải pháp hỗ trợ
• 3.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 3.4. KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Kiểm toán Ngân hàng và Vai trò trong Ổn định Tài chính Việt Nam Tổng quan

Phần này giới thiệu khái quát về kiểm toán ngân hàng và tầm quan trọng của nó đối với ổn định tài chính Việt Nam. Luận án tập trung vào kiểm toán ngân hàng do Kiểm toán Nhà nước thực hiện, đặc biệt đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các ngân hàng thương mại có vốn nhà nước. Kiểm soát rủi ro ngân hàng là trọng tâm, liên quan chặt chẽ đến an ninh tài chính quốc gia. Luận án phân tích thực trạng kiểm toán ngân hàng Việt Nam, so sánh với xu hướng kiểm toán ngân hàng quốc tế, đặc biệt là ảnh hưởng của Basel III và ngân hàng Việt Nam. Pháp luật kiểm toán ngân hàng và chuẩn mực kiểm toán ngân hàng được xem xét, cùng với vai trò kiểm toán ngân hàng trong việc ngăn ngừa tội phạm tài chính. Tài chính ngân hàng Việt Nam và thị trường tài chính Việt Nam cũng được đề cập đến.

1.1 Khái niệm và Phạm vi Kiểm toán Ngân hàng

Phần này định nghĩa kiểm toán ngân hàng, làm rõ sự khác biệt giữa kiểm toán nội bộ ngân hàng và kiểm toán độc lập ngân hàng. Kiểm toán ngân hàng bao gồm việc đánh giá tính hợp lệ, độ tin cậy của báo cáo kiểm toán ngân hàng. Kiểm toán ngân hàng nhằm mục đích phát hiện gian lận ngân hàng và phát hiện rủi ro ngân hàng. Quản lý rủi ro ngân hàng là một phần quan trọng của kiểm toán ngân hàng. Luận án khảo sát các phương pháp kiểm toán ngân hàng, bao gồm các chuẩn mực kiểm toán ngân hàng được áp dụng tại Việt Nam. Cơ quan kiểm toán có nhiệm vụ giám sát và đánh giá hoạt động của các ngân hàng Việt Nam. Giám sát ngân hàng được thực hiện thông qua việc phân tích tài chính ngân hàng Việt Nam và đánh giá hiệu quả của chính sách tiền tệ Việt Nam. Các công tác thanh tra giám sát ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định hệ thống ngân hàng.

1.2 Vai trò của Kiểm toán Ngân hàng trong Ổn định Tài chính

Phần này nhấn mạnh vai trò kiểm toán ngân hàng trong việc duy trì ổn định tài chính Việt Nam. Kiểm toán ngân hàng giúp giảm thiểu rủi ro hệ thống ngân hàng, nâng cao sự minh bạch và tính chịu trách nhiệm của các ngân hàng Việt Nam. Tầm quan trọng của kiểm toán ngân hàng nằm ở việc bảo vệ an ninh tài chính quốc gia. Luận án phân tích tác động của kiểm toán ngân hàng đến sự phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Đánh giá rủi ro tín dụng và đánh giá rủi ro tiền gửi là hai khía cạnh quan trọng của kiểm toán ngân hàng. Kiểm toán ngân hàng góp phần vào việc phát hiện và xử lý các vấn đề tài chính trong hệ thống ngân hàng. Tăng cường kiểm soát và cải cách kiểm toán ngân hàng sẽ làm tăng hiệu quả của kiểm toán ngân hàng trong việc đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính. Việc áp dụng các giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm toán ngân hàng là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống.

II. Thực trạng Kiểm toán Ngân hàng tại Việt Nam

Phần này trình bày thực trạng kiểm toán ngân hàng Việt Nam. Luận án phân tích hiệu quả kiểm toán ngân hàng và những hạn chế hiện nay. Kiểm toán Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các ngân hàng thương mại nhà nước lớn như Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, Ngân hàng Công thương Việt Nam, Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, và Ngân hàng Chính sách Xã hội Việt Nam. Luận án đề cập đến các vấn đề liên quan đến chất lượng kiểm toán ngân hàng, bao gồm việc sử dụng phương pháp kiểm toán và chuẩn mực kiểm toán. So sánh kiểm toán ngân hàng Việt Nam và quốc tế sẽ làm rõ những điểm mạnh, điểm yếu và hướng cải thiện. Cải cách kiểm toán ngân hàng là điều cần thiết để nâng cao hiệu quả.

2.1 Phân tích Hiệu quả Kiểm toán

Phần này tập trung vào đánh giá hiệu quả kiểm toán ngân hàng tại Việt Nam. Tác động của kiểm toán ngân hàng đến việc giảm thiểu rủi ro và nâng cao tính minh bạch được phân tích. Luận án sử dụng dữ liệu thực tế từ các báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước. Kết quả kiểm toán được đánh giá dựa trên các chỉ tiêu cụ thể như số lượng vi phạm được phát hiện, số tiền thiệt hại được thu hồi, và tác động đến chính sách ngân hàng. So sánh kết quả kiểm toán giữa các ngân hàng khác nhau giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong hệ thống kiểm toán. Phân tích số liệu kiểm toán giúp đánh giá hiệu quả của các chuẩn mực kiểm toán hiện hành và xác định những khu vực cần cải thiện.

2.2 Thách thức và Hạn chế

Phần này nêu ra những thách thức và hạn chế trong kiểm toán ngân hàng Việt Nam. Việc thiếu nhân lực chất lượng cao, thiếu công nghệ thông tin hiện đại, và khung pháp lý chưa hoàn thiện được đề cập. Khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và áp lực từ các ngân hàng cũng là những vấn đề đáng quan tâm. Luận án phân tích tác động của những hạn chế này đến hiệu quả kiểm toán và ổn định tài chính. Sự cần thiết của cải cách kiểm toán ngân hàng được nhấn mạnh. Đề xuất giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế trên là trọng tâm của phần này. Việc nâng cao năng lực của kiểm toán viên và hoàn thiện khung pháp lý là hai giải pháp quan trọng.

