Luận án tiến sĩ hôn nhân của người tày ở vùng biên giới huyện phục hòa tỉnh cao bằng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hôn nhân của người Tày tại vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng, phân tích văn hóa và đặc điểm xã hội.

• Tác giả: Lê Anh Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Lê Duy Đại
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Hôn Nhân Của Người Tày Ở Vùng Biên Giới Huyện Phục Hòa, Tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, KHÁI QUÁT VỀ TỘC NGƯỜI VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.2. Khái quát địa bàn nghiên cứu. Người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI TÀY TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI
• 1.2.1. Đặc điểm hôn nhân truyền thống
• 1.2.2. Những biến đổi trong hôn nhân
• 1.3. HÔN NHÂN XUYÊN BIÊN GIỚI
• 1.3.1. Đặc điểm vùng biên giới với hôn nhân xuyên biên giới
• 1.3.2. Tình hình hôn nhân xuyên biên giới ở vùng biên giới huyện Phục Hòa
• 1.3.3. Những đặc điểm kết hôn xuyên biên giới
• 1.3.4. Lễ cưới của các cặp hôn nhân xuyên biên giới
• 1.3.5. Mức độ liên lạc gia đình. Một số yếu tố cơ bản tác động đến hôn nhân xuyên biên giới ở vùng biên
• 1.4. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN BIẾN ĐỔI, GIÁ TRỊ HÔN NHÂN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 1.4.1. Những yếu tố tác động đến biến đổi hôn nhân
• 1.4.2. Giá trị của hôn nhân
• 1.4.3. Một số vấn đề đăt ra đối với hôn nhân vùng biên giới
• 1.4.4. Một số kiến nghị
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH, BÀI BÁO KHOA HỌC NGHIÊN CỨU SINH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Luận án tiến sĩ này tập trung vào hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng. Nghiên cứu này nhằm phân tích các đặc điểm truyền thống và biến đổi trong hôn nhân của người Tày, đặc biệt là trong bối cảnh giao lưu văn hóa và kinh tế xuyên biên giới. Vùng biên giới này có cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, nơi đời sống kinh tế và xã hội của người Tày đang có những thay đổi nhanh chóng. Nghiên cứu này không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa người Tày mà còn đề xuất các giải pháp phát triển bền vững cho cộng đồng này.

1.1. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận án tiến sĩ là nghiên cứu và phân tích các đặc điểm truyền thống và biến đổi trong hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng. Nghiên cứu này cũng nhằm làm rõ xu hướng và các vấn đề đặt ra trong hôn nhân, đặc biệt là hôn nhân xuyên biên giới, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy các giá trị văn hóa tộc người.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các xã và thị trấn có đường biên giới quốc gia giữa Việt Nam và Trung Quốc, nơi người Tày cư trú tập trung. Nghiên cứu tập trung vào các đặc điểm, biến đổi trong hôn nhân và hôn nhân xuyên biên giới.

II. Đặc điểm hôn nhân truyền thống và biến đổi

Luận án tiến sĩ này phân tích các đặc điểm hôn nhân truyền thống của người Tày và những biến đổi trong hôn nhân do ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và giao lưu văn hóa xuyên biên giới. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù các nghi lễ và tập quán hôn nhân truyền thống vẫn được duy trì, nhưng có sự thay đổi đáng kể trong cách thức và quan niệm về hôn nhân, đặc biệt là sự gia tăng của hôn nhân xuyên biên giới.

2.1. Hôn nhân truyền thống

Hôn nhân truyền thống của người Tày được đặc trưng bởi các nghi lễ phức tạp và sự tuân thủ các nguyên tắc văn hóa tộc người. Các bước trong nghi lễ hôn nhân bao gồm đám dạm, đám hỏi và đám cưới, được thực hiện theo các quy định nghiêm ngặt của cộng đồng. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, hôn nhân truyền thống của người Tày không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân mà còn là sự liên kết giữa hai gia đình và cộng đồng.

2.2. Biến đổi trong hôn nhân

Những biến đổi trong hôn nhân của người Tày được thể hiện qua sự thay đổi trong quan niệm về hôn nhân, cách thức kết hôn và các nghi lễ liên quan. Sự gia tăng của hôn nhân xuyên biên giới là một trong những biến đổi đáng chú ý, phản ánh sự giao thoa văn hóa và kinh tế giữa hai quốc gia. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các yếu tố kinh tế, xã hội và chính sách đã tác động mạnh mẽ đến sự biến đổi này.

III. Hôn nhân xuyên biên giới và tác động xã hội

Hôn nhân xuyên biên giới là một trong những vấn đề nổi bật được đề cập trong luận án tiến sĩ này. Nghiên cứu chỉ ra rằng, hôn nhân xuyên biên giới giữa người Tày và các tộc người khác ở bên kia biên giới đã gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Điều này không chỉ phản ánh sự giao thoa văn hóa mà còn đặt ra nhiều thách thức về an ninh xã hội và bảo tồn văn hóa người Tày.

3.1. Đặc điểm hôn nhân xuyên biên giới

Hôn nhân xuyên biên giới được đặc trưng bởi sự kết hợp giữa các tộc người khác nhau, thường là giữa người Tày và người Choang (Trung Quốc). Nghiên cứu chỉ ra rằng, các cuộc hôn nhân này thường được thúc đẩy bởi các yếu tố kinh tế và xã hội, như sự giao thương qua lại và mối quan hệ tộc người hai bên biên giới. Các nghi lễ hôn nhân trong trường hợp này cũng có sự kết hợp giữa các yếu tố văn hóa của cả hai tộc người.

3.2. Tác động xã hội

Hôn nhân xuyên biên giới đã tạo ra nhiều tác động xã hội đáng kể, bao gồm sự thay đổi trong cấu trúc gia đình và cộng đồng, cũng như các vấn đề liên quan đến an ninh xã hội. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, hôn nhân xuyên biên giới có thể dẫn đến sự pha trộn văn hóa, nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn văn hóa người Tày truyền thống.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Luận án tiến sĩ này không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tộc người. Nghiên cứu cũng góp phần giải quyết các thách thức về an ninh xã hội và phát triển bền vững cho cộng đồng này.

