Chương 1 – Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án - Chương 2 – Cơ sở lý luận về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế - Chương 3 – Thực trạng pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế tại Việt Nam - Chương 4 - Phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế tại Việt Nam 11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Cho đến nay, khái niệm SHTT nói chung và sáng chế nói riêng không phải là những khái niệm còn quá mới mẻ ở Việt Nam. Nhận thức chung của các giới về vai trò của SHTT và sáng chế đã ngày càng được cải thiện, số lượng đơn đăng ký xác lập quyền đã tăng hơn so với trước. Tuy nhiên, mức độ nhận thức này vẫn chưa cao. Đã có một số công trình chuyên khảo, bài báo khoa học tại Việt Nam đề cập về sáng chế dưới nhiều góc độ khác nhau như pháp luật, kinh tế, kỹ thuật nhưng chủ yếu các tài liệu này mới chỉ đề cập đến các khái niệm cơ bản về bảo hộ quyền SHCN đối với sáng chế.
Khái niệm khai thác thương mại đối với sáng chế và hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế đã được nhắc đến ở một vài tài liệu nhưng hiện chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc và hệ thống về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế dưới góc độ pháp lý. Hơn nữa, trên thế giới, khái niệm và pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế đã được đề cập trong khá nhiều công trình, tài liệu nhưng chủ yếu các tài liệu này chỉ đề cập cụ thể đến pháp luật riêng rẽ của một số quốc gia hoặc những quy định pháp lý của một số điều ước quốc tế có liên quan mà chưa hề có một tài liệu nào đề cập toàn diện, sâu sắc đến pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế tại Việt Nam. Do vậy, luận án một mặt sẽ kế thừa các nghiên cứu đã có đồng thời sẽ tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu và rộng hơn pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế theo hướng tập trung vào giải quyết các vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn. Các nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án hiện đang tập trung vào ba nhóm chính: - Nhóm công trình nghiên cứu mang tính lý luận chung về sáng chế.
- Nhóm công trình nghiên cứu pháp luật bảo hộ quyền SHCN đối với sáng chế. 12 - Nhóm công trình nghiên cứu pháp luật về các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế.1 Nhóm công trình nghiên cứu mang tính lý luận chung về sáng chế Sáng chế là một đối tượng quan trọng của quyền SHTT. Do vậy, trong hầu hết các tài liệu nói chung về SHTT ở trong và ngoài nước, đối tượng sáng chế đều được nhắc đến. Tuy nhiên, do tầm quan trọng đặc biệt của sáng chế, có một số công trình, tài liệu trên thế giới đã đề cập riêng đến sáng chế.
Qua tìm hiểu một số công trình, tài liệu theo các kênh hiện có, việc nghiên cứu lý luận chung về sáng chế dưới góc độ pháp lý luôn được các tác giả, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, trong đó đáng chú ý nhất là các công trình: “Patents and Development” (Sáng chế và Phát triển) của TS. Patricia Kameri-Mbote (1994)1; “Brevets et sous-développement-La protection des inventions dans le Tiers-monde” (Sáng chế và sự kém phát triển-Bảo hộ sáng chế tại Thế giới thứ ba) của các tác giả Martine Hiance và Yves Plasseraud (1972), Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Sở hữu Công nghiệp, Khoa Luật và Khoa học Kinh tế-Chính trị Strasbourg; “Industrial Property Rights Standard Textbook-Patents” (Sách Chuẩn về Quyền Sở hữu công nghiệp-Sáng chế), Viện Sáng chế và Đổi mới Sáng tạo của Nhật Bản (2003); “Brevet, innovation et intérêt général-Le Brevet: pourquoi et pourquoi faire?” (Sáng chế, đổi mới sáng tạo và lợi ích chung-Sáng chế: tại sao và tại sao phải có?), Nhà xuất bản (NXB) Larcier, 2007. Các công trình nghiên cứu này đã đưa ra được các góc nhìn khác nhau trả lời cho câu hỏi Sáng chế là gì?; Bản chất pháp lý của sáng chế; Sáng chế có những đặc điểm giống và khác biệt như thế nào so với các loại TSTT khác?; Các nội dung quyền tài sản đối với sáng chế; Các học thuyết đối với sáng chế; Một số loại hình sáng chế, đối tượng và điều kiện bảo hộ sáng chế; Ý nghĩa của việc bảo hộ và khai thác sáng chế; Vai trò, tầm quan trọng của sáng chế đối với việc tăng sức cạnh tranh của doanh 1 Patricia Kameri-Mbote (1994), “Patents and Development” (Sáng chế và Phát triển), Tạp chí Law and Development in the Third World, Khoa Luật, Đại học Nairobi, trang 412-425, 13 nghiệp cũng như hỗ trợ sự phát triển KHCN và KT-XH của quốc gia; Hệ thống sáng chế quốc tế, khu vực và của một số quốc gia trên thế giới; Quan điểm của quốc gia đang phát triển về hệ thống sáng chế; các điều khoản chính về sáng chế trong Công ước Paris, trong Hiệp định Khía cạnh thương mại liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ (Hiệp định TRIPS) ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia đang phát triển. Ngoài ra, một số cuốn sách chuyên khảo còn đi sâu hơn vào một vài khía cạnh quan trọng liên quan đến sáng chế.