III. Giải pháp Nâng cao Hiệu quả Kiểm toán Ngân hàng

Phần này đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kiểm toán ngân hàng tại Việt Nam. Cải cách kiểm toán ngân hàng cần được thực hiện toàn diện, bao gồm cả giải pháp vĩ mô và giải pháp vi mô. Luận án tập trung vào việc nâng cao năng lực của kiểm toán viên, hoàn thiện khung pháp lý, và ứng dụng công nghệ thông tin. Mối quan hệ giữa kiểm toán ngân hàng và ổn định tài chính được xem xét kỹ lưỡng trong việc đề xuất các giải pháp. Mô hình kiểm toán ngân hàng hiệu quả được xây dựng dựa trên kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam.

3.1 Giải pháp Vĩ mô

Phần này trình bày các giải pháp vĩ mô nhằm cải thiện môi trường kiểm toán ngân hàng tại Việt Nam. Hoàn thiện khung pháp lý là một trong những giải pháp quan trọng. Luận án đề xuất việc sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật liên quan đến kiểm toán ngân hàng, đảm bảo tính rõ ràng, cụ thể, và thống nhất. Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính ngân hàng cũng là điều cần thiết. Việc tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của kiểm toán ngân hàng cũng được đề cập. Tạo điều kiện thuận lợi cho kiểm toán viên thực hiện nhiệm vụ một cách độc lập và hiệu quả là một trong những biện pháp cần thiết.

3.2 Giải pháp Vi mô

Phần này tập trung vào các giải pháp vi mô nhằm nâng cao năng lực của kiểm toán viên. Luận án đề xuất việc đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên cho kiểm toán viên, trang bị cho họ các kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành cần thiết. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong kiểm toán ngân hàng cần được đẩy mạnh. Phát triển các phần mềm kiểm toán hiện đại giúp tăng hiệu quả và độ chính xác của công việc. Việc xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả công tác kiểm toán giúp động viên và khuyến khích các kiểm toán viên nâng cao chất lượng công việc. Cải thiện môi trường làm việc và chế độ đãi ngộ cũng là những yếu tố quan trọng để thu hút và giữ chân nhân tài trong ngành kiểm toán.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số: 9.01) với đề tài "Kiểm toán ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trương Đức Thành thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Mận.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong cấu trúc kinh tế vĩ mô, các tổ chức tài chính tín dụng sở hữu quy mô tài sản, mạng lưới và số lượng giao dịch rất lớn, tiềm ẩn nhiều nguy cơ rủi ro lan truyền tác động trực tiếp đến an toàn của hệ thống tài chính (HTTC). Tại Việt Nam, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, giữ vai trò kiểm tra, giám sát bên ngoài đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công và tài sản công.

Theo dữ liệu của KTNN, trong giai đoạn 1994–2018, cơ quan này đã triển khai 2.624 cuộc kiểm toán, trong đó có 524 cuộc kiểm toán tại các doanh nghiệp nhà nước và tổ chức tín dụng. Riêng giai đoạn 2010–2018, tổng kiến nghị xử lý tài chính trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng đạt trên 2.177 tỷ đồng (bao gồm tăng thu ngân sách nhà nước trên 1.770 tỷ đồng, giảm chi thường xuyên trên 32 tỷ đồng); kiến nghị sửa đổi, bổ sung 72 văn bản quy phạm pháp luật và chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra 05 vụ việc. Cuộc kiểm toán chuyên đề tái cơ cấu tổ chức tín dụng giai đoạn 2010–2015 cũng chỉ ra thực trạng nợ xấu, các vấn đề tại 03 ngân hàng mua lại bắt buộc 0 đồng, tỷ lệ an toàn vốn (CAR), tình trạng sở hữu chéo và nguy cơ mất vốn tại một số đơn vị.

Mặc dù giữ vai trò quan trọng, các công trình nghiên cứu về KTNN đối với hệ thống ngân hàng nhằm mục tiêu ổn định HTTC còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tính chất bảo mật, sự phức tạp và khó khăn trong việc tiếp cận nguồn dữ liệu báo cáo kiểm toán thực tế. Vì vậy, việc thực hiện luận án nhằm giải quyết khoảng trống lý luận và thực tiễn về cơ chế kiểm toán ngân hàng của KTNN trong mối tương quan với sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng KTNN về hoạt động ngân hàng, góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Thứ nhất: Nghiên cứu mối quan hệ giữa hoạt động KTNN đối với hệ thống ngân hàng và tính ổn định của hệ thống tài chính quốc gia.
  2. Thứ hai: Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động kiểm toán ngân hàng (KTNH) của KTNN Việt Nam.
  3. Thứ ba: Xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng KTNN đối với hoạt động ngân hàng nhằm góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Thứ nhất: Mối quan hệ giữa KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng và tính ổn định của hệ thống tài chính quốc gia như thế nào?
  2. Thứ hai: Thực trạng hoạt động KTNH của KTNN Việt Nam ra sao?
  3. Thứ ba: Các giải pháp nào để góp phần nâng cao chất lượng KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng, góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán Nhà nước Việt Nam.
• Đơn vị được kiểm toán khảo sát cụ thể: Ngân hàng trung ương (NHTW / NHNN), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (NHNo / Agribank), Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam (NHNT / Vietcombank), Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công thương Việt Nam (NHCT / VietinBank) và Ngân hàng Chính sách Xã hội Việt Nam (NHCSXH).
• Phạm vi không gian: Hệ thống tài chính Việt Nam, tập trung vào trụ sở và các đơn vị kiểm toán của KTNN Việt Nam đối với các định chế ngân hàng nêu trên.
• Phạm vi thời gian và nguồn dữ liệu thứ cấp:
  • Tại NHTW: Báo cáo tài chính (BCTC) năm 2014, 2015, 2016, 2017 tương ứng Báo cáo kiểm toán (BCKT) của KTNN năm 2015, 2016, 2017, 2018.
  • Tại NHNo: BCTC năm 2012, 2015, 2017 tương ứng BCKT của KTNN năm 2013, 2016, 2018.
  • Tại NHCT: BCTC năm 2014, 2016 tương ứng BCKT của KTNN năm 2015, 2017.
  • Tại NHNT: BCTC năm 2012, 2015 tương ứng BCKT của KTNN năm 2013, 2016.
  • Tại NHCSXH: BCTC năm 2013, 2014, 2016 tương ứng BCKT của KTNN năm 2014, 2015, 2017.
• Phạm vi nội dung: Kiểm toán việc chấp hành pháp luật, chính sách, chế độ tài chính, kế toán; quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước; tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả; các chỉ tiêu an toàn hoạt động và các nghiệp vụ chuyên thù (như quản lý dự trữ ngoại hối, phát hành tiền, dịch vụ công có thu tại NHTW; các chương trình cho vay hộ nghèo, học sinh sinh viên, giải quyết việc làm, cấp bù lãi suất tại NHCSXH).