4.1. Giá trị học thuật

Luận án tiến sĩ này là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện về hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng. Nghiên cứu này không chỉ làm phong phú thêm kiến thức về văn hóa người Tày mà còn cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về hôn nhân và văn hóa tộc người.

4.2. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc đề xuất các chính sách nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tộc người, cũng như giải quyết các vấn đề xã hội phát sinh từ hôn nhân xuyên biên giới. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm cơ sở cho việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững cho cộng đồng người Tày ở vùng biên giới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thiết chế hôn nhân trong nhân học tộc người luôn gắn liền với việc phân tích sự vận động của cấu trúc xã hội, các thực hành văn hóa và chiến lược thích ứng của cộng đồng trước những biến thiên lịch sử. Luận án tiến sĩ Nhân học của tác giả Lê Anh Hòa (chuyên ngành Nhân học, mã số 9 31 03 02, bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Duy Đại và TS. Đậu Tuấn Nam) với đề tài "Hôn nhân của người Tày ở vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng" mang tính tiên phong khi đặt hiện tượng hôn nhân trong không gian biên mậu Việt - Trung giai đoạn từ sau bình thường hóa quan hệ năm 1991 đến năm 2019.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được xác định rõ: phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây về người Tày chỉ tập trung mô tả tập quán cưới xin truyền thống tại các vùng nội địa sâu trong nội tỉnh (như Tuyên Quang, Bắc Kạn, Lạng Sơn), thiếu vắng những khảo sát thực chứng chuyên sâu tại các "tiểu vùng văn hóa biên mậu" - nơi mà thiết chế hôn nhân chịu sự chi phối mãnh liệt từ “dòng chảy của hàng hóa, của tư tưởng và của con người cũng như sự tương tác qua lại và quá trình tạo ra các ranh giới ở vùng biên” [23, tr. 28].

Luận án thiết lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Các quan niệm, nguyên tắc, nghi lễ hôn nhân truyền thống của người Tày tại vùng biên giới huyện Phục Hòa đã biến đổi như thế nào dưới tác động của quá trình đổi mới và kinh tế thị trường từ sau mốc lịch sử 1991? (H1: Hôn nhân truyền thống có sự chuyển dịch căn bản từ áp đặt của cha mẹ sang quyền tự quyết cá nhân, giản lược cấu trúc nghi lễ nhưng vẫn bảo lưu vững chắc các biểu trưng cốt lõi như thơ quan làng, pả mẻ).
2. RQ2: Thực trạng, đặc điểm và bản chất của hiện tượng hôn nhân xuyên biên giới giữa người Tày vùng biên với cư dân bên kia biên giới Trung Quốc diễn ra như thế nào? (H2: Hôn nhân xuyên biên giới không đơn thuần là sự tìm kiếm lợi ích kinh tế hay sự hòa nhập của các nhóm yếu thế, mà là sự tái kích hoạt các mạng lưới thân tộc và tương đồng văn hóa Tày - Choang).
3. RQ3: Những yếu tố kinh tế, văn hóa, chính sách nào chi phối sự biến đổi hôn nhân và những hệ lụy pháp lý, an sinh xã hội nào đang đặt ra cho công tác quản lý vùng biên? (H3: Sự phân hóa kinh tế nội vùng và sự bất cập trong hành lang pháp lý đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài tạo ra những tổn thương an sinh đối với phụ nữ và trẻ em vùng biên).

Khung lý thuyết của công trình tích hợp đa tầng giữa Thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory), Thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory), cùng Thuyết vùng văn hóa (Culture Area Theory). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 6 đơn vị hành chính giáp đường biên giới quốc gia dài 21km của huyện Phục Hòa (gồm 4 xã: Triệu Ẩu, Cách Linh, Đại Sơn, Mỹ Hưng và 2 thị trấn: Tà Lùng, Hòa Thuận), nơi có 4.554 người Tày sinh sống đan xen cùng 13.000 người Nùng (chiếm 70% dân số) và các cộng đồng người Kinh, Hoa. Khung thời gian tập trung phân tích sự chuyển dịch xã hội từ năm 1991 đến tháng 4/2019 thông qua quá trình điền dã liên tục 7 năm (2012-2019).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy lịch sử nghiên cứu về văn hóa và hôn nhân người Tày có sự tiếp nối qua nhiều giai đoạn. Đầu thế kỷ XX, các học giả Pháp như A. Bonifacy (1904, 1905, 1915) và A. Biddet đã có những ghi chép sơ khởi về nghi lễ tang ma, truyện cổ tích và sự tương đồng nhân chủng, ngôn ngữ giữa người Thổ (Tày) ở Cao Bằng, Lạng Sơn với người Choang ở Quảng Tây. Sau năm 1975, dòng nghiên cứu dân tộc học trong nước phát triển mạnh mẽ với các công trình nền tảng: Hà Văn Thư và Lã Văn Lô (1982) với ấn phẩm Văn hóa Tày Nùng, Viện Dân tộc học (1992) với Các dân tộc Tày Nùng ở Việt Nam, Đỗ Thúy Bình (1994) tiên phong ứng dụng điều tra xã hội học nghiên cứu Hôn nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam, Hoàng Quyết và Tiến Dũng (1994), Triều Ân và Hoàng Quyết (1995) chuyên khảo về nghi lễ và Thơ quan làng, pả mẻ, Hoàng Tuấn Nam và Bế Thanh Tuyền (2001) khảo cứu Việc dựng vợ gả chồng của người Tày ở Cao Bằng, La Công Ý (2010) với công trình tổng hợp đồ sộ Đến với người Tày và văn hóa Tày, Hoàng Thị Cành (2013) nghiên cứu tục hôn nhân cổ tại Nguyên Bình, và Nguyễn Ngọc Thanh cùng cộng sự (2016) khảo sát người Tày tại Tuyên Quang.