Cuốn sách “Brevets et sous-développement-La protection des inventions dans le Tiers-monde” của các tác giả Martine Hiance và Yves Plasseraud đã đề cập đến lợi ích của sáng chế đối với các quốc gia kém phát triển, cái giá phải trả cho vấn đề phát triển sáng chế tại các quốc gia này, định hướng mới về pháp lý và thể chế liên quan đến sáng chế, cách thức tận dụng lợi thế sáng chế của các nước kém phát triển. Cuốn “Industrial Property Rights Standard Textbook- Patents” của Viện Sáng chế và Đổi mới Sáng tạo của Nhật Bản lại nghiên cứu một cách chuyên sâu sự khác biệt giữa sáng chế và các đối tượng SHCN khác. Tại Việt Nam, nhất là vào những năm cuối của quá trình đàm phán gia nhập WTO trở lại đây, vấn đề SHTT nói chung và sáng chế nói riêng được rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết chuyên sâu về sáng chế đề cập đến các khía cạnh khác nhau và dưới nhiều góc độ khác nhau về sáng chế.
Tuy nhiên, phần lớn các công trình, tài liệu nghiên cứu về SHTT đều đề cập đến vấn đề tổng quan về quyền SHTT, bảo hộ và thực thi quyền SHTT. Có thể kể đến một số bài báo tiêu biểu như: “Tổng quan về pháp luật sở hữu trí tuệ của Hoa Kỳ trong tương quan so sánh với pháp luật Việt Nam” của PGS. Phạm Duy Nghĩa (2001), Tạp chí Nhà nước và Pháp luật; “Pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam” của PGS. Đinh Văn Thanh (2004), Tạp chí Nhà nước và Pháp luật; “Pháp luật về Sở hữu công nghiệp trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế” của TS.
Nguyễn Thanh Tâm (2007), Tạp chí Luật học, số 1/2007; “Quyền sở hữu trí tuệ 14 trong Hiến pháp Việt Nam” của TS. Lê Mai Thanh (2012), Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, v. Một số cuốn sách chuyên khảo tiêu biểu về SHTT có thể kể đến là: “Các yếu tố của quyền sở hữu trí tuệ” của PGS. Phùng Trung Tập (2004); “Quyền sở hữu trí tuệ” của TS.
Lê Nết (2006), NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; “Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao công nghệ” của TS. Phạm Văn Tuyết và ThS. Lê Kim Giang (2008), NXB Tư pháp; “Thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong tiến trình hội nhập quốc tế-Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của PGS. Nguyễn Bá Diến (2010), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội; “Hội nhập quốc tế về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam” của TS.
Kiều Thị Thanh (2013), NXB Chính trị-Hành chính. Liên quan đến các luận án tiến sĩ luật học về sáng chế, điển hình có thể kể đến là “How to Comply with the TRIPS and WTO Law: The New Challenges to Vietnam’s Patent Legislation from WTO Dispute Settlement Practice” (Làm thế nào để tương thích với Hiệp định TRIPS và quy định của WTO: Những thách thức mới đối với pháp luật về sáng chế từ thực tiễn giải quyết tranh chấp của WTO), Trường Đại học Nagoya, Nhật Bản của nghiên cứu sinh Phạm Hồng Quất (2007). Từ các công trình đã dẫn ở trên, có thể thấy rằng có nhiều công trình nghiên cứu về SHTT dưới góc độ pháp lý đã đi sâu vào nghiên cứu một số đối tượng SHCN nhưng lại tập trung chủ yếu vào nhãn hiệu. Rất ít công trình đề cập chuyên sâu về sáng chế.
Hơn nữa, sáng chế là sự sáng tạo mang tính chất kỹ thuật, nên có một số bài viết chuyên sâu về sáng chế được đăng trên các tạp chí của Bộ KHCN hơn là được đăng trên các tạp chí luật học. Phần lớn các đề tài chuyên sâu nghiên cứu về lĩnh vực này đều do Bộ KHCN chứ không do Bộ Tư pháp cấp kinh phí thực hiện. Trong số các công trình đề cập chuyên về sáng chế đăng trên tạp chí của Bộ KHCN có thể kể đến bài viết “Bàn về các thuật ngữ “phát minh”, “phát hiện”, “sáng chế” của PGS. Bài báo đã giải thích được khái niệm sáng chế là giải pháp mang tính kỹ thuật và được cấp văn bằng 15 bảo hộ (VBBH) nếu đáp ứng các điều kiện bảo hộ sáng chế đồng thời phân biệt được sáng chế với một số đối tượng khác như “phát hiện” và “phát minh”.
Tóm lại, các công trình nghiên cứu mang tính cơ sở lý luận về sáng chế đã thành công trong việc nghiên cứu lý luận, đưa ra được một số góc nhìn khác nhau trả lời cho câu hỏi Sáng chế là gì?; Đặc điểm, vai trò của sáng chế trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế; Điều kiện và đối tượng bảo hộ sáng chế; Phân biệt sáng chế với các đối tượng khác có liên quan; Khái quát các quyền đối với sáng chế; Thực thi bảo hộ quyền SHTT trong đó có bảo hộ sáng chế. Tuy nhiên, các công trình này vẫn chưa đề cập nhiều về vấn đề bản chất thương mại của sáng chế cũng như về việc khai thác, sử dụng sáng chế, đặc biệt là các hình thức khai thác thương mại đối với sáng chế.