Đơn vị được kiểm toán	Niên độ BCTC khảo sát	Niên độ Báo cáo kiểm toán KTNN
Ngân hàng Nhà nước (NHTW)	2014, 2015, 2016, 2017	2015, 2016, 2017, 2018
NH Nông nghiệp & PTNT (NHNo)	2012, 2015, 2017	2013, 2016, 2018
NH TMCP Công thương VN (NHCT)	2014, 2016	2015, 2017
NH TMCP Ngoại thương VN (NHNT)	2012, 2015	2013, 2016
NH Chính sách Xã hội (NHCSXH)	2013, 2014, 2016	2014, 2015, 2017

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác giả đã điểm lại các công trình học thuật trên thế giới theo các nhóm chủ đề:

• Vai trò thông tin của kiểm toán độc lập và cơ quan giám sát: Newman, Patterson và Smith (2005) cùng Ojo (2008) chỉ ra rằng kiểm toán đóng vai trò trung gian thông tin tài chính hỗ trợ cơ quan giám sát ngân hàng, củng cố nhận thức về sự vững chắc của HTTC. Goulart (2007) nhấn mạnh tính minh bạch thông tin tài chính, kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro là nền tảng cốt lõi của một hệ thống tài chính lành mạnh.
• Quy định kiểm toán trong hệ thống ngân hàng đa quốc gia: Dantas và cộng sự (2014) khảo sát cơ quan quản lý và giám sát ngân hàng tại 172 quốc gia (dựa trên dữ liệu Ngân hàng Thế giới các năm cơ sở 2000, 2003, 2007). Kết quả phân tích cho thấy mức độ điều tiết kiểm toán có mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ tín dụng nội địa trên GDP và lợi nhuận ngân hàng; đồng thời tương quan nghịch với tỷ lệ tài sản thuộc sở hữu nhà nước trong hệ thống và mức độ hạn chế hoạt động nghiệp vụ.
• Đặc điểm ủy ban kiểm toán và chất lượng tài sản: Dinu và Nedelcu (2015) nghiên cứu 25 trên tổng số 31 ngân hàng tại Romania năm 2013, sử dụng mô hình hồi quy xử lý bằng phần mềm SPSS để chứng minh mối liên hệ tích cực giữa chất lượng kiểm toán nội bộ và chất lượng danh mục tài sản (tỷ lệ nợ xấu NPL trên tổng dư nợ), khả năng sinh lời (ROA, ROE) và hệ số an toàn vốn.
• Kiểm soát tài chính công và xử lý khủng hoảng ngân hàng: Nghiên cứu tại Ukraine (2018) phân tích bối cảnh khủng hoảng thanh khoản tại 92 ngân hàng, khẳng định sự cần thiết của hệ thống kiểm soát tài chính công đối với tài nguyên quốc gia để phục hồi kinh tế. Atilla Arda và cộng sự (2018) khảo sát hoạt động kiểm toán BCTC hàng năm tại 170 website NHTW trên thế giới, thảo luận về khuôn khổ pháp lý và tính độc lập của kiểm toán bên ngoài tại các ngân hàng trung ương.
• Kinh nghiệm kiểm toán công: Luận án tổng hợp bài học thực tiễn về kiểm toán khu vực công tại Malaysia, Sierra Leone, Kenya và Hoa Kỳ (Văn phòng Trách nhiệm giải trình Chính phủ - GAO).

