Luận án tiến sĩ đánh giá yếu tố tác động kế hoạch sử dụng đất trong biến đổi khí hậu - Trường hợp nghiên cứu thành phố Cần Thơ

Phân tích các yếu tố tác động kế hoạch sử dụng đất trong điều kiện biến đổi khí hậu tại Cần Thơ. Nghiên cứu tổng hợp giải pháp phát triển bền vững cho vùng

• Tác giả: Huỳnh Phú Hiệp
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Lê Văn Khoa
• Trường học: Trường Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh giá các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất làm cơ sở cho quy hoạch sử dụng đất trong điều kiện biến đổi khí hậu – Trường hợp nghiên cứu tại thành phố Cần Thơ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan về kế hoạch sử dụng đất và biến đổi khí hậu tại Cần Thơ

Quy hoạch sử dụng đất là công cụ pháp lý quan trọng trong quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên đất đai. Việc thực hiện kế hoạch sử dụng đất hàng năm đóng vai trò then chốt trong phân bổ, điều tiết việc sử dụng đất. Tại thành phố Cần Thơ, quá trình này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ biến đổi khí hậu. Nghiên cứu giai đoạn 2006-2015 cho thấy nhiều chỉ tiêu kế hoạch không đạt do thay đổi nhu cầu sử dụng đất và tác động thiên nhiên. Biến đổi khí hậu đặt ra thách thức lớn cho công tác quy hoạch. Mực nước biển dâng đe dọa trực tiếp đến diện tích đất sản xuất và sinh sống. Cần Thơ nằm trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng nặng nề. Việc đánh giá các yếu tố tác động trở thành nhu cầu cấp thiết. Nghiên cứu này giúp lập và điều chỉnh quy hoạch kịp thời. Mục tiêu là quản lý tài nguyên đất đai đạt hiệu quả cao trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

1.1. Khung pháp lý về quy hoạch sử dụng đất tại Việt Nam

Luật Đất đai là nền tảng pháp lý cho công tác quy hoạch sử dụng đất. Từ Luật Đất đai 1993 đến nay, hệ thống pháp luật liên tục được hoàn thiện. Quốc hội lần đầu thông qua kế hoạch sử dụng đất đai cả nước giai đoạn 1996-2000. Các quy định về kỳ quy hoạch, nội dung và trình tự lập kế hoạch ngày càng chi tiết. Tại Canada, Luật quy hoạch cho phép kỳ linh hoạt theo phê duyệt. Việt Nam quy định cụ thể hơn về thời gian và nội dung. Khung pháp lý này định hướng toàn bộ quá trình thực hiện kế hoạch sử dụng đất ở các địa phương.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên đất đai

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng đất đai. Nhiệt độ trung bình tăng, số ngày nắng nóng gia tăng trên toàn quốc. Mùa mưa kéo dài hơn với lượng mưa tập trung cao hơn. Hạn hán trở nên khắc nghiệt ở nhiều vùng. Tại Cần Thơ, kịch bản Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2016 cảnh báo nghiêm trọng. Nếu mực nước biển dâng 100cm, khoảng 20,52% diện tích thành phố có nguy cơ ngập. Huyện Thới Lai chịu ảnh hưởng lớn nhất với 39,82% diện tích. Các huyện Cờ Đỏ, Vĩnh Thạnh cũng面临 rủi ro đáng kể.

II. Phân tích các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất

Nghiên cứu tiến hành điều tra 400 phiếu tại các địa bàn điển hình có đất nông nghiệp và đất phi nông nghiệp bị quy hoạch. Kết hợp lấy ý kiến chuyên gia về quy hoạch đất đai và xây dựng để xác định các yếu tố ảnh hưởng. Phương pháp phân tích đánh giá đa tiêu chuẩn MCA với kỹ thuật AHP-GPM được áp dụng. Các yếu tố kinh tế-xã hội tác động mạnh đến nhu cầu sử dụng đất. Dân số tăng nhanh kéo theo nhu cầu đất ở, đất thương mại dịch vụ. Quá trình đô thị hóa tại Cần Thơ diễn ra mạnh mẽ. Biến đổi khí hậu tạo thêm áp lực lên kế hoạch sử dụng đất. Ngập lụt diện rộng đe dọa đất sản xuất nông nghiệp. Xâm nhập mặn ảnh hưởng chất lượng đất canh tác. Quản lý nhà nước còn bất cập trong phối hợp giữa các ngành. Thông tin dữ liệu đất đai chưa đồng bộ và cập nhật kịp thời.