Về vấn đề vùng biên giới và hôn nhân xuyên biên giới, các công trình của Đặng Thanh Phương (2009), Vương Xuân Tình (2011), Trần Thị Mai Lan (2011), Lý Hành Sơn (2012), Bùi Xuân Đính và Nguyễn Ngọc Thanh (2016), Lê Thị Hường (2012, 2014) và đặc biệt là Đề tài cấp Nhà nước KX02.21/11-15 do Đặng Thị Hoa (2015, 2016) chủ trì đã phác thảo bức tranh tổng thể về quan hệ dân tộc xuyên quốc gia.

Trong y văn quốc tế, xuất hiện hai luồng quan điểm đối thoại sâu sắc về động cơ hôn nhân xuyên biên giới:

• Luồng quan điểm thứ nhất: Đại diện bởi Lianling Su (2009) khi khảo sát 64 cặp hôn nhân Việt - Trung tại vùng biên Harbin Normal University, lập luận rằng động cơ kết hôn của phụ nữ Việt Nam thuần túy mang tính kinh tế nhằm tìm kiếm mức sống cao hơn, trong khi nam giới Trung Quốc lấy vợ Việt Nam là do vị thế kinh tế thấp, học vấn kém và áp lực dư thừa nam giới tại Trung Quốc. Hà Văn Thư và Lã Văn Lô (1982, tr. 42) trong giai đoạn trước cũng từng nhận định mang tính định kiến: “hôn nhân ở vùng Tày, Nùng có tính chất mua bán”.
• Luồng quan điểm thứ hai: Được khởi xướng bởi Carolin Grillot (2010) qua 5 tháng điền dã tại Lào Cai, Móng Cái (Việt Nam) và Hà Khẩu, Đông Hưng (Trung Quốc), chỉ ra rằng yếu tố cải thiện kinh tế không đủ để giải thích hiện tượng phức tạp này; phần lớn các cá nhân kết hôn là những người chịu tổn thương vị thế bên lề xã hội, tìm kiếm sự công nhận xã hội và gắn kết dựa trên mạng lưới thương mại, thân tộc. Đồng thời, các nghiên cứu so sánh của Cai Li Chao (2015) và Qin Yu Qiao (2015) khẳng định tính tương đồng văn hóa tín ngưỡng và cưới hỏi sâu sắc giữa người Tày Cao Bằng và người Choang Quảng Tây.

Luận án này định vị chính xác vào giao điểm của hai luồng tranh luận: không tuyệt đối hóa yếu tố kinh tế nhưng cũng không xem nhẹ tính toán duy lý cá nhân, mà lý giải hôn nhân người Tày vùng biên Phục Hòa như một cấu trúc thích ứng đa chiều giữa truyền thống tộc người, bối cảnh kinh tế cửa khẩu Tà Lùng và không gian xuyên biên giới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng biên độ giải thích của ba lý thuyết nền tảng trong nhân học:

1. Mở rộng Thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory): Kế thừa luận điểm của Marcel Mauss (1925) về quan hệ trao đổi quà tặng như một biểu hiện quyền lực và Claude Lévi-Strauss (1949, 1962) trong Định chế Tôtem hiện nay về nguyên lý trao đổi hôn nhân nhằm xây dựng mạng lưới xã hội bảo đảm hòa bình, luận án chứng minh rằng hành vi lựa chọn bạn đời của người Tày vùng biên (bao gồm kết hôn nội tộc, ngoại tộc với người Nùng/Kinh, hay kết hôn xuyên biên giới với người Trung Quốc) là một quyết định duy lý tổng hợp. Quyết định đó tối ưu hóa đồng thời hai mục tiêu: thiết lập vốn xã hội (social capital) để tham gia chuỗi kinh tế biên mậu và giảm thiểu rủi ro sinh kế, vượt lên trên quan niệm hạn hẹp xem hôn nhân chỉ là thỏa thuận kinh tế thương mại.
2. Làm sâu sắc Thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory): Chứng minh quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra theo hình thái song trùng (dual process): một mặt tiếp nhận nhanh chóng các yếu tố văn minh đô thị và lối sống hiện đại (rút ngắn số bước nghi lễ, bỏ tục thách cưới nặng nề, đăng ký kết hôn pháp lý); mặt khác tái cấu trúc và củng cố bản sắc tộc người thông qua việc chuẩn hóa các biểu tượng nghi lễ thiêng liêng (diễn xướng thơ quan làng, vai trò của bà pả mẻ).
3. Cụ thể hóa Thuyết vùng văn hóa (Culture Area Theory): Dựa trên khung lý thuyết của Clark Wissler và các nhà dân tộc học Xô Viết (S. Dôlôrarep, N. Cheboksarov) được GS. Ngô Đức Thịnh bản địa hóa tại Việt Nam, luận án xác lập huyện Phục Hòa như một "tiểu vùng văn hóa biên giới đặc thù". Nơi đây, ranh giới văn hóa không hoàn toàn đồng nhất với ranh giới hành chính quốc gia, mà tồn tại một không gian văn hóa dung hợp Tày - Nùng - Choang với những chuẩn mực hôn nhân mang tính mở.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án vận hành trên ma trận tích hợp 3 thành tố: (1) Bối cảnh cấu trúc (Structural Context) gồm chính sách biên mậu, cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, quy hoạch nông thôn mới; (2) Thiết chế văn hóa - tộc người (Cultural-Ethnic Institutions) gồm quan niệm dòng họ, tục nội hôn/ngoại hôn tộc người, nghi lễ hôn nhân; và (3) Tính chủ thể cá nhân (Individual Agency) thể hiện qua sự lựa chọn duy lý về sinh kế và tình cảm.

Boundary conditions (điều kiện biên) được xác định rõ: mô hình phân tích áp dụng tối ưu cho các cộng đồng cư dân vùng cận biên có chung nguồn gốc ngôn ngữ - lịch sử (Tày - Thái - Choang) và chịu tác động trực tiếp của hoạt động kinh tế cửa khẩu; mô hình sẽ có những biến thiên khi áp dụng tại các vùng biên giới thuần nông nghiệp khép kín hoặc các cặp quan hệ tộc người có độ dị biệt ngôn ngữ - tôn giáo lớn.

