Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao tặng

Luận án tiến sĩ phân tích ngôn ngữ học cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa traotặng, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Người hướng dẫn: TS. Lê Quang Thiêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận Ngôn ngữ
• Đề tài: Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao tặng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 0.2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 0.2.2. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.2.3. PHƯƠNG PHÁP VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 0.3. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 0.4. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC NGHĨA CỦA CÂU
• 1.1.1. VỀ NGHĨA CỦA CÂU
• 1.1.2. VỀ CẤU TRÚC NGHĨA CỦA CÂU
• 1.2. QUAN ĐIỂM VỀ VAI NGHĨA CỦA CÁC THAM THỂ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU
• 1.2.1. NHẬN XÉT CHUNG
• 1.2.2. CÁCH PHÂN LOẠI VAI NGHĨA
• 1.3. QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.4. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 1.5. TIỂU KẾT
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC LỚP NGHĨA VÀ VAI NGHĨA CỦA BA DIỄN TỬ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 2.1. LỚP NGHĨA KIỂM SOÁT - SỞ HỮU (CONTROL - POSSESSION)
• 2.2. LỚP NGHĨA KHÔNG GIAN - ĐỘNG (SPATIAL - DYNAMIC)
• 2.3. LỚP NGHĨA LỢI ÍCH (HUMAN INTEREST)
• 2.4. LỚP NGHĨA QUYỀN LỰC (POWER)
• 2.5. CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CƠ SỞ CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 2.5.1. DIỄN TỬ THỨ NHẤT
• 2.5.2. DIỄN TỬ THỨ HAI
• 2.5.3. DIỄN TỬ THỨ BA
• 2.6. TIỂU KẾT
• 3. CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN RÚT GỌN VÀ MỞ RỘNG CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 3.1. TRƯỜNG HỢP CHỈ CÓ MỘT DIỄN TỬ
• 3.2. TRƯỜNG HỢP CHỈ CÓ HAI DIỄN TỬ
• 3.3. CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI SỐ LƯỢNG THAM THỂ NHIỀU HƠN 3
• 3.3.1. CHU TỔ MẶC ĐỊNH
• 3.3.2. HAI CHU TỔ MẶC ĐỊNH KHÁC: HƯỚNG VÀ ĐÍCH (DIRECTION AND GOAL)
• 3.4. CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG VÀ VỚI MỘT SỐ VỊ TỪ KHÁC: SO SÁNH VỀ CHU TỐ MẶC ĐỊNH
• 3.4.1. SO SÁNH VỊ TỪ TRAO/TẶNG VỚI VỊ TỪ MUA (BUY)
• 3.4.2. SO SÁNH VỊ TỪ TRAO/TẶNG VỚI VỊ TỪ DAO (DIG)
• 3.4.3. SO SÁNH VỊ TỪ TRAO/TẶNG VỚI VỊ TỪ NHẢY (JUMP)
• 3.5. TIỂU KẾT
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ THỂ HIỆN CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN TRÊN CẤU TRÚC CÚ PHÁP CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 4.1. KHI TÁC THỂ ĐƯỢC CHỌN LÀM VẬT ĐƯỢC ĐỊNH VỊ (TRAJECTOR - TR)
• 4.2. TRẬT TỰ THAM THỂ TRONG CÂU VỚI < 3 DIỄN TỬ
• 4.3. KHI TIẾP THỂ ĐƯỢC CHỌN LÀM VẬT ĐƯỢC ĐỊNH VỊ
• 4.4. KHI ĐỐI THỂ ĐƯỢC CHỌN LÀM VẬT ĐƯỢC ĐỊNH VỊ
• 4.5. TRẬT TỰ THAM THỂ TRONG CÂU VỚI DIỄN TỬ VÀ CHU TỔ MẶC ĐỊNH
• 4.6. SỰ MỞ RỘNG NGHĨA CỦA GIVE TRONG TIẾNG ANH VÀ CHO TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.6.1. SỰ CHO PHÉP (PERMISSION)
• 4.6.2. GÂY KHIẾN / TẠO ĐIỀU KIỆN (CAUSE / ENABLEMENT)
• 4.6.3. SỰ XUẤT HIỆN (EMERGENCE)
• 4.7. TIỂU KẾT
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án tiến sĩ Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao tặng

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao tặng trong tiếng Việt và tiếng Anh. Nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ vai trò của vị từ trong cấu trúc câu mà còn khám phá các lớp nghĩa và mối quan hệ giữa các thành tố trong câu. Việc hiểu rõ cấu trúc này sẽ hỗ trợ trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ, đặc biệt là cho những người học tiếng Việt và tiếng Anh.

1.1. Đối tượng nghiên cứu và phương pháp tiếp cận

Đối tượng nghiên cứu của luận án là câu có vị từ trao tặng. Phương pháp tiếp cận được sử dụng là phân tích ngữ nghĩa và so sánh giữa tiếng Việt và tiếng Anh để làm rõ các lớp nghĩa và vai nghĩa của các tham thể trong câu.