2.1. Các yếu tố kinh tế xã hội ảnh hưởng kế hoạch sử dụng đất

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến tiến độ thực hiện kế hoạch

Ngập lụt do nước biển dâng trực tiếp ảnh hưởng đất nông nghiệp. Thới Lai có 39,82% diện tích面临 nguy cơ ngập ở kịch bản nước biển dâng 100cm. Xâm nhập mặn làm suy thoái đất canh tác tại nhiều khu vực. Thời tiết cực đoan gây thiệt hại mùa vụ, ảnh hưởng kế hoạch sản xuất. Nắng nóng kéo dài giảm hiệu suất sử dụng đất nông nghiệp. Hạn hán mùa khô làm thiếu nước tưới tiêu. Các hiện tượng này buộc phải điều chỉnh kế hoạch sử dụng đất. Tiến độ thực hiện quy hoạch bị chậm lại so với chỉ tiêu đề ra.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất bền vững

Nghiên cứu đề xuất nhiều giải pháp dựa trên kết quả phân tích đa tiêu chuẩn. Phương pháp MCA-AHP giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố. Từ đó xác định ưu tiên trong quản lý và điều chỉnh kế hoạch. Giải pháp trước mắt tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai. Xây dựng hệ thống thông tin đất đai tích hợp với dữ liệu khí hậu. Giải pháp lâu dài hướng đến quy hoạch thích ứng biến đổi khí hậu. Cần tăng cường năng lực dự báo tác động khí hậu đến đất đai. Phối hợp liên ngành trong quản lý tài nguyên đất đai là then chốt. Đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng đất bền vững. Đầu tư hệ thống đê điều, thoát nước để giảm thiểu ngập lụt. Ứng dụng công nghệ GIS, viễn thám trong giám sát biến động đất đai.

3.1. Ứng dụng phương pháp MCA AHP trong đánh giá yếu tố tác động

3.2. Đề xuất giải pháp quản lý đất đai thích ứng biến đổi khí hậu

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu vào thực tiễn quản lý đất đai

Nghiên cứu đã hoàn thành mục tiêu đánh giá các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất tại Cần Thơ. Kết quả chỉ ra nhóm yếu tố kinh tế-xã hội và biến đổi khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất. Phương pháp MCA-AHP proved hiệu quả trong phân tích đa chiều. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc lập và điều chỉnh quy hoạch. Thực tiễn Cần Thơ cho thấy cần linh hoạt trong quản lý đất đai. Biến đổi khí hậu đòi hỏi tư duy mới trong quy hoạch sử dụng đất. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao. Kết quả nghiên cứu áp dụng được cho các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Đào tạo nguồn nhân lực quản lý đất đai cần được tăng cường.Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đất đai là xu hướng tất yếu. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho công tác quy hoạch bền vững.

4.1. Các phát hiện chính từ nghiên cứu trường hợp Cần Thơ

4.2. Khuyến nghị chính sách cho quản lý đất đai bền vững

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của luận án Đất là loại tài nguyên quan trọng số 1 và là tiền đề cho sự phát triển của một Quốc gia. Quy hoạch sử dụng đất (QHSDĐ) luôn là một yếu tố quan trọng trong quy hoạch phát triển chung của Quốc gia hay địa phương. Ngày nay ở những Quốc gia dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu (BĐKH) như ở Việt Nam, BĐKH là một yếu tố tác động có ý nghĩa đến việc thay đổi sử dụng đất. Cần Thơ là một trung tâm phát triển của vùng Tây Nam Bộ, một trung tâm nghiên cứu và phát triển sản xuất nông nghiệp lớn của Việt Nam, việc quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên đất có một ý nghĩa quyết định trong quá trình phát triển.

Một trong những khuyết điểm lớn nhất làm giảm hiệu quả sử dụng tài nguyên đất là công tác quy hoạch sử dụng. Do không tích hợp đầy đủ các yếu tố cần thiết trong một quy hoạch. Nhiều trường hợp quy hoạch một cách hình thức, duy ý trí, thiếu cơ sở khoa học và không phù hợp với thực tiễn và cho phát triển lâu dài. Thực chất do thiếu phương pháp quy hoạch một cách khoa học, thiếu phân tích các yếu tố tác động ảnh hưởng đến hiệu quả của việc sử dụng đất trong đó có tác động của biến đổi khí hậu, quá trình thực hiện tùy tiện cho nên làm giảm hiệu quả sử dụng tài nguyên đất và tạo nên các xung đột trong xã hội, nhất là xung đột về đất đai.