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Khung lý luận về hệ thống tài chính: Dương Thị Bình Minh (1999) phân định các khâu tài chính trong HTTC Việt Nam, khẳng định tài chính nhà nước giữ vai trò trung tâm. Sử Đình Thành và Vũ Thị Minh Hằng (2008) phân tích chức năng dẫn vốn và cung ứng dịch vụ chia sẻ rủi ro của HTTC. Dương Đăng Chinh và cộng sự (2009) hệ thống hóa các tiêu chí phân loại HTTC.
• Chất lượng kiểm toán và kiểm soát nội bộ: Phan Thanh Hải (2014) tổng kết hai quan điểm chính về chất lượng kiểm toán. Các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Phúc (2009), Đỗ Trung Dũng và Cù Hoàng Diệu (2017), Nguyễn Thanh Huệ (2018) đi sâu vào kiểm toán hoạt động và hệ thống kiểm soát nội bộ trong các tổ chức.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ hoặc kiểm toán hoạt động nói chung. Hầu như chưa có công trình nào kết nối trực tiếp, có hệ thống giữa hoạt động kiểm toán của cơ quan KTNN tại khối ngân hàng có vốn nhà nước chi phối (NHTW, NHNo, NHCT, NHNT, NHCSXH) với mục tiêu ổn định hệ thống tài chính quốc gia tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm kiểm toán và Kiểm toán Nhà nước: Luận án tổng hợp định nghĩa từ Kiểm toán Nhà nước Vương quốc Anh (NAO), Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Hoa Kỳ (GAO), Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC), Rens và Loebbecker (1997), John Dunn (1996), Trường Đại học Kinh tế TP.HCM và Luật KTNN số 81/2015/QH13. Theo đó, hoạt động KTNN là việc đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của thông tin tài chính công, tài sản công; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công với các mục tiêu: tính hợp pháp, tính tuân thủ, tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả.
• Lý thuyết chất lượng kiểm toán:
  • Quan điểm phát hiện và báo cáo sai phạm trọng yếu: Dựa trên nền tảng của DeAngelo (1981), Watts và Zimmerman (1983), Lee và cộng sự (1998), Beatty (1989), Krishnan và Schauer (2001), Chen, Su và Wang (2005). Năng lực KTV quyết định khả năng phát hiện sai phạm; tính độc lập quyết định khả năng báo cáo sai phạm.
  • Quan điểm thỏa mãn đối tượng sử dụng: Căn cứ Chuẩn mực Kiểm toán Quốc tế ISA 220, Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam VSA 220 và Quyết định số 558/QĐ-KTNN ngày 22/3/2016 của Tổng KTNN về Quy chế Kiểm soát chất lượng kiểm toán.
  • Hệ thống chuẩn mực áp dụng: Bộ Chuẩn mực KTNN Việt Nam (Quyết định số 01/2014/QĐ-KTNN ban hành Chuẩn mực số 30; Chuẩn mực 40, 100, 200), đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế của INTOSAI (ISSAI 30, 40, 100, 200, 300, 400) và chuẩn mực kiểm soát chất lượng ISQC-1.
• Lý thuyết ổn định hệ thống tài chính:
  • Tổng hợp khái niệm từ Mishkin (2004), NHTW Thụy Sỹ, NHTW Úc, NHTW Châu Âu và Nghị định số 156/2013/NĐ-CP.
  • Bộ chỉ số lành mạnh tài chính (FSI) của IMF: Gồm 40 chỉ số (25 chỉ số khu vực nhận tiền gửi, 02 chỉ số tổ chức tài chính khác, 05 chỉ số tổ chức phi tài chính, 02 chỉ số khu vực hộ gia đình, 02 chỉ số thanh khoản thị trường và 04 chỉ số thị trường bất động sản). Đến đầu năm 2019, có 36 quốc gia Châu Á công bố FSI; Việt Nam công bố 20/40 chỉ số (tính đến quý 2/2018).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp thống kê mô tả, không xây dựng mô hình kinh tế lượng định lượng:

1. Phương pháp diễn giải và quy nạp: Sử dụng để hệ thống hóa cơ sở lý luận về KTNN và mối liên hệ với ổn định HTTC.
2. Phương pháp thống kê mô tả: Phân tích số liệu thứ cấp thu thập từ các BCTC và BCKT của KTNN qua các niên độ kiểm toán.
3. Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đối chiếu, đánh giá các kết quả đạt được, hạn chế trong thực tiễn để xây dựng nhóm giải pháp.
4. Phương pháp chuyên gia: Khảo sát ý kiến của các chuyên gia, kiểm toán viên nhà nước đang công tác trong ngành KTNN nhằm đánh giá quy trình, phương pháp và chất lượng kiểm toán tại các ngân hàng.
5. Kỹ thuật kiểm toán nghiệp vụ: Phương pháp cân đối, đối chiếu, kiểm kê, điều tra hệ thống, thử nghiệm chi tiết kiểm soát, lấy ý kiến chuyên môn của các Vụ, Cục thuộc NHNN.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán Nhà nước và vấn đề ổn định hệ thống tài chính

Chương này làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng:

• Trình bày nguồn gốc, khái niệm kiểm toán, vị trí pháp lý của KTNN theo Hiến pháp 2013 và Luật KTNN 2015. Phân định ranh giới giữa KTNN với kiểm toán nội bộ và kiểm toán độc lập.
• Phân tích các yếu tố cấu thành chất lượng kiểm toán khu vực công theo chuẩn mực ISSAI 40 và ISQC-1 (trách nhiệm lãnh đạo, đạo đức nghề nghiệp, quản lý nguồn nhân lực, thực hiện kiểm toán và giám sát). Xác định các nhân tố ảnh hưởng: tính độc lập (về pháp lý, nhân sự, ngân sách), chính sách cán bộ, cơ cấu tổ chức và quy chế kiểm soát chất lượng theo Quyết định 11/2017/QĐ-KTNN.
• Phân tích cấu trúc HTTC Việt Nam theo 3 khâu chính (Tài chính nhà nước, Tài chính doanh nghiệp, Tài chính hộ gia đình và tổ chức xã hội) theo Dương Thị Bình Minh (1999) và chức năng dẫn vốn theo Mishkin (2004).
• Luận giải vai trò then chốt của NHTW và các ngân hàng có vốn nhà nước (chiếm trên 44% thị phần tín dụng - huy động) trong việc thực thi chính sách tiền tệ, cung ứng thanh khoản và duy trì an toàn hệ thống.
• Đánh giá Bộ chỉ số lành mạnh tài chính FSI của IMF, chỉ ra thực trạng Việt Nam mới công bố 20/40 chỉ số.
• Tổng kết kinh nghiệm quốc tế tại Malaysia, Sierra Leone, Kenya và Hoa Kỳ trong việc tổ chức kiểm toán các định chế tài chính công.

Chương 2: Thực trạng hoạt động kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán Nhà nước Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng kiểm toán tại từng nhóm định chế:

• Khái quát hệ thống: Lịch sử phát triển KTNN Việt Nam (thành lập ngày 11/7/1994), chức năng, quyền hạn theo Luật KTNN 2015.
• Thực trạng kiểm toán NHTW (Ngân hàng Nhà nước):
  • KTNN thực hiện kiểm toán công tác quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối; phát hành tiền; ngân hàng của các TCTD; quản lý dịch vụ công và các nghiệp vụ có thu tại các đơn vị trực thuộc.
  • Đánh giá kết quả kiểm toán BCTC các năm 2014, 2015, 2016, 2017 qua các BCKT 2015–2018.
• Thực trạng kiểm toán các NHTM có vốn nhà nước chi phối:
  • Tại NHNo (Agribank): Phân tích kiểm toán việc tuân thủ quy chế tài chính, hoạt động tín dụng nông nghiệp, trích lập dự phòng rủi ro và quản lý vốn nhà nước sở hữu 100% qua các năm 2012, 2015, 2017.
  • Tại NHCT (VietinBank): Đánh giá công tác huy động vốn, tỷ lệ an toàn, quản lý chi phí, thu nhập và nghĩa vụ với ngân sách nhà nước theo BCTC 2014, 2016.
  • Tại NHNT (Vietcombank): Phân tích hoạt động kinh doanh ngoại hối, thanh toán quốc tế và giám sát vốn nhà nước qua kiểm toán BCTC 2012, 2015.
• Thực trạng kiểm toán Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH):
  • Kiểm toán các chương trình tín dụng chính sách đặc thù: cho vay giải quyết việc làm; cho vay hộ nghèo; cho vay học sinh, sinh viên; nghiệp vụ cấp bù lãi suất và chi phí quản lý từ ngân sách nhà nước (BCTC 2013, 2014, 2016).
• Kết quả khảo sát chuyên gia:
  • Luận án thực hiện khảo sát đội ngũ chuyên gia, KTV trong ngành KTNN về quy trình kiểm toán, các tiêu chí đánh giá rủi ro và các rào cản nghiệp vụ. Thông tin mẫu khảo sát được mô tả qua vị trí công tác hiện tại (Biểu đồ 2.2), thời gian tham gia kiểm toán (Biểu đồ 2.3), vị trí trong đoàn kiểm toán (Biểu đồ 2.4) và cơ cấu giới tính (Biểu đồ 2.5).
• Đánh giá tổng hợp:
  • Kết quả đạt được: KTNN đã đưa ra nhiều kiến nghị xử lý tài chính (tăng thu, giảm chi), kịp thời phát hiện sai phạm tín dụng, đánh giá thực chất nợ xấu và tham mưu hoàn thiện chính sách tiền tệ.
  • Hạn chế và nguyên nhân: Số liệu BCTC kiểm toán mang tính thứ cấp, phụ thuộc vào thời điểm cung cấp của ngân hàng; chu trình kiểm toán luân phiên (2 năm một lần, hoặc 3–4 năm nếu trùng lịch thanh tra) dẫn đến số liệu kiểm toán một số ngân hàng chưa cập nhật liên tục; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, nghị định, thông tư điều chỉnh hoạt động ngân hàng còn chồng chéo, chưa đồng bộ khiến một số kết luận kiểm toán chưa thực sự thỏa đáng.

Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán Nhà nước Việt Nam

Nội dung chương đề xuất định hướng và các giải pháp cụ thể:

• Định hướng kiểm toán: Bám sát Chiến lược phát triển KTNN giai đoạn 2016–2020, tầm nhìn 2030; chuyển dịch từ kiểm toán tài chính đơn thuần sang kết hợp kiểm toán hoạt động và kiểm toán tuân thủ chuyên sâu trong lĩnh vực ngân hàng.
• Nhóm giải pháp vĩ mô:
  • Kiến nghị hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tạo tính đồng bộ giữa Luật KTNN, Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các tổ chức tín dụng và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.
  • Rà soát, sửa đổi các thông tư, quy định hướng dẫn kế toán, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro.
• Nhóm giải pháp vi mô và nghiệp vụ chuyên sâu:
  • Đổi mới công tác lập kế hoạch kiểm toán ngân hàng dựa trên đánh giá rủi ro và xác định mức trọng yếu đặc thù của lĩnh vực tài chính.
  • Hoàn thiện quy trình, sổ tay hướng dẫn kiểm toán chuyên biệt cho NHTW, NHTM và NHCSXH.
  • Tăng cường đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng tin học và hiểu biết về công cụ phái sinh, sản phẩm ngân hàng hiện đại cho đội ngũ KTVNN.
  • Thắt chặt quy trình kiểm soát chất lượng kiểm toán ở cả 3 cấp độ: Tổ kiểm toán, Đoàn kiểm toán và Kiểm toán trưởng/Lãnh đạo KTNN.
• Nhóm giải pháp hỗ trợ: Đầu tư ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm toán; xây dựng cơ sở dữ liệu kết nối thông tin kiểm toán tập trung giữa KTNN và Ngân hàng Nhà nước.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự đúc kết 05 đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và giá trị thực tiễn:

1. Một là: Luận án làm rõ vai trò của KTNN đối với hoạt động của hệ thống ngân hàng; xác định rõ chức năng kiểm tra, xác nhận trong quản lý, sử dụng tài chính nhà nước, tài sản nhà nước và vai trò tư vấn quản lý, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực công trong hệ thống ngân hàng.
2. Hai là: Luận án có giá trị thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở nhận diện, cảnh báo sớm các rủi ro hoạt động, rủi ro tín dụng nhằm hạn chế thất thoát, thiệt hại về tài chính cho các ngân hàng có vốn nhà nước chi phối.
3. Ba là: Đề xuất hệ thống các nhóm giải pháp toàn diện từ cấp độ vĩ mô (hoàn thiện thể chế, luật pháp) đến cấp độ vi mô (nghiệp vụ kiểm toán, kiểm soát chất lượng) nhằm nâng cao chất lượng hoạt động KTNH của KTNN.
4. Bốn là: Cung cấp các luận cứ khoa học và thực tiễn giúp các cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng; đồng thời hỗ trợ các NHTM có vốn nhà nước củng cố hệ thống kiểm soát nội bộ, nâng cao hiệu quả hoạt động và hiệu quả tài chính, góp phần ổn định hệ thống tài chính quốc gia.
5. Năm là: Kết quả nghiên cứu hình thành tài liệu tham khảo chuyên ngành cho các cơ quan ngân hàng, các nhà hoạch định chính sách, các trường đại học và cơ sở nghiên cứu về hoạt động kiểm toán nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu nghiên cứu: Nguồn dữ liệu kiểm toán chủ yếu dựa trên các báo cáo tài chính và báo cáo kiểm toán thứ cấp. Chu kỳ kiểm toán tại các NHTM nhà nước mang tính luân phiên định kỳ 2 năm một lần (hoặc 3–4 năm nếu có sự trùng lặp với các cơ quan thanh tra chuyên ngành), dẫn đến việc tiếp cận chuỗi số liệu kiểm toán liên tục, cập nhật tại một số ngân hàng (như Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam - BIDV) gặp khó khăn.
• Phạm vi đối tượng: Luận án tập trung chủ yếu vào NHTW, NHCSXH và 03 NHTM có vốn nhà nước chi phối (NHNo, NHCT, NHNT), chưa bao quát toàn bộ các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân khác trong hệ thống tài chính.
• Tính đồng bộ văn bản pháp lý: Trong giai đoạn nghiên cứu, một số quy định, thông tư của các bộ ngành về cơ chế tài chính ngân hàng chưa có sự đồng bộ cao, tạo ra độ trễ nhất định khi đánh giá kết luận kiểm toán.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát đối với các ngân hàng thương mại cổ phần khác trong hệ thống khi KTNN thực hiện kiểm toán chuyên đề diện rộng.
• Nghiên cứu ứng dụng kiểm toán công nghệ thông tin và phương pháp kiểm toán dựa trên phân tích dữ liệu lớn (Big Data) đối với các nghiệp vụ ngân hàng điện tử, thanh toán số.
• Đi sâu phân tích hiệu quả của KTNN trong các cuộc kiểm toán hoạt động chuyên đề về xử lý nợ xấu và tái cơ cấu các tổ chức tín dụng yếu kém.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cụ thể đối với các nhóm đối tượng:

• Kiểm toán Nhà nước Việt Nam: Cung cấp cơ sở lý luận và các đề xuất hoàn thiện quy trình kiểm toán ngân hàng, mẫu biểu kiểm toán nghiệp vụ đặc thù (NHTW, NHCSXH), hỗ trợ đào tạo KTVNN chuyên trách lĩnh vực tài chính - ngân hàng.
• Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Chính phủ, Quốc hội): Cung cấp bằng chứng thực tiễn về những điểm nghẽn, mâu thuẫn trong các văn bản quy phạm pháp luật điều hành thị trường tiền tệ và quản lý vốn nhà nước tại ngân hàng, làm căn cứ sửa đổi chính sách.
• Ban điều hành các NHTM có vốn nhà nước và NHCSXH: Hỗ trợ nhận diện các tồn tại phổ biến trong quản lý tín dụng, huy động vốn, trích lập dự phòng và chấp hành nghĩa vụ ngân sách, từ đó hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu học thuật: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Tài chính – Ngân hàng và Kiểm toán có thể sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo về phương pháp tiếp cận định tính, khung lý thuyết kiểm toán công kết hợp với bộ chỉ số lành mạnh tài chính (FSI).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát thực trạng kiểm toán tại những ngân hàng cụ thể nào?

Luận án tập trung nghiên cứu 05 định chế ngân hàng chịu sự kiểm toán của KTNN bao gồm:

• Ngân hàng trung ương (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - NHNN).
• 03 Ngân hàng thương mại có vốn nhà nước chi phối lớn: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (NHNo / Agribank - 100% vốn nhà nước), Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (NHCT / VietinBank) và Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (NHNT / Vietcombank).
• 01 Ngân hàng chính sách: Ngân hàng Chính sách Xã hội Việt Nam (NHCSXH).

2. Các mốc thời gian và dữ liệu Báo cáo kiểm toán được sử dụng trong luận án được phân bổ như thế nào?

Luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp từ BCTC và BCKT của KTNN theo các giai đoạn:

• Tại NHTW: BCTC 2014–2017 tương ứng BCKT 2015–2018.
• Tại NHNo: BCTC 2012, 2015, 2017 tương ứng BCKT 2013, 2016, 2018.
• Tại NHCT: BCTC 2014, 2016 tương ứng BCKT 2015, 2017.
• Tại NHNT: BCTC 2012, 2015 tương ứng BCKT 2013, 2016.
• Tại NHCSXH: BCTC 2013, 2014, 2016 tương ứng BCKT 2014, 2015, 2017.

3. Kiểm toán Nhà nước đã đạt được những kết quả xử lý tài chính và kiến nghị thể chế nào trong giai đoạn 2010–2018?

Trong giai đoạn 2010–2018, trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, KTNN đã:

• Tổng kiến nghị xử lý tài chính đạt trên 2.177 tỷ đồng (tăng thu NSNN trên 1.770 tỷ đồng, giảm chi thường xuyên trên 32 tỷ đồng).
• Kiến nghị sửa đổi, bổ sung 72 văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tài chính ngân hàng (trên tổng số 899 văn bản KTNN đã kiến nghị xử lý giai đoạn 2011–2019).
• Chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra 05 vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

4. Luận án tiếp cận khái niệm ổn định hệ thống tài chính dựa trên khung tham chiếu nào?

Luận án tiếp cận ổn định HTTC dựa trên tổng hợp định nghĩa của NHTW Thụy Sỹ, NHTW Úc, NHTW Châu Âu và Bộ chỉ số lành mạnh tài chính (Financial Soundness Indicators - FSI) do IMF ban hành gồm 40 chỉ số. Luận án chỉ ra rằng tính đến đầu năm 2019, khu vực Châu Á có 36 quốc gia công bố bộ chỉ số này, trong đó Việt Nam đã công bố 20 chỉ số tính đến quý 2 năm 2018.