1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy ngôn ngữ. Nó giúp người học nhận thức rõ hơn về cấu trúc câu và khắc phục những khó khăn trong việc sử dụng vị từ trao tặng.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu cấu trúc nghĩa câu với vị từ trao tặng

Một trong những thách thức lớn trong nghiên cứu cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu là sự phức tạp trong việc xác định vai nghĩa của các tham thể. Các vị từ trao tặng có thể mang nhiều lớp nghĩa khác nhau, điều này gây khó khăn cho người học trong việc sử dụng chính xác trong ngữ cảnh. Việc phân tích sâu về các lớp nghĩa này là cần thiết để hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của chúng trong câu.

2.1. Các lớp nghĩa trong cấu trúc nghĩa câu

Các lớp nghĩa trong cấu trúc nghĩa câu với vị từ trao tặng bao gồm nghĩa kiểm soát, nghĩa không gian và nghĩa lợi ích. Mỗi lớp nghĩa này đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cách thức mà các tham thể tương tác với nhau trong câu.

2.2. Khó khăn trong việc giảng dạy và học tập

Người học thường gặp khó khăn trong việc nhận diện và sử dụng đúng các vị từ trao tặng do sự khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Điều này đòi hỏi cần có những phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao tặng

Luận án áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu. Các phương pháp này bao gồm phân tích định tính và định lượng, so sánh đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh, nhằm làm rõ các mối quan hệ ngữ nghĩa và cú pháp trong câu.

3.1. Phân tích định tính và định lượng

Phân tích định tính giúp xác định các lớp nghĩa và vai nghĩa của các tham thể, trong khi phân tích định lượng cung cấp dữ liệu thống kê để hỗ trợ các luận điểm nghiên cứu.

3.2. So sánh đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh

Việc so sánh giữa hai ngôn ngữ giúp phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt trong cấu trúc nghĩa của câu với vị từ trao tặng, từ đó đưa ra những giải pháp giảng dạy hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu cấu trúc nghĩa câu với vị từ trao tặng

Nghiên cứu về cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao tặng có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ. Những phát hiện từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập, đặc biệt là trong việc sử dụng vị từ trong ngữ cảnh.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngoại ngữ

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc thiết kế giáo trình và bài giảng, giúp người học dễ dàng nhận diện và sử dụng đúng các vị từ trao tặng.

4.2. Hỗ trợ trong dịch thuật

Nghiên cứu cũng cung cấp những hiểu biết cần thiết cho việc dịch thuật, giúp người dịch hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng vị từ trao tặng trong các ngữ cảnh khác nhau.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cấu trúc nghĩa câu với vị từ trao tặng

Luận án đã chỉ ra tầm quan trọng của việc nghiên cứu cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao tặng. Những phát hiện từ nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Tương lai của nghiên cứu này có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong việc nghiên cứu các vị từ đa trị.

5.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu có thể mở rộng sang các vị từ khác trong tiếng Việt và tiếng Anh, từ đó làm rõ hơn về cấu trúc nghĩa của các câu phức tạp hơn.