       [BỐI CẢNH BIÊN MẬU & CỬA KHẨU TÀ LÙNG]
[LÝ THUYẾT VÙNG VĂN HÓA]     [TIẾP BIẾN VĂN HÓA]
(Tiểu vùng Tày - Nùng - Choang)   (Hiện đại hóa & Tái cấu trúc nghi lễ)
          [LÝ THUYẾT LỰA CHỌN DUY LÝ]
          (Tối ưu hóa Vốn Xã hội & Sinh kế)
       [THỰC THỂ HÔN NHÂN VÙNG BIÊN PHỤC HÒA]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Nhân học diễn giải (Interpretive Anthropology), nhìn nhận hôn nhân là một hiện thực xã hội khách quan được kiến tạo và tái tạo thông qua các thực hành biểu trưng và ý niệm của chủ thể. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp tuần tự nhưng trọng tâm là phương pháp nghiên cứu định tính dân tộc học chuyên sâu (Ethnographic Fieldwork), đối sánh với dữ liệu điều tra xã hội học định lượng thứ cấp.

Cấp độ thiết kế đa tầng (Multi-level design) bao gồm: cấp độ vĩ mô (chính sách biên mậu quốc gia, luật pháp hôn nhân hai nước Việt - Trung), cấp độ trung mô (cấu trúc cộng đồng làng bản, dòng họ tại 6 xã/thị trấn), và cấp độ vi mô (trải nghiệm cá nhân, lịch sử đời sống của các cặp vợ chồng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu điền dã được triển khai chuẩn mực và bền bỉ trong suốt 7 năm (2012 đến nửa đầu năm 2019), với các kỹ thuật then chốt:

• Phỏng vấn sâu (In-depth Interview): Thực hiện phỏng vấn trên 100 người dân tại các xóm bản thuộc nhiều độ tuổi, giới tính, học vấn, tình trạng hôn nhân; đặc biệt phỏng vấn lặp lại nhiều lần các chuyên gia thực hành nghi lễ bản địa gồm các ông quan lang và bà pả mẻ (người dẫn dắt nghi lễ cưới truyền thống). Phỏng vấn sâu 30 cán bộ quản lý cấp huyện và 6 xã, thị trấn (phụ trách tư pháp, văn hóa, công an, dân tộc, thống kê). Thời lượng mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài từ 20 phút đến 2 tiếng, cá biệt có những ca phỏng vấn sâu lịch sử đời sống kéo dài 4 đến 5 tiếng.
• Quan sát tham dự (Participant Observation): Trực tiếp tham gia, ghi chép nhật ký điền dã, chụp ảnh, ghi âm và ghi hình diễn tiến trọn vẹn của 03 đám cưới thực tế và nhiều nghi lễ dạm ngõ, ăn hỏi tại địa bàn; quan sát đời sống lao động sản xuất trồng mía, vận chuyển hàng hóa qua sông Bắc Vọng và các lối mở biên giới.
• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion - FGD): Tổ chức khoảng 40 cuộc thảo luận nhóm (quy mô 2 đến 5 người/nhóm) tại các thôn bản nhằm ghi nhận đa dạng góc nhìn, tạo thế đối thoại và kiểm chứng tính đồng thuận xã hội về các chuẩn mực hôn nhân mới.
• Phương pháp chuyên gia: Thực hiện trên 30 cuộc trao đổi khoa học chuyên sâu (thời lượng 30 - 60 phút/cuộc) với các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ đầu ngành về dân tộc học, nhân học gia đình tại Viện Dân tộc học và Học viện Khoa học xã hội.
• Kỹ thuật kiểm chuẩn Tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa nguồn dữ liệu (Data triangulation: người dân - cán bộ quản lý - chuyên gia), tam giác hóa phương pháp (Methodological triangulation: quan sát tham dự - phỏng vấn sâu - thảo luận nhóm - số liệu thống kê) nhằm bảo đảm tối đa độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy của phát hiện nghiên cứu.

Data và phân tích

Nghiên cứu kết hợp phân tích định tính từ nguồn tư liệu sơ cấp điền dã với phân tích dữ liệu thứ cấp từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước KX01-HNXBG tại tỉnh Cao Bằng với dung lượng mẫu khảo sát: $N = 200$ (gồm 100 mẫu người Tày và 100 mẫu người Nùng).

Dữ liệu dân số và kinh tế - xã hội tại 6 điểm nghiên cứu của huyện Phục Hòa:

• Thị trấn Tà Lùng: Cửa khẩu quốc tế, tỷ lệ hộ nghèo năm 2015 chỉ còn trên 2% (so với bình quân toàn huyện 13,9%), trên 30% hộ làm dịch vụ thương mại, 60% hộ trồng mía.
• Thị trấn Hòa Thuận: Trung tâm hành chính, 504 hộ thương mại - dịch vụ (46,3% cơ cấu kinh tế), 53,7% sản xuất nông nghiệp, tập trung 1.178 người Tày.
• Xã Triệu Ẩu: Xã vùng cao đặc biệt khó khăn, cách huyện 22km, 1.178 người Tày, tỷ lệ hộ nghèo năm 2018 là 27,97%.
• Xã Cách Linh: 18 bản, tỷ lệ lao động nông nghiệp >90%, tỷ lệ hộ nghèo năm 2017 chiếm >30%, hộ cận nghèo >44%.
• Xã Đại Sơn: 16 bản, trung tâm bốc vác nông sản qua sông Bắc Vọng, đạt 14/19 tiêu chí nông thôn mới năm 2017.
• Xã Mỹ Hưng: 17 bản, giáp biên giới đường bộ qua bản Nà Thắm, chuyên canh mía, đạt 10/19 tiêu chí nông thôn mới.