5. Nghiệp vụ kiểm toán riêng biệt tại NHTW và NHCSXH được luận án phân tích gồm những nội dung gì?

• Tại NHTW: Kiểm toán chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ và ngoại hối; nghiệp vụ phát hành tiền; chức năng ngân hàng của các TCTD; quản lý dịch vụ công và kiểm toán các đơn vị trực thuộc có phát sinh nguồn thu.
• Tại NHCSXH: Kiểm toán các nghiệp vụ cho vay chính sách đặc thù (cho vay giải quyết việc làm; cho vay hộ nghèo; cho vay học sinh, sinh viên) và nghiệp vụ thẩm định, quyết toán cấp bù lãi suất và phí quản lý từ ngân sách nhà nước.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Đức Thành đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước đối với các định chế ngân hàng trọng yếu tại Việt Nam trong mối tương quan với an toàn tài chính quốc gia. Bằng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích dữ liệu kiểm toán thực tế và khảo sát chuyên gia, luận án đã làm rõ những kết quả đạt được trong xử lý tài chính, kiến nghị hoàn thiện thể chế cũng như các hạn chế về tính đồng bộ của pháp luật và dữ liệu kiểm toán thứ cấp. Hệ thống giải pháp vĩ mô và vi mô được đề xuất có tính ứng dụng thực tiễn, đóng góp thiết thực cho công tác quản lý, giám sát tài chính công và nâng cao chất lượng kiểm toán ngân hàng nhằm duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VÀ VẤN ĐỀ ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN NGÂN HÀNG CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC 1. Kiểm toán nhà nước 1.

Khái niệm kiểm toán Kiểm toán xuất hiện vào thế kỷ thứ III trước công nguyên và gắn liền với nền văn minh Ai Cập và La Mã cổ đại. Đến những năm 30 của thế kỷ XX, kiểm toán với ý nghĩa là kiểm tra độc lập và bày tỏ ý kiến mới được phát triển ở các nước Bắc Mỹ và Tây Âu. Theo Kiểm toán nhà nước Vương quốc Anh (NAO) thì: " Kiểm toán là sự kiểm tra độc lập và là sự bày tỏ ý kiến về những bản khai tài chính của một xí nghiệp do một kiểm toán viên được bổ nhiệm để thực hiện những công việc đó theo đúng với bất kỳ nghĩa vụ pháp định có liên quan”. Với khái niệm này, các nhà khoa học ở Anh quan niệm kiểm toán là sự kiểm tra độc lập và bày tỏ ý kiến về bản khai tài chính của kiểm toán viên theo nghĩa vụ pháp định.

Theo cơ quan Kiểm toán Nhà nước Hoa kỳ (Văn phòng Trách nhiệm giải trình Chính phủ (GAO) của Hoa Kỳ thì "Kiểm toán là một quá trình mà qua đó một người độc lập, có nghiệp vụ tập hợp và đánh giá rõ ràng về một thông tin có thể lượng hoá có liên quan đến một thực thể kinh tế riêng biệt nhằm mục đích xác định và báo cáo mức độ phù hợp giữa thông tin có thể lượng hoá với những tiêu chuẩn đã được thiết lập". Theo khái niệm này thì không những khẳng định sự kiểm tra độc lập của kiểm toán viên mà còn phải có nghiệp vụ. Theo định nghĩa của Liên đoàn quốc tế các nhà kế toán (International Federation of Accountants –IFAC) thì “ Kiểm toán là việc các kiểm toán viên độc lập kiểm tra và trình bày ý kiến của mình về các bản báo cáo tài chính”.Rens và James K.Loebbecker (1997) thì: “Kiểm toán là quá trình các chuyên gia độc lập và có thẩm quyền thu thập và đánh giá các bằng chứng về các luan an 11 thông tin có thể định lượng được của một đơn vị cụ thể nhằm mục đích xác nhận và báo cáo về mức độ phù hợp giữa các thông tin này với các chuẩn mực đã được thiết lập”. Theo John Dunn (1996) thì: “Kiểm toán là thủ pháp xem xét và kiểm tra một cách khách quan về từng khoản mục bao gồm việc thẩm tra những thông tin đặc trưng được xác định bởi kiểm toán viên hoặc thiết lập bởi thực hành chung”.

Có thể nói mục đích của kiểm toán là trình bày ý kiến hoặc đi đến kết luận về cái được kiểm toán. Ở Việt Nam, khái niệm kiểm toán mới xuất hiện vào cuối thập kỷ 80 của thế kỷ XX, với sự ra đời của các công ty kiểm toán và tư vấn tài chính trực thuộc Bộ Tài chính. Ngày 11/7/1994 cơ quan KTNN được thành lập đã ghi nhận sự phát triển của hệ thống kiểm toán ở Việt Nam. Thuật ngữ kiểm toán đã được nhiều nhà kinh tế học bàn tới, trong đó nổi bật là các khái niệm kiểm toán của Bộ môn Kiểm toán, Khoa Kế toán Kiểm toán của trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh đề cập rằng: “Kiểm toán là một quá trình do Kiểm toán viên đủ năng lực và độc lập tiến hành nhằm thu thập bằng chứng về những thông tin có thể định lượng của một tổ chức và đánh giá chúng nhằm thẩm định và báo cáo về mức độ phù hợp giữa những thông tin đó với các chuẩn mực đã được thiết lập”.

Theo tác giả: Kiểm toán là quá trình các chuyên gia độc lập và có thẩm quyền, có kỹ năng nghiệp vụ, thu thập và đánh giá các bằng chứng về các thông tin có thể định lượng của một đơn vị nhằm mục đích xác nhận và báo cáo về mức độ phù hợp giữa các thông tin này với các chuẩn mực đã được xây dựng. Căn cứ theo loại hình tổ chức, kiểm toán được chia thành: KTNN, kiểm toán nội bộ và kiểm toán độc lập. KTNN là cơ quan Kiểm tra tài chính tối cao của quốc gia, thực hiện việc kiểm tra và báo cáo về việc quản lý và sử dụng các nguồn lực của Nhà nước ở các đơn vị. Kiểm toán nội bộ được tổ chức bên trong mỗi đơn vị, thực hiện kiểm tra và cho ý kiến về các đối tượng được kiểm toán nhằm giúp đơn vị thực hiện tốt các chức năng và nhiệm vụ của mình.