5.2. Tác động đến việc giảng dạy và học tập

Những phát hiện từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập, đặc biệt là trong việc sử dụng vị từ trong ngữ cảnh thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về cấu trúc nghĩa của câu luôn giữ vị trí trọng tâm trong quá trình chuyển dịch hệ hình từ ngôn ngữ học cấu trúc hình thức (formal structuralism) sang các khuynh hướng ngôn ngữ học hậu cấu trúc luận (post-structuralism), ngôn ngữ học chức năng (functional linguistics) và ngôn ngữ học tri nhận (cognitive linguistics) cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Lí luận Ngôn ngữ, mã số 62.01) của tác giả Lâm Quang Đông với đề tài "Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng (trên cơ sở tiếng Việt và tiếng Anh)", được hoàn thành năm 2007 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Quang Thiêm và TS. Vũ Đức Nghiệu, là một công trình tiên phong giải quyết mối quan hệ tương tác giữa ngữ nghĩa và cú pháp của nhóm vị từ đa trị.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các mô hình ngữ pháp trước đây—từ Ngữ pháp Cách cổ điển (Fillmore, 1968) đến các nghiên cứu ngữ pháp chức năng tại Việt Nam (Nguyễn Kim Thản, 1977; Cao Xuân Hạo, 1991, 1992; Nguyễn Thị Quy, 1995)—thường xem xét các vai nghĩa (thematic roles/case relations) theo cơ chế gán nhãn một-đối-một tĩnh tại, đồng nhất khung tham tố (argument structure) với cấu trúc bề mặt hoặc chỉ tập trung vào mối quan hệ một chiều từ vị từ đến tham thể. Đặc biệt, nhóm vị từ tam trị mang ý nghĩa trao/tặng (give, present, hand, endow, bestow, confer, offer; cho, gửi, đưa, cung cấp, biếu, tặng, hiến, nhường, phú, thí, phát, ban) vốn có tần suất xuất hiện cực cao và là "viên gạch" nền tảng trong thụ đắc ngôn ngữ, vẫn chưa được soi chiếu toàn diện dưới bản chất đa tầng nghĩa và cơ chế biến thiên ngữ trị (valency variability).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu chứa vị từ trao/tặng được cấu thành từ những tầng lớp ngữ nghĩa nào và các tham thể đảm nhận những vai nghĩa gì trong từng tầng lớp đó?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ giữa diễn tố bắt buộc (core actants) và chu tố (circumstants) diễn ra như thế nào, đặc biệt là tư cách của các "chu tố mặc định" (default circumstants) khi tham gia vào cấu trúc rút gọn hoặc mở rộng?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các nhân tố ngữ nghĩa (lớp nghĩa, góc nhìn, quan hệ Trajector – Landmark, cận cảnh – hậu cảnh) tác động như thế nào đến việc ánh xạ (mapping) cấu trúc nghĩa biểu hiện lên cấu trúc cú pháp trong tiếng Việt và tiếng Anh?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những điểm tương đồng và dị biệt về mặt tri nhận - cú pháp giữa tiếng Việt và tiếng Anh dẫn đến những rào cản thụ đắc nào cho người học ngoại ngữ và giải pháp can thiệp là gì?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng không phải là một cấu trúc phẳng đơn tầng mà là sự tích hợp đồng thời của 4 lớp nghĩa: kiểm soát - sở hữu, không gian - động, lợi ích liên nhân và quyền lực.
• Giả thuyết 2 (H2): Ranh giới giữa diễn tố và chu tố mang tính liên tục (continuum) và có vùng mờ (fuzzy zones); chu tố mặc định có tư cách vị thế cao hơn chu tố tùy nghi và có thể hòa đúc (argument fusion) vào nội hàm vị từ.
• Giả thuyết 3 (H3): Sự lựa chọn tham thể làm Vật được định vị (Trajector - TR) chi phối trực tiếp trật tự từ và các biến thể kết cấu cú pháp (dative alternation) trong cả hai ngôn ngữ.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Ngữ pháp Vai và Quy chiếu (Role and Reference Grammar - Van Valin, 1993), Ngữ nghĩa học Ý niệm (Conceptual Semantics - Jackendoff, 1990, 1995), Thang độ Tham gia Vai nghĩa (Role Engagement Scale - Mylne, 2000), Ngữ pháp Tri nhận (Cognitive Grammar - Langacker, 1987; Newman, 1996) và Lý thuyết Ngữ trị động (Đình Văn Đức, 2001).

Về quy mô và cứ liệu, nghiên cứu tiến hành rà soát dữ liệu thực tế bằng công cụ tìm kiếm điện tử với hơn 10.500 lượt xuất hiện của từ cho trong tiếng Việt và 23 × $10^8$ trường hợp của give trong tiếng Anh. Sau quy trình sàng lọc nghiêm ngặt, 2.000 trường hợp đa dạng phong cách (từ văn bản viết chuẩn mực, ngôn ngữ hội thoại hàng ngày, báo in, báo điện tử đến tác phẩm văn học và ca khúc) đã được khảo sát để trích xuất gần 700 ngữ cảnh điển hình phục vụ phân loại, mô hình hóa và kiểm chứng giả thuyết. Nghiên cứu mang ý nghĩa đột phá khi cung cấp một khung phân tích ngữ nghĩa - cú pháp lập thể, giải tỏa các tranh luận kéo dài về vai nghĩa trong ngôn ngữ học đối chiếu.

Literature Review và Positioning

Khảo sát lịch sử nghiên cứu cho thấy sự phát triển của các lý thuyết về cấu trúc nghĩa của câu trải qua nhiều giai đoạn với các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa các trường phái lớn:

Dòng chảy thứ nhất khởi đầu từ Ngữ pháp Cách của Charles J. Fillmore (1968). Fillmore xác lập luận điểm mang tính nền tảng: cấu trúc nghĩa là cấu trúc cơ sở của câu, quy định cấu trúc ngữ pháp. Tuy nhiên, Fillmore bị giới hạn bởi cấu trúc luận hình thức khi giả định mỗi quan hệ cách chỉ xuất hiện duy nhất một lần trong một câu đơn và đưa ra khái niệm Tân cách (Objective Case) quá trung hòa, mơ hồ khi định nghĩa là "bất cứ cái gì có thể do danh từ biểu thị" (Fillmore, 1968: 24-25).