Bên cạnh đó cho hệ thống quản lý có nhiều hạn chế từ chính sách đất đai đến thực hiện quy hoạch, làm chậm khắc phục các tác động của quá trình phát triển hay hạn chế các yếu tố tác động lên tài nguyên đất, gây tác động lâu dài cho quá trình phát triển bền vững của khu vực. Phân tích đánh giá các yếu tố tác động ảnh hưởng đến hiệu quả của việc quy hoạch sử dụng đất bao gồm tác động của BĐKH là một yêu cầu quan trọng trong công tác quy hoạch sử dụng đất nhằm đưa ra các giải pháp để thực hiện quy hoạch đạt hiệu quả cao. Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất trong thời gian qua đạt tỷ lệ rất thấp, việc thay đổi mục đích sử dụng đất diễn biến phức tạp do người dân chuyển đổi mục đích sử dụng đất với mục tiêu đem lại thu nhập trước mắt nhưng chưa nghĩ đến những tác động về sau (Lê Quang Trí và ctv, 2009). Hơn nữa, do tác động biến đổi khí hậu như ngập lụt, mặn hóa, và xâm nhập mặn, suy thoái đất do nhiệt độ tăng cao và hạn hán, rữa trôi và xói mòn đất cùng với sự thay đổi của khí hậu, tài nguyên đất đang đứng trước những thử thách lớn (Nguyễn Văn Thắng và ctv, 2011).

Vấn đề quy hoạch sử dụng đất trong thời gian vừa qua được thực hiện trên cơ sở hiện trạng sử dụng đất, nhưng cũng dựa trên cơ sở ý chí chủ quan của nhà quản lý, trình độ năng lực đánh giá việc lập quy hoạch còn hạn chế, ít 1 có sự tham gia của cộng đồng nên trong quá trình thực hiện thường xuyên xảy ra mâu thuẫn. Hiện nay có rất nhiều mâu thuẫn hiện có hay sẽ xảy ra giữa những người có đất trong khu quy hoạch và nhà quy hoạch đã có ảnh hưởng đến cộng đồng người dân nơi đó (Lê Quang Trí, 2010). Thành phố Cần Thơ là một trong năm thành phố trực thuộc trung ương, là trung tâm kinh tế, thương mại, dịch vụ và du lịch của vùng đồng bằng sông Cửu Long, là đầu mối giao thông quan trọng cả về đường bộ, đường thủy và đường hàng không, nối liền với các tỉnh trong vùng (Bộ Chính trị, 2005). Thành phố Cần Thơ có tốc độ đô thị hóa nhanh, cho nên đất đai đã được quy hoạch với diện tích rất lớn và đã đưa vào kế hoạch để phát triển các khu đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp, các công trình phúc lợi công cộng, các cơ sở hạ tầng, cơ quan quốc phòng, an ninh.

Tuy nhiên, việc thực hiện kế hoạch sử dụng đất từ năm 2006-2015 của thành phố Cần Thơ đạt tỷ lệ khoảng 10-15% so với kế hoạch đề ra, điều này cho thấy việc lập quy hoạch sử dụng đất trong thời gian qua không khả thi, chất lượng quy hoạch chưa cao, chưa bám sát kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố, chưa gắn kết được với quy hoạch phát triển ngành, lĩnh vực, chưa xác định được nguồn lực tài chính của thành phố, chưa dự báo được những nguyên nhân tác động (Sở Tài nguyên và Môi trường TPCT, 2013). Đây chính là vấn đề rất quan trọng cần phải được đánh giá để xác định yếu tố nào đã ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào đến việc thực hiện kế hoạch sử dụng đất của thành phố Cần Thơ. Có rất nhiều nghiên cứu trước đây đã góp phần đánh giá hiệu quả của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nhưng chưa có nghiên cứu nào xác định và đánh giá vai trò của nhóm yếu tố con người quyết định đến quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đặt biệt là dưới thách thức của BĐKH đang ngày càng gia tăng trong giai đoạn hiện nay. Đây chính là điểm mới của luận án mà tác giả chính thức thực hiện để tìm ra các nhóm yếu tố do “Con người” và “Biến đổi khí hậu” tác động như thế nào đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất của thành phố Cần Thơ.