Kiểm toán độc lập được tổ chức dưới dạng doanh nghiệp kiểm toán, công ty hay hãng kiểm toán nhằm cung cấp dịch vụ kiểm toán và các dịch vụ khác có tính chuyên môn cho xã hội. Trong nghiên cứu này tập trung nghiên cứu về KTNN, các hoạt động của KTNN luan an 12 trong việc kiểm toán các NHTM tại Việt Nam. Hoạt động kiểm toán nhà nước Theo Luật kiểm toán số 81/2015/QH13 mục 5 điều 3 thì hoạt động kiểm toán của KTNN là việc đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin tài chính nhà nước, tài sản nhà nước hoặc BCTC liên quan đến quản lý, sử dụng tài chính nhà nước, tài sản nhà nước; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng tài chính nhà nước, tài sản nhà nước. Chức năng, nhiệm vụ của kiểm toán nhà nước Theo Điều 9, Điều 10, Điều 11 của Luật KTNN 2015 thì KTNN có chức năng đánh giá, xác nhận, kết luận và kiến nghị đối với việc quản lý, sử dụng tài chính nhà nước, tài sản nhà nước.

Nhiệm vụ của KTNN là Lập kế hoạch và Tổ chức thực hiện kế hoạch kiểm toán hằng năm báo cáo Quốc hội trước khi thực hiện. Trình ý kiến của KTNN để Quốc hội xem xét, quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia. KTNN phải báo cáo và tư vấn cho Quốc hội về những vấn đề có liên quan trong quá trình ra các quyết định của Quốc hội. Về nguyên tắc, các cơ quan kiểm toán tối cao phải đạt được các mục tiêu kiểm toán, bao gồm: tính hợp pháp, tính tuân thủ, tính kinh tế, đúng mục đích và tính tiết kiệm ngang bằng như nhau.

Ngân hàng và hoạt động kiểm toán ngân hàng của Kiểm toán nhà nước 1. Ngân hàng nhà nước Ngân hàng trung ương: NHTW là định chế có nhiệm vụ chủ yếu là kiểm soát tiền tệ và hệ thống ngân hàng của một quốc gia. NHTW cũng có thể được giao những nhiệm vụ khác tùy theo cơ cấu và môi trường tài chính của đất nước. Ngân hàng thương mại nhà nước: Theo quy định tại điều 6 Luật các TCTC số 47/2010/QH12 về tổ chức và hoạt động của NHTM, khái niệm NHTM nhà nước được trình bày là: “Ngân hàng thương mại nhà nước được thành lập, tổ chức dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ”.

Ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam: luan an 13 Theo Quyết định 131/2002/QĐ-TTg thì NHCSXH là TCTD thuộc Chính phủ Việt Nam nhằm mục đích cho vay hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác. Khác với NHTM, NHCSXH hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, được Chính phủ Việt Nam bảo đảm khả năng thanh toán; tỷ lệ dự trữ bắt buộc của ngân hàng là 0%; Ngân hàng không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, được miễn thuế và các khoản phải nộp NSNN. Hoạt động kiểm toán ngân hàng  Khái niệm: Hoạt động kiểm toán ngân hàng là quá trình các chuyên gia độc lập và có thẩm quyền, có kỹ năng nghiệp vụ, thu thập và đánh giá các bằng chứng về các thông tin có thể định lượng của một ngân hàng nhằm mục đích xác nhận và báo cáo về mức độ phù hợp giữa các thông tin này với các chuẩn mực đã được xây dựng (Theo Luật kiểm toán số 81/2015/QH13)  KTNN là cơ quan kiểm tra tài chính từ bên ngoài: Cơ quan KTNN là một tổ chức kiểm tra từ bên ngoài, nằm ở bên ngoài các hoạt động tài chính - NSNN và nằm ngoài các đơn vị được kiểm toán. Điều này đảm bảo cho cơ quan kiểm tra và được kiểm tra không đồng nhất với nhau và giữ được một khoảng cách tối thiểu nhất định giữa họ với nhau, nhằm bảo đảm tính độc lập về mặt nghiệp vụ và thiết chế của KTNN.

Đây là đặc điểm nổi bật phân biệt giữa hoạt động của KTNN với hoạt động thanh tra nhà nước, thanh tra tài chính, kiểm toán nội bộ. Đặc điểm của hoạt động kiểm toán ngân hàng: Hoạt động kiểm toán đối với các đơn vị được kiểm toán là ngân hàng ngoài những đặc điểm chung của hoạt động kiểm toán của KTNN còn có các đặc thù mà chỉ riêng có tại các ngân hàng, cụ thể: + Kiểm toán việc chấp hành pháp luật, chính sách, chế độ tài chính, kế toán và quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước liên quan đến hoạt động ngân hàng; + Tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, sử dụng vốn, tiền và tài sản nhà nước trong hoạt động ngân hàng. Các chuẩn mực kiểm toán ngân hàng: Chuẩn mực kiểm toán nhà nước được ban hành cho tất cả các loại hình hoạt động của KTNN. Do đó, chuẩn mực kiểm toán lĩnh vực ngân hàng cũng được áp dụng luan an 14 chung các chuẩn mực của KTNN.

Khái niệm: Theo Điều 6 Luật KTNN sửa đổi bổ sung năm 2015 thì “Chuẩn mực kiểm toán nhà nước là những quy định và hướng dẫn về yêu cầu, nguyên tắc, thủ tục kiểm toán và xử lý các mối quan hệ phát sinh trong hoạt động kiểm toán mà Kiểm toán viên nhà nước phải tuân thủ khi tiến hành hoạt động kiểm toán; là cơ sở để kiểm tra, đánh giá chất lượng kiểm toán và đạo đức nghề nghiệp của Kiểm toán viên nhà nước. Tổng Kiểm toán nhà nước xây dựng và ban hành hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nước theo quy định của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật”. - Chuẩn mực kiểm toán nhà nước Việt Nam: Hệ thống chuẩn mực KTNN chỉ quy định những nguyên tắc, yêu cầu và nội dung cơ bản trong hoạt động kiểm toán của KTNN (cấp độ 3); KTNN đã ban hành riêng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của Kiểm toán viên nhà nước là Chuẩn mực KTNN số 30 Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp ban hành kèm theo Quyết định số 01/2014/QĐ-KTNN ngày 07 tháng 5 năm 2014 của Tổng Kiểm toán Nhà nước.