Dòng chảy thứ hai khắc phục hạn chế trên bằng cách nhìn nhận bản chất đa tầng của cấu trúc nghĩa. Wallace Chafe (1970), Ray Jackendoff (1972, 1990, 1995) và William Frawley (1992) khẳng định một thành tố nghĩa có thể đồng thời đảm nhận nhiều vai nghĩa khác nhau. Jackendoff (1995) đề xuất mô hình phân tầng ý niệm gồm bậc không gian (spatial tier - phân bổ các vai Đối thể, Đích, Nguồn, Địa điểm) làm đầu vào cho bậc hành động (actional tier - phân bổ Tác thể, Thụ thể, Nghiệm thể, Đắc lợi thể). Dẫu vậy, Jackendoff bộc lộ khoảng trống lý thuyết khi không giải thích thỏa đáng vì sao trong các câu như Bill heard the music, bậc không gian có mặt nhưng bậc hành động lại bị bỏ trống.

Dòng chảy thứ ba gắn liền với Ngữ pháp Vai và Quy chiếu (RRG) của Robert D. Van Valin (1993). Van Valin xây dựng chuỗi liên tục (continuum) vai nghĩa với hai cực đối lập là Tác thể (Agent - khởi xướng có chủ đích) và Thụ thể (Patient - không chủ đích, bị tác động tối đa), cùng Cấp hệ Hành thể - Bị thể (Actor - Undergoer Hierarchy). John F. Sowa (1999) mở rộng thành mô hình mạng lưới khái niệm dựa trên 4 trục (Determinant, Immanent, Source, Product) nhưng lại quá cồng kềnh và thiếu tính thao tác hóa. Nhằm tinh gọn hệ thống, Mylne (2000) thiết lập Thang độ Tham gia của Các Vai nghĩa (Role Engagement Scale) dựa trên ma trận 3 đặc trưng lưỡng phân cốt lõi: [Kiểm soát] (Control), [Chịu ảnh hưởng] (Experience) và [Chịu tác động] (Affected), cho phép khu biệt 6 cấp độ tham gia: Proactive (chủ động), Reactive (phản xạ), Responsive (hưởng ứng), Patientive (thụ động), Activated (bị kích hoạt) và Non-activated (không bị kích hoạt).

Trong Việt ngữ học, các công trình của Nguyễn Kim Thản (1977) phân chia nhóm "động từ phát nhận" thành hai nhánh nhỏ: ban phát (ban, bán, biếu, cho, tặng...) và tiếp nhận (nhận, vay, mượn, lĩnh...). Cao Xuân Hạo (1991, 1992) đi sâu vào cấu trúc Đề - Thuyết và khẳng định: “Lớp nghĩa nghĩa học là lớp nghĩa của sự tình được biểu thị và những vai trò tham gia cái sự tình ấy” (Cao Xuân Hạo, 1992: 8). Diệp Quang Ban (2004) nhấn mạnh vai trò trung tâm của vị tố và lưu ý: “... có những trường hợp yếu tố chỉ cảnh huống (chu tố) lại hoạt động như tham thể. [trong] những trường hợp đó chúng nằm trong sự thể và giữ một chức năng cú pháp nào đó trong cấu trúc cơ sở của câu” (Diệp Quang Ban, 2004: 38). Tuy nhiên, công trình của Nguyễn Thị Quy (1995) khi phân tích vị từ hành động ba diễn tố đã bộc lộ những điểm chưa xác đáng: đánh đồng vai Tiếp thể (Recipient) với Đắc lợi thể (Benefactive), chưa nhận diện cơ chế hòa đúc tham tố công cụ, và nhận định chủ quan rằng các ngôn ngữ châu Âu (như tiếng Anh) không quan tâm đến vị trí người nói trong việc sử dụng giới từ.

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa ngữ nghĩa học tri nhận và cú pháp học chức năng, giải quyết hai tranh luận học thuật then chốt:

1. Tranh luận về sự đồng nhất giữa Đối thể (Theme) và Thụ thể (Patient): Đối lập với quan điểm của Andrew Radford (1988) cho rằng hai vai này chỉ là tên gọi khác nhau, luận án chứng minh thực nghiệm rằng Đối thể di chuyển trong không gian vật lý/tưởng tượng mà không thay đổi bản chất nội tại (Fred threw the rock), trong khi Thụ thể chịu sự biến đổi trạng thái vật lý sâu sắc (Fred shattered the rock).
2. So sánh quốc tế: Luận án mở rộng nghiên cứu đối chiếu của John Newman (1996) trên các ngôn ngữ (tiếng Anh, Đức, Nhật, Trung Quốc, Kalam, Amele, Nawatl, ASL) và khắc phục hạn chế của Olga Seliverstova (2004) khi bà nghiên cứu động từ dat' (cho) trong tiếng Nga nhưng chỉ dừng lại ở cấu trúc từ vựng học (lexical semantics) thuần túy mà bỏ qua cấu trúc biểu hiện cú pháp. Luận án khẳng định tính dĩ nhân vi trung (anthropocentric) và dĩ tộc vi trung (ethnocentric) trong sự mã hóa ngôn ngữ theo nguyên lý của V. G. Gak: “...trong ngôn ngữ A, một sự tình được nhìn nhận như những quan hệ không gian thì sang ngôn ngữ B nó lại được biểu thị bằng những quan hệ khác...” (Lý Toàn Thắng, 2002: 87).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng cho lý thuyết ngữ trị và ngữ nghĩa học cú pháp:

1. Mở rộng lý thuyết Ngữ trị của John Lyons và Đình Văn Đức (2001): Phân định rõ ràng giữa kết trị hằng thể (inherent valency = 3, quy định bởi khung ngữ vị từ) và diễn trị động (dynamic valency, thể hiện qua khả năng biến thiên rút gọn xuống 1–2 tham thể hoặc mở rộng với sự tham gia của chu tố).
2. Xác lập tư cách "Chu tố Mặc định" (Default Circumstants): Khẳng định các thành tố như Hướng (Direction), Đích (Goal), Phương tiện (Instrument) hay Không gian chuyên biệt (chẳng hạn mỏ trong đào mỏ) là những chu tố được tiền giả định bên trong nội hàm vị từ. Chúng sở hữu cương vị ngữ nghĩa cao hơn chu tố tùy nghi (thời gian, địa điểm thông thường) và có khả năng cạnh tranh, thậm chí thay thế diễn tố trong cấu trúc biểu hiện.
3. Phá vỡ tính một chiều của quan hệ Vị từ – Tham thể: Chứng minh các tham thể với các đặc trưng ngữ nghĩa nội tại (như tính hữu sinh [+Animate], năng lực [+Control], tính chủ ý [+Volition]) có tác động tương hỗ mạnh mẽ, quyết định việc lựa chọn vị từ vị ngữ thích hợp trong kiến tạo phát ngôn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp mô hình 4 lớp nghĩa biểu hiện đồng thời với hệ thống ma trận đặc trưng lưỡng phân của Mylne (2000):

1. Lớp nghĩa Kiểm soát - Sở hữu (Control - Possession Layer): Mô tả sự dịch chuyển quyền chi phối, sở hữu pháp lý hoặc quyền sử dụng đối với vật phẩm từ Tác thể sang Tiếp thể.
2. Lớp nghĩa Không gian - Động (Spatial - Dynamic Layer): Mô tả sự vận động vật lý của vật trao/tặng từ điểm xuất phát (Nguồn - Source) qua lộ trình (Path) đến điểm tiếp nhận (Đích - Goal).
3. Lớp nghĩa Lợi ích liên nhân (Human Interest / Benefactive Layer): Đánh giá tác động tích cực hoặc tiêu cực mang lại cho các đối tượng hữu sinh tham gia sự tình (vai Đắc lợi thể - Benefactive).
4. Lớp nghĩa Quyền lực (Power Layer): Phản ánh vị thế xã hội, quan hệ thứ bậc (trên - dưới, ngang hàng) giữa người trao và người nhận thông qua việc lựa chọn các vị từ chuyên biệt (biếu, dâng, hiến, ban, thí, trao, tặng, confer, bestow, present).

Bảng phân tích ma trận đặc trưng tham gia vai nghĩa trong cấu trúc trao/tặng:

Cương vị vai nghĩa	[Control]	[Experience]	[Affected]	Mức độ tham gia (Mylne, 2000)	Vai trò chức năng trong cấu trúc trao/tặng
Tác thể (Agent / Giver)	$+$	$-$	$-$	Proactive (Chủ động)	Khởi xướng hành động, kiểm soát chuyển giao
Tiếp thể (Recipient)	$-$	$+$	$-$	Reactive (Phản xạ)	Tiếp nhận quyền kiểm soát và thụ hưởng
Nghiệm thể (Experiencer)	$-$	$+$	$+$	Responsive (Hưởng ứng)	Trải nghiệm trạng thái tâm lý/tình cảm
Thụ thể (Patient)	$-$	$+$	$+$	Patientive (Thụ động)	Biến đổi cấu trúc/trạng thái nội tại
Đối thể (Theme / Gift)	$-$	$-$	$+$	Activated (Bị kích hoạt)	Thực thể được dịch chuyển không gian/sở hữu
Chu tố Mặc định (Goal/Loc)	$-$	$-$	$-$	Non-activated (Không kích hoạt)	Tiền đề không gian, phương tiện mặc định

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình: Áp dụng phân tích cho các phát ngôn chứa vị từ trao/tặng cả ở bình diện vật chất cụ thể (give a book / tặng sách) lẫn bình diện trừu tượng, mở rộng ẩn dụ (give a kiss, give support / trao tình cảm, cho phép).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa thực tế phê phán (Critical Realism) kết hợp với quan điểm Ngữ nghĩa học Tri nhận - Chức năng, xem xét ngôn ngữ như một hệ thống biểu hiện nhận thức của con người về thế giới khách quan thông qua bộ lọc văn hóa tộc người.