Dữ liệu định tính được mã hóa và phân tích chủ đề (thematic analysis), đối chiếu liên tục với các bảng phân bố tỷ lệ xuất phát điểm hôn nhân, lý do quyết định kết hôn và tần suất giao lưu liên lạc gia đình qua biên giới.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện đột phá có giá trị thực chứng và lý luận cao:

1. Sự giải phóng tính chủ thể và tái cấu trúc nghi lễ hôn nhân: Hôn nhân người Tày truyền thống vốn bị chi phối nặng nề bởi tính chất "môn đăng hộ đối", xem bói so tuổi ngặt nghèo và quyền quyết định tuyệt đối của cha mẹ. Hiện nay, 100% các cuộc kết hôn của giới trẻ đều xuất phát từ tự do tìm hiểu và tình yêu tự nguyện. Chuỗi nghi lễ cưới phức tạp trước đây (kéo dài qua nhiều bước: dạm ngõ, so tuổi, ăn hỏi, nộp đồ cưới, đón dâu, lại mặt) đã được giản lược tối đa về thời gian và chi phí, nhưng cộng đồng vẫn bảo lưu kiên định các yếu tố biểu trưng tộc người cốt lõi như hát đối đáp thơ quan làng - pả mẻ trong lễ đón dâu để thử tài và chúc phúc.
2. Bản chất kép của hôn nhân xuyên biên giới Việt - Trung: Khác biệt với các định kiến phổ quát cho rằng phụ nữ lấy chồng Trung Quốc hoàn toàn vì bị lừa gạt hoặc do nghèo đói cùng cực, dữ liệu thực địa tại Phục Hòa chỉ ra rằng hôn nhân xuyên biên giới tại đây vận hành trên cơ sở mạng lưới xã hội tự nhiên. Do sự tương đồng về cội nguồn lịch sử, ngôn ngữ Tày - Nùng - Choang và vị trí địa lý liền khoảnh ranh giới, các mối quan hệ hôn nhân xuyên biên giới phần lớn phát sinh từ quá trình qua lại biên mậu, thăm thân, vượt biên làm thuê thời vụ hoặc đi chợ phiên cửa khẩu Tà Lùng.
3. Mối tương quan giữa phân tầng kinh tế nội vùng và động thái di cư hôn nhân: Tồn tại sự phân hóa rõ nét giữa các tiểu vùng kinh tế trong huyện Phục Hòa. Tại thị trấn Tà Lùng và Hòa Thuận - nơi kinh tế thương mại dịch vụ phát triển, tỷ lệ hộ nghèo thấp (2%), hôn nhân hỗn hợp tộc người (Tày - Nùng, Tày - Kinh) chiếm ưu thế áp đảo và phụ nữ ít có xu hướng kết hôn sang Trung Quốc. Ngược lại, tại các xã thuần nông, giao thông chia cắt, tỷ lệ nghèo cao như Triệu Ẩu (27,97%) và Cách Linh (>30%), xu hướng phụ nữ sang Trung Quốc làm thuê rồi kết hôn diễn ra phổ biến hơn rõ rệt.
4. Thực trạng "Hôn nhân thực tế" và khoảng trống an sinh pháp lý: Tỷ lệ phụ nữ kết hôn xuyên biên giới không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn hợp pháp theo Luật Hôn nhân và Gia đình chiếm tỷ lệ lớn. Điều này bắt nguồn từ rào cản thủ tục hành chính tư pháp quốc tế phức tạp, chi phí cao và sự thiếu hiểu biết pháp luật của cư dân vùng sâu. Hệ quả dẫn đến tình trạng hàng loạt phụ nữ và trẻ em không được pháp luật nước sở tại bảo hộ quyền nhân thân, quyền tài sản và quốc tịch khi phát sinh rủi ro ly hôn hoặc tranh chấp.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢN CHẤT HÔN NHÂN NGƯỜI TÀY VÙNG BIÊN PHỤC HÒA                     |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
|     ĐẶC TRƯNG HÔN NHÂN TRUYỀN THỐNG     |      BIẾN ĐỔI & HÔN NHÂN HIỆN NAY       |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
| - Cha mẹ sắp đặt, áp đặt hôn nhân       | - Tự do tìm hiểu, tình yêu tự nguyện   |
| - Coi trọng môn đăng hộ đối, so tuổi    | - Coi trọng tính cách, khả năng sinh kế |
| - Nghi thức đa đoan, thách cưới lớn     | - Tinh giản nghi lễ, tiết kiệm chi phí  |
| - Nội hôn tộc người chiếm ưu thế        | - Hôn nhân hỗn hợp & xuyên biên giới    |
| - Không gian giao lưu bó hẹp làng bản   | - Không gian gắn liền kinh tế biên mậu  |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình nhân học thực chứng về sự tương tác giữa ranh giới tộc người (ethnic boundary) và ranh giới quốc gia (national border), đóng góp tư liệu quý giá cho lý thuyết nhân học biên giới (Borderland Anthropology) tại Đông Nam Á lục địa.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điền dã dân tộc học dài hạn kết hợp phỏng vấn sâu đa tầng và phân tích đối chiếu thứ cấp xã hội học tại vùng nhạy cảm an ninh biên giới.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  1. Kiến nghị tư pháp: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, thành lập các điểm hỗ trợ pháp lý lưu động tại các xã biên giới nhằm hợp pháp hóa và quản lý hộ tịch cho các cuộc hôn nhân xuyên biên giới thực tế.
  2. Chính sách an sinh và giới: Tăng cường các chương trình đào tạo nghề, tạo sinh kế tại chỗ (chế biến mía đường, dịch vụ biên mậu) cho phụ nữ tại các xã nghèo như Triệu Ẩu, Cách Linh nhằm giảm thiểu áp lực di cư hôn nhân bấp bênh.
  3. Bảo tồn văn hóa: Đưa diễn xướng thơ quan làng, pả mẻ vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp trong các phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa mới.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Rào cản tiếp cận tư liệu quốc tế: Chưa tiếp cận được toàn diện hệ thống công trình nghiên cứu và luận án của các học giả Trung Quốc viết bằng chữ Hán về người Choang vùng biên giới Long Châu - Quảng Tây do hạn chế thông tin và rào cản ngôn ngữ.
2. Phạm vi điền dã một phía: Do hạn chế về thủ tục quản lý biên giới và kinh phí tự túc, nghiên cứu mới chỉ khảo sát điền dã chuyên sâu từ phía lãnh thổ Việt Nam, chưa thể thực hiện khảo sát điền dã đối ứng trực tiếp tại các làng bản người Choang bên kia biên giới Trung Quốc.
3. Khó khăn theo dõi chuỗi nghi lễ: Khoảng cách địa lý và thời gian kéo dài giữa các bước nghi thức (từ dạm ngõ đến lễ cưới thực tế thường cách nhau vài tháng) gây khó khăn cho việc quan sát tham dự liên tục toàn bộ tiến trình của nhiều cặp đôi.