Nhằm để đáp ứng nhu cầu đó, đề tài “Đánh giá các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất làm cơ sở cho quy hoạch sử dụng đất trong điều kiện biến đổi khí hậu – Trường hợp nghiên cứu tại thành phố Cần Thơ” cần được thực hiện.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và tác động của biến đổi khí hậu; làm cơ sở cho việc đề xuất các phương pháp và giải pháp hiệu quả cho kỳ quy hoạch sử dụng đất tiếp theo, tăng 2 cường tính khả thi của công tác quy hoạch sử dụng tài nguyên đất, góp phần vào việc quản lý tài nguyên, phục vụ cho phát triển bền vững thành phố Cần Thơ.2 Mục tiêu cụ thể Đề tài thực hiện 03 mục tiêu cụ thể sau: - Mục tiêu 1: Xác định các nhóm yếu tố có ảnh hưởng đến việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2006-2015 của thành phố Cần Thơ. - Mục tiêu 2: Phân tích các tác động tích hợp của các nhóm yếu tố: kinh tế - xã hội, chính sách đất đai, quy trình kỹ thuật và nhóm yếu tố biến đổi khí hậu đến việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2006-2015 của thành phố Cần Thơ. - Mục tiêu 3: Đề xuất các giải pháp tổng hợp tăng cường hiệu quả của quy hoạch sử dụng đất và sử dụng đất cho thành phố Cần Thơ trên cơ sở các nhóm yếu tố ảnh hưởng chính.3 Nội dung nghiên cứu Đề tài thực hiện 03 nội dung cụ thể sau: - Nội dung 1: (1) tổng hợp các báo cáo về kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất từ năm 2006-2015; (2) tiến hành điều tra Người dân, Chính quyền địa phương tại các vùng quy hoạch đã thực hiện và chưa thực hiện kế hoạch sử dụng đất; (3) xác định các nhóm yếu tố ảnh hưởng gồm: kinh tế - xã hội, chính sách đất đai và quy trình kỹ thuật; (4) đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố bằng phương pháp đánh giá đa tiêu chuẩn MCA với kĩ thuật AHP- GDM để xác định yếu tố chủ đạo. - Nội dung 2: (1) xác định các yếu tố của biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2006-2015, rút ra yếu tố ảnh hưởng chính; (2) xác định nhóm yếu tố con người ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng đất qua số liệu điều tra, tham khảo ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, áp dụng phương pháp đánh giá đa tiêu chuẩn (MCA) với kĩ thuật AHP- GDM để xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố; (3) so sánh và xác định vai trò của con người gồm: Nhà Lãnh đạo, Người thực hiện (Người dân), Nhà đầu tư, Nhà lập kế hoạch sử dụng đất tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu từ các kịch bản biến đổi khí hậu.

- Nội dung 3: (1) đề xuất các giải pháp hiệu quả nâng cao vai trò của Con người và các giải pháp hạn chế ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cho việc lập 3 quy hoạch kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2021 – 2030 (2) đề xuất phương án lập quy hoạch kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2021 - 2030.4 Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu các nhóm yếu tố tác động đến việc thực hiện quy hoạch kế hoạch sử dụng đất của TPCT giai đoạn 2006-2015 gồm: Nhóm yếu tố kinh tế - xã hội, Nhóm chính sách đất đai, Nhóm quy trình kỹ thuật và Nhóm yếu tố biến đổi khí hậu như: (sự gia tăng nhiệt độ, sự thay đổi của lượng mưa, sự xâm nhập mặn và yếu tố ngập lụt).5 Phạm vi nghiên cứu Phạm vi điều tra nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn quận Cái Răng, huyện Phong Điền và huyện Vĩnh Thạnh thuộc thành phố Cần Thơ. Đây là 03 quận, huyện của thành phố Cần Thơ có tính đại diện của mẫu được chọn thuộc vùng quy hoạch có đất bị thay đổi mục đích sử dụng đất, có sự chuyển đổi rõ rệt từ xu hướng sử dụng đến cách thức sử dụng đất, là địa phương có quy hoạch sử dụng đất thay đổi rất lớn so với thực tế sử dụng đất. Do đó, những quận, huyện này được chọn nghiên cứu là phù hợp và đủ đại diện cho thành phố về cỡ mẫu và mục đích nghiên cứu.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 1.