Thiết kế nghiên cứu phối hợp đa phương pháp (mixed-methods):

• Phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis): Chia tách các nét nghĩa khu biệt của vị từ và tham thể.
• Phương pháp So sánh - Đối chiếu (Comparative-Contrastive Analysis): Khảo sát song song dữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh để làm nổi bật tính phổ quát và tính đặc thù.
• Phương pháp Mô hình hóa (Modeling): Thiết lập các cấu hình ý niệm và sơ đồ ánh xạ cú pháp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Thu thập ngữ liệu đa nguồn (Multi-register corpus): Khai thác nguồn văn bản viết chuẩn mực (standard written register), ngôn ngữ báo chí in và điện tử, tác phẩm văn học kinh điển, ca khúc và ngữ liệu giao tiếp hội thoại tự nhiên nhằm đảm bảo tính xác thực (authenticity) và tính đa dạng (diversity).
2. Khai phá dữ liệu lớn qua công cụ tìm kiếm: Tận dụng công cụ Google Search để bao quát dung lượng lớn ngữ cảnh thực tế của cho và give, sau đó áp dụng tiêu chí loại trừ các trường hợp trùng lặp, nhiễu hoặc sai ngữ pháp.
3. Sàng lọc và chuẩn hóa mẫu: Từ 2.000 trường hợp ban đầu, trích xuất 700 cấu trúc chuẩn đại diện cho các tiểu nhóm vị từ trao/tặng trong tiếng Anh và tiếng Việt.
4. Kiểm chứng biến đổi cú pháp (Transformational testing): Áp dụng các thao tác ngôn ngữ học thực nghiệm:
   • Thao tác lược bỏ (Deletion test) nhằm phân định diễn tố bắt buộc và chu tố.
   • Thao tác thay thế (Substitution test) nhằm xác định giá trị ngữ trị của các vị từ đồng nhóm.
   • Thao tác đảo trật tự từ / hoán vị (Permutation test) nhằm khảo sát sự phân bố cận cảnh - hậu cảnh.
   • Cải biến chủ động – bị động (Passivization test) để đo lường mức độ tương thích của các vai nghĩa làm Chủ ngữ/Tân ngữ.

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý định tính kết hợp phân loại định lượng thống kê. Hệ thống kiểm chứng độ tin cậy dựa trên tính tương thích giữa ma trận đặc trưng tham gia vai nghĩa của Mylne (2000) và cấu trúc tham tố của Van Valin (1993).

Dẫn chứng từ phân tích dữ liệu so sánh đặc trưng tham thể trong cấu trúc với các vị từ có liên quan (Diệp Quang Ban, 2004: 32) cho thấy tính chặt chẽ trong phân loại:

• Trong Họ đào đất: đất là đối tượng có sẵn, chịu tác động trực tiếp ([+Affected]), thay đổi vật lý liên tục, quá trình không có điểm kết thúc định sẵn (non-terminative) $\rightarrow$ Thụ thể thực thụ.
• Trong Họ đào mương: mương không tồn tại trước mà là kết quả được tạo sinh ([+Effected]), quá trình có điểm kết thúc rõ ràng (relatively terminative) $\rightarrow$ Kết quả thể / Đích.
• Trong Họ đào khoai / đào vàng: khoai, vàng là đối tượng có sẵn, là động cơ hành động nhưng không bị biến đổi bản chất nội tại trong suốt quá trình đào $\rightarrow$ Đối thể / Đích.
• Trong Họ đào mỏ: mỏ là chu tố mặc định về không gian chuyên biệt, có tư cách ngữ nghĩa cao hơn chu tố chỉ địa điểm tự do như ở Quỳ Hợp trong Họ đào đá đỏ ở Quỳ Hợp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện đột phá có giá trị học thuật sâu sắc:

1. Bản chất đa tầng của cấu trúc nghĩa biểu hiện: Cấu trúc nghĩa của câu có vị ngữ là vị từ trao/tặng không thể giải thích bằng một mô hình phẳng. Trong cùng một phát ngôn như John gave my brother the book / John đưa cho em tôi cuốn sách, các tham thể đồng thời gánh vác các vai nghĩa khác nhau ở 4 tầng bậc:
   • Ở Bậc Ý niệm / Không gian: John (Nguồn), my brother (Đích), the book (Đối thể chuyển vị).
   • Ở Bậc Hành động / Kiểm soát: John (Tác thể kiểm soát), my brother (Tiếp thể nhận quyền), the book (Vật sở hữu).
   • Ở Bậc Lợi ích: my brother là Đắc lợi thể (Benefactive).
2. Cơ chế hoạt động của Chu tố Mặc định và Hiện tượng hòa đúc tham tố: Luận án chứng minh rằng vị từ trao/tặng có thể xuất hiện trong các cấu trúc rút gọn (< 3 diễn tố: Nó cho rồi; Nhà trường phát học bổng) hoặc mở rộng (> 3 tham thể: Tôi gửi quà cho mẹ qua đường bưu điện). Các chu tố Hướng (Direction), Đích (Goal), Phương tiện (Instrument) khi đạt tính chất mặc định sẽ được "hòa đúc" (argument fusion / incorporation) vào vị từ, khiến việc thể hiện tường minh trở thành dư thừa hoặc bất khả chấp (ví dụ: *Cô ấy thái thịt bằng dao là bất khả chấp, chỉ chấp nhận khi có thuộc tính khu biệt: Cô ấy thái thịt bằng dao phay).
3. Cơ chế lựa chọn Vật được định vị (Trajector - TR) và Mốc định vị (Landmark - LM): Dựa trên lý thuyết của Ronald Langacker (1987), trật tự cú pháp của câu phản ánh trực tiếp chiến lược tri nhận:
   • Khi Tác thể là TR $\rightarrow$ Câu chủ động chuẩn: Nam tặng Lan bó hoa.
   • Khi Tiếp thể là TR $\rightarrow$ Cấu trúc đảo Tiếp thể / Bị động hóa: Lan được Nam tặng bó hoa.
   • Khi Đối thể là TR $\rightarrow$ Cấu trúc xuất hiện Đối thể ở vị trí tiền cảnh: Bó hoa này được tặng cho Lan.
4. Lộ trình ngữ pháp hóa và tính đa chức năng của cho (tiếng Việt) và give (tiếng Anh): Luận án chỉ ra sự mở rộng nghĩa vượt khỏi nghĩa trao/tặng vật chất cụ thể để chuyển thành công cụ từ (functional lexeme) mang ý nghĩa:
   • Cho phép (Permission): Mẹ cho tôi đi chơi / Give me leave to speak.
   • Gây khiến / Tạo điều kiện (Cause / Enablement): Uống thuốc cho đỡ đau / Give rise to problems.
   • Xuất hiện trạng thái (Emergence): Cây cho quả ngọt / The engine gives off heat.
5. Bác bỏ luận điểm về tính phi điểm nhìn của tiếng Anh: Luận án chứng minh nhận định của Nguyễn Thị Quy (1995)—rằng tiếng Anh chỉ quan tâm đến vị trí của vật so với nơi chốn chứ không đưa yếu tố chỗ đứng người nhìn vào giới từ—là hoàn toàn sai lầm. Qua các dẫn liệu như The post office is across the street (from here) hay The village is over the hill, hệ thống giới từ tiếng Anh hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn tri nhận (perspective) và tư thế của người phát ngôn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp khung lý thuyết nhất thể hóa giải thích mối liên kết giữa cấu trúc tham tố, vai nghĩa và hình thức cú pháp; giải quyết triệt để sự mập mờ giữa vai Tiếp thể và Đắc lợi thể trong ngữ pháp tiếng Việt.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích kết hợp giữa thang độ tham gia vai nghĩa nhị phân và các nghiệm pháp biến đổi hình thức, có thể áp dụng rộng rãi cho các nhóm vị từ đa trị khác (nhóm vị từ tri giác, vị từ chuyển động, vị từ gây khiến).
• Về ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngoại ngữ (ESL/EFL):
  • Lý giải tận gốc nguyên nhân gây lỗi trật tự từ của người Việt khi học cấu trúc tặng cách tiếng Anh (Dative Alternation): phân biệt rõ khi nào dùng Double Object Construction (give someone something) và khi nào bắt buộc dùng Prepositional Dative (give something to someone / buy something for someone).
  • Khắc phục lỗi dùng sai giới từ to và for dựa trên sự khu biệt tầng nghĩa Tiếp thể (chuyển giao sở hữu thực tế $\rightarrow$ dùng to) và Đắc lợi thể (hành động vì lợi ích mà chưa chắc đã chuyển giao sở hữu $\rightarrow$ dùng for).
• Về dịch thuật và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp bộ quy tắc ngữ nghĩa nền tảng cho việc gán nhãn vai nghĩa tự động (Semantic Role Labeling - SRL) và tối ưu hóa thuật toán dịch máy giữa cặp ngôn ngữ Anh - Việt.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thể hiện tính khách quan học thuật khi thừa nhận các giới hạn:

1. Phạm vi ngữ nghĩa: Luận án tập trung chuyên sâu vào cấu trúc nghĩa biểu hiện (representational meaning) của câu mà chưa thể bao quát toàn bộ tầng nghĩa tình thái (modal meaning) và nghĩa ngữ dụng liên nhân (interpersonal pragmatic meaning).
2. Quy mô ngữ liệu đối chiếu: Mặc dù đã khảo sát 700 ngữ cảnh cốt lõi từ hơn 2.000 mẫu chọn lọc, dữ liệu chủ yếu tập trung vào cặp ngôn ngữ tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập) và tiếng Anh (ngôn ngữ biến tố phân tích tính), chưa mở rộng đối chứng toàn diện sang các ngôn ngữ chắp dính (agglutinative) hoặc hỗn nhập (polysynthetic).
3. Cơ sở dữ liệu tự động: Tại thời điểm nghiên cứu (2007), việc xử lý ngữ liệu dựa nhiều vào sàng lọc thủ công kết hợp tìm kiếm web, chưa ứng dụng các corpus điện tử quy mô hàng tỷ từ gắn nhãn tự động (POS-tagged & Treebank corpora).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích sang toàn bộ hệ thống vị từ đa trị trong tiếng Việt (vị từ trao đổi, vị từ thông tin, vị từ điều khiển).
• Ứng dụng mô hình mạng ý niệm vào xây dựng ontology ngôn ngữ phục vụ huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs).
• Khảo sát thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (psycholinguistics) về tiến trình thụ đắc các cấu trúc vị từ trao/tặng ở trẻ em Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học và Lý luận ngôn ngữ tại Việt Nam, đóng góp hàng chục trích dẫn trong các công trình nghiên cứu về ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa học tri nhận.
• Đổi mới giáo dục ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở lý luận khoa học cho việc biên soạn giáo trình ngữ pháp tiếng Anh chuyên sâu cho sinh viên chuyên ngữ và sách hướng dẫn luyện thi chứng chỉ quốc tế.
• Tác động công nghệ ngôn ngữ: Đặt nền móng tri thức ngôn ngữ học cho các dự án xây dựng WordNet tiếng Việt và các hệ thống phân tích cú pháp - ngữ nghĩa trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận phân tầng nghĩa và mô hình ma trận vai nghĩa tiên tiến để áp dụng cho các đề tài nghiên cứu ngôn ngữ học lý thuyết và ứng dụng.
• Giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ: Sở hữu khung giải thích khoa học, tường minh về các hiện tượng cú pháp phức tạp nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy ngữ pháp đối chiếu.
• Kỹ sư NLP và AI: Khai thác các quy tắc ánh xạ ngữ nghĩa - cú pháp để cải tiến các bộ gán nhãn vai nghĩa và nâng cao độ chính xác của các mô hình dịch máy nơ-ron (NMT).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập Mô hình 4 lớp nghĩa biểu hiện đồng thời kết hợp với khái niệm Chu tố Mặc định. Nghiên cứu đã mở rộng căn bản Lý thuyết Ngữ trị của John Lyons và Đình Văn Đức (2001) từ chỗ nhìn nhận ngữ trị như một chỉ số tĩnh tại sang một cơ chế tương tác động giữa kết trị hằng thể và diễn trị biến thiên, đồng thời hoàn thiện Thang độ Tham gia của Mylne (2000) trong việc định danh vai nghĩa dựa trên ma trận đặc trưng [±Control, ±Experience, ±Affected].

2. Phương pháp luận của luận án có điểm gì đột phá so với các nghiên cứu trước đây?

So với cách tiếp cận hình thức đơn tầng của Radford (1988) hay lối gán nhãn một chiều của Fillmore (1968), luận án tạo ra bước đột phá khi kết hợp phương pháp phân tích thành tố nghĩa với hệ thống 4 thao tác kiểm chứng biến đổi cú pháp (lược bỏ, thay thế, hoán vị, cải biến bị động). Điều này cho phép lượng hóa và trực quan hóa mối quan hệ ánh xạ giữa các cấu hình ý niệm trừu tượng lên cấu trúc bề mặt của câu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ phân tích dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là việc chứng minh sự phụ thuộc điểm nhìn (perspective) mang tính bắt buộc của hệ thống giới từ không gian trong tiếng Anh (bác bỏ nhận định của Nguyễn Thị Quy, 1995), cùng với việc phát hiện cơ chế "hòa đúc tham tố" giải thích lý do các phát ngôn chứa chu tố công cụ mặc định sẽ bị xem là bất khả chấp nếu không đi kèm thuộc tính khu biệt hóa.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) được thực hiện như thế nào?

Quy trình tái lập gồm 5 bước nghiêm ngặt:

1. Thu thập ngữ liệu qua công cụ tìm kiếm và văn bản đa phong cách theo từ khóa vị từ chỉ định.
2. Sàng lọc ngữ cảnh và chuẩn hóa mẫu đại diện (tối thiểu 700 ngữ cảnh).
3. Xác định khung ngữ vị từ và phân tích thành tố theo 4 lớp nghĩa.
4. Áp dụng ma trận 3 đặc trưng lưỡng phân của Mylne để gán nhãn vai nghĩa.
5. Thực hiện 4 nghiệm pháp biến đổi cú pháp để xác nhận tính khả chấp và lập sơ đồ ánh xạ.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm phát triển từ luận án bao gồm những gì?

Kế hoạch phát triển tập trung vào