4. Biến động hành chính: Việc sáp nhập, điều chỉnh địa giới hành chính huyện Phục Hòa qua các thời kỳ lịch sử tạo ra thách thức trong việc chuẩn hóa chuỗi số liệu thống kê liên tục.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu nhân học xuyên quốc gia (Transnational Multi-sited Ethnography) phối hợp nghiên cứu song song hai bên bờ biên giới Việt - Trung.
• Nghiên cứu thế hệ F1/F2: Sự hòa nhập văn hóa, giáo dục và bản sắc tộc người của trẻ em trong các gia đình hôn nhân xuyên biên giới.
• Khảo sát tác động của công nghệ số, mạng xã hội (WeChat, Zalo) đến phương thức làm quen và thiết lập quan hệ hôn nhân vùng biên trong kỷ nguyên số.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình nhân học toàn diện đầu tiên về hôn nhân người Tày tại vùng biên mậu Phục Hòa, đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu về dân tộc học phía Bắc và nhân học gia đình Việt Nam.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Tỉnh ủy, UBND tỉnh Cao Bằng và Ủy ban Dân tộc trong việc đánh giá thực trạng an ninh biên giới, hoạch định chính sách dân tộc và quản lý nhà nước về hôn nhân có yếu tố nước ngoài tại các huyện biên giới.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn các giá trị văn hóa cưới xin truyền thống tốt đẹp, đồng thời cảnh báo các rủi ro pháp lý cho cư dân vùng biên trong quan hệ hôn nhân xuyên quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu điền dã dân tộc học chân xác, khung phân tích lý thuyết liên ngành và nguồn dữ liệu đối sánh văn hóa Tày - Choang.
• Nhà hoạch định chính sách và Quản lý Nhà nước: Sở Tư pháp, Phòng Dân tộc, Hội Liên hiệp Phụ nữ và Bộ đội Biên phòng tại các tỉnh biên giới phía Bắc có luận cứ thực tiễn để xây dựng quy chế phối hợp quản lý cư trú, hôn nhân biên mậu.
• Cộng đồng người Tày bản địa: Nhận thức rõ giá trị của các di sản diễn xướng hôn lễ dân gian (thơ quan làng) và hiểu biết đầy đủ hơn về quyền lợi pháp lý khi kết hôn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Trả lời: Luận án đã mở rộng thành công Thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory) trong nhân học bằng cách chứng minh hành vi kết hôn xuyên biên giới không đơn thuần là trao đổi kinh tế vị kỷ, mà là chiến lược thiết lập mạng lưới vốn xã hội an sinh đa quốc gia của cư dân vùng biên dựa trên nền tảng tương đồng văn hóa Tày - Choang.
2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
   Trả lời: So với các công trình thuần túy mô tả phong tục của Hoàng Tuấn Nam & Bế Thanh Tuyền (2001) hay Hoàng Thị Cành (2013), luận án kết hợp xuất sắc giữa điền dã dân tộc học dài hạn (7 năm, >100 phỏng vấn sâu, 40 FGD, quan sát tham dự 3 đám cưới) với phân tích dữ liệu khảo sát định lượng thứ cấp ($N=200$) từ đề tài cấp Nhà nước KX01-HNXBG.
3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu thực địa?
   Trả lời: Tỷ lệ hôn nhân xuyên biên giới không phân bố đồng đều dọc biên giới mà có sự phân hóa sâu sắc theo trình độ phát triển kinh tế: các xã nghèo vùng sâu như Triệu Ẩu (nghèo 27,97%) và Cách Linh (nghèo >30%) có tỷ lệ phụ nữ kết hôn sang Trung Quốc cao hơn nhiều so với thị trấn cửa khẩu Tà Lùng (nghèo 2%), phản bác nhận định cho rằng cứ ở sát cửa khẩu thì kết hôn xuyên biên giới nhiều hơn.
4. Quy trình nghiên cứu có khả năng tái lập (Replication Protocol)?
   Trả lời: Hoàn toàn có thể tái lập thông qua bộ công cụ phỏng vấn sâu cán bộ quản lý (30 người) và cư dân bản địa, bảng tiêu chí quan sát tham dự nghi lễ cưới và khung mã hóa chủ đề tiếp biến văn hóa đã được chuẩn hóa trong luận án.
5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?
   Trả lời: Tập trung vào nghiên cứu đa điểm xuyên biên giới (Việt Nam - Trung Quốc), đánh giá biến đổi cấu trúc gia đình và căn cước tộc người của thế hệ con em mang hai dòng máu Tày - Choang trong bối cảnh hạ tầng kết nối biên giới ngày càng hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Anh Hòa đã đóng góp 5 giá trị then chốt:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh, chân xác và hệ thống về đặc điểm hôn nhân truyền thống cùng những biến đổi sâu sắc của người Tày tại vùng biên giới huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng từ sau năm 1991.
2. Giải mã bản chất phức hợp của hiện tượng hôn nhân xuyên biên giới Việt - Trung, đập tan các định kiến quy giản kinh tế đơn tuyến bằng việc tích hợp Thuyết lựa chọn duy lý, Tiếp biến văn hóa và Vùng văn hóa.
3. Chỉ ra mối liên hệ hữu cơ giữa chuyển dịch cơ cấu cây trồng (từ lúa sang mía đường), hoạt động kinh tế cửa khẩu Tà Lùng với sự tái định hình chuẩn mực kết hôn và phân tầng xã hội vùng biên.
4. Nhận diện chính xác khoảng trống pháp lý của tình trạng hôn nhân không đăng ký, cung cấp hệ thống giải pháp an sinh và quản lý hộ tịch sát thực cho các cơ quan công quyền.
5. Đóng góp nguồn tư liệu điền dã dân tộc học mẫu mực, mở ra các hướng nghiên cứu liên văn hóa xuyên quốc gia giữa các cộng đồng đồng tộc Tày - Nùng - Choang ở khu vực biên giới Đông Nam Á lục địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, KHÁI QUÁT VỀ TỘC NGƯỜI VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Người Tày có dân số đông nhất trong 53 tộc người thiểu số ở Việt Nam, có lịch sử và truyền thống văn hóa lâu đời nên thu hút được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu. Nghiên cứu về người Tày 1. Nghiên cứu của các học giả ngoài nước về người Tày Vào những năm đầu của thế kỉ 20, một số học giả người Pháp đã quan tâm và nghiên cứu về người Tày.

Trước hết kể đến các công trình của học giả nổi tiếng A. Bonifacy, như: Những nghi lễ trong tang ma của người Thổ (1904) [8], Sưu tập truyện cổ tích Thổ trên hai bờ sông Lô (1905) [9], Khởi nghĩa của người Tày năm 1983: ghi chép tác chiến quân đội vì sự đàn áp (1907) [10], Tết Hồ Bồ của người Tày (1915) [11], Lòng kiên nhẫn vô biên: truyện cổ tích Thổ (1915) [12]. Qua các bài viết, ông đưa ra một số nhận định có giá trị tham khảo như tang lễ của người Thổ không khác gì với tang lễ của người Việt vì người Thổ và người Việt đều tiếp thu nền văn minh Trung Quốc; tết Hồ Bồ của người Tày gắn với nghi lễ nông nghiệp, không có kiêng kỵ, cũng như cầu khấn Phật. Bên cạnh đó, còn có công trình của A.Biddet bàn về sự giống nhau giữa người Thổ ở Lạng Sơn, Cao Bằng với người Choang ở Quảng Tây (Trung Quốc) và người Kinh, người Nùng, người Thái, người Mường (Việt Nam) trên các phương diện: tộc tính, ngôn ngữ… 11 Trong nhiều năm trở lại đây, nghiên cứu của các học giả ngoài nước về người Tày có lẽ ngày càng phong phú nhưng dù cố gắng NCS chưa tiếp cận được do thiếu thông tin tìm nguồn tư liệu và rào cản về ngôn ngữ, đặc biệt là nghiên cứu của các học giả Trung Quốc được viết bằng tiếng Trung.

Vào năm 2015, tại Học viện Khoa học xã hội Việt Nam có 02 luận văn thạc sĩ ngành Việt Nam học bảo vệ thành công của các học viên người Trung Quốc tên là Cai Li Chao (Thái Lập Siêu) [17] và Qin Yu Qiao (Đàm Vũ Tiếu) [94] nghiên cứu về tín ngưỡng và tục cưới hỏi của người Tày ở khu vực biên giới tỉnh Cao Bằng so sánh với người Choang ở khu vực biên giới phía Nam Quảng Tây (Trung Quốc). Các nghiên cứu đã chỉ ra nhiều điểm tương đồng trong tín ngưỡng và tục cưới xin của người Tày và người Choang, góp phần khẳng định mối liên hệ xuyên suốt lịch sử của hai tộc người này, cũng như cơ sở xem xét các nhân tố tạo dựng các cuộc hôn nhân xuyên biên giới. Nhìn chung, mặc dù NCS chưa tiếp cận được nhiều các nghiên của các học giả ngoài nước về người Tày, đặc biệt ở hôn nhân nhưng những gì đã có cơ bản giúp NCS có được thêm những góc nhìn, đánh giá quan trọng hoàn thiện nội dung luận án. Nghiên cứu của học giả trong nước về người Tày và hôn nhân người Tày Có thể khẳng định người Tày là một trong số ít tộc người được nhiều học giả trong nước quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh lịch sử, văn hóa, xã hội khác nhau, phần nào phù hợp với vai trò, vị thế và đóng góp của họ trong lịch sử hình thành, phát triển, đấu tranh và xây dựng đất nước.

Ở phần viết này, NCS điểm nhấn một số nghiên cứu về người Tày, đặc biệt hơn với nghiên cứu về hôn nhân. Từ triều đại nhà Lê, nhà Nguyễn, người Tày đã được đề cập trong các cuốn sách nổi tiếng như Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn (1726-1784) [36] 12 và Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (1782-1840) [24]… Mặc dù tư liệu ở mức độ khái lược nhưng giúp thế hệ sau phần nào hiểu được sinh hoạt văn hóa dân gian của người Tày ở Việt Nam trong các thế kỷ trước. Sau khi đất nước thống nhất 1975, nhất là những năm gần đây, ngày càng có nhiều học giả nghiên cứu về người Tày. Dự tính đến thời điểm hiện tại có trên 120 đầu mục tài liệu gồm sách và tạp chí viết về người Tày, ở đó đề cập đa dạng các vấn đề từ nguồn gốc tộc người, văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, tôn giáo và văn học nghệ thuật.

Chủ đề hôn nhân, gia đình, đặc biệt phong tục cưới xin là một trong những khía cạnh đời sống thu hút quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Một trong cuốn sách đầu tiên nghiên cứu về văn hóa Tày sau năm 1975 kể đến là ấn phẩm Văn hóa Tày Nùng của các tác giả Hà Văn Thư và Lã Văn Lô (1982) [121]. Cuốn sách đề cập đến nhiều khía cạnh văn hóa của người Tày, Nùng như tín ngưỡng tôn giáo, sinh đẻ, ma chay, tiếng nói, chữ viết. và một phần nhỏ về hôn nhân.

Các đặc điểm hôn nhân như tuổi kết hôn, nguyên tắc trong quan hệ hôn nhân, các bước tiến hành hôn nhân được diễn giải cơ bản, có thể xem như khởi đầu, đề dẫn cho các nghiên cứu hôn nhân sau này. Giả dụ như nhận định: “hôn nhân ở vùng Tày, Nùng có tính chất mua bán. 42] được nhiều nghiên cứu tiếp nối đề cập. Cuốn sách Các dân tộc Tày Nùng ở Việt Nam của Viện Dân tộc học xuất bản năm 1992 [135] góp phần đầy đủ hơn cho nghiên cứu tổng quan về người Tày.

Ở phần viết về hôn nhân, mặc dù các tác giả chỉ dành hơn 20 trang sách trong tổng số 332 trang sách nhưng cho thấy rõ nét đặc điểm hôn nhân của người Tày từ các nguyên tắc kết hôn, việc tìm hiểu, cư trú sau hôn nhân, nghi lễ đám cưới. Các vấn đề được đề cập trong sách góp phần định hình cho các nghiên cứu hôn nhân sau này nói chung và người Tày nói riêng. 13 Vào năm 1994, nghiên cứu của tác giả Đỗ Thúy Bình [6] về Hôn nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam có thể xem là nghiên cứu đầu tiên tập trung ở khía cạnh hôn nhân và gia đình dù tập hợp 3 tộc người cùng ngữ hệ. Ở phần nghiên cứu về hôn nhân, tác giả tìm hiểu nhiều về Luật hôn nhân gia đình, những đánh giá đặc điểm hôn nhân được minh chứng bằng các số liệu điều tra xã hội học.

Có lẽ đây là phương cách ít người làm với thể loại chủ đề này tại thời điểm đầu những năm 1990 nhưng có giá trị thiết thực với những ai tiếp nối nghiên cứu về hôn nhân của người Tày trong so sánh với người Nùng, Thái sau này. Cùng trong năm 1994, các tác giả Hoàng Quyết, Tiến Dũng [101] xuất bản ấn phẩm Phong tục tập quán dân tộc Tày ở Việt Bắc. Việt Bắc là địa danh phổ biến trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, bao trùm nhiều tỉnh ở miền núi phía Bắc và nay gồm 6 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên. Với tựa đề về phong tục tập quán, các tác giả đã dành toàn bộ Chương II để viết Phong tục tập quán về lễ cưới và Lễ cưới.

Ở phần này, các tác giả miêu tả rõ ràng các bước chuẩn bị cho lễ cưới như tiền bạc, lợn, tham gia phường họ bạn, giúp người khác về vật chất, tìm ướm chọn con dâu tương lai, đưa con trai ra xã hội. Mỗi vấn đề là một câu chuyện được kể về cách thức chuẩn bị đi cùng quan điểm xã hội đặt ra với nó. Sự phân định rành mạch như vậy giúp người đọc dễ hiểu, dễ nắm bắt nội dung nghi lễ cưới của người Tày. Dựa trên nghiên cứu đã có, năm 1995 tác giả Triều Ân hợp tác cùng Hoàng Quyết [2] xuất bản cuốn sách riêng về Tục cưới xin của người Tày.

Sách gồm hai phần nội dung chính: Tục cưới xin và lễ cưới và Thơ quan làng, pả mẻ. Ở phần Tục cưới xin và lễ cưới phần nhiều được các tác giả tiếp nối và bổ sung từ cuốn sách Phong tục tập quán dân tộc Tày ở Việt Bắc (1994) bởi vậy không có nhiều điểm mới trong nghiên cứu. Nhưng phần hai về Thơ quan 14 làng, pả mẻ là tư liệu rất có giá trị tham khảo trong nghiên cứu hôn nhân người Tày. Thơ được dùng trong các tình huống đối đáp giữa ông quan làng, bà pả mẻ là những người đại diện nhà trai và nhà gái trong ngày cưới, được các tác giả sưu tầm tại các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Thái (Bắc Kạn, Thái Nguyên), Tuyên Quang, Yên Bái, Hà Giang.

Năm 1997, tác giả Nguyễn Thanh Nga [88] có bài viết về Phong tục cưới xin cổ truyền của người Tày ở Cao Bằng, được đăng tải tại phần Tư liệu dân tộc học trên Tạp chí Dân tộc học nên lượng thông tin, phân tích, đánh giá khoa học không cao. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu đầu tiên về hôn nhân của người Tày tại Cao Bằng, có thể dùng để so sánh thấy điểm tương đồng và khác biệt với hôn nhân của người Tày ở nhiều địa phương khác trước đó. Đến năm 2001, có một cuốn sách riêng về hôn nhân của người Tày ở tỉnh Cao Bằng của các tác giả Hoàng Tuấn Nam và Bế Thanh Tuyền với tiêu đề Việc dựng vợ gả chồng của người Tày ở Cao Bằng [86]. Các tác giả đều là người Tày, như Hoàng Tuấn Nam (chủ biên) là người Tày ở huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng nên nguồn tư liệu có tính chính xác cao khi trực tiếp viết về tộc người và địa phương của họ.

Tuy nhiên, tư liệu đơn thuần mô tả, ít phân tích, đánh giá. Phần một quyển sách tập trung diễn giải các bước tiến hành hôn nhân, phần hai là các bài thơ quan làng, pả mẻ sưu tập được. Vào năm 2010, tác giả La Công Ý [140] sau 30 năm gắn bó với sự nghiệp nghiên cứu dân tộc học đã xuất bản cuốn sách trên 400 trang về tộc người của ông với tiêu đề Đến với người Tày và văn hóa Tày. Đây là công trình dày dặn đề cập nhiều lĩnh vực từ nguồn gốc lịch sử tộc người, ngôn ngữ, sinh kế truyền thống, đời sống vật chất, quan hệ hệ xã hội, văn hóa phi vật thể và những thành tựu hiện nay.

Nguồn tư liệu được đúc kết từ các nghiên cứu có trước, quá trình nhiều năm thực tế trải nghiệm với lối viết chắc chắn đã tạo nên tổng quan tương đối hoàn chỉnh về người Tày. Phần nghiên cứu về hôn 15 nhân và gia đình trong chỉnh thế đó được miêu tả, diễn giải chi tiết, có sự so sánh khác biệt hôn nhân của người Tày ở các vùng khác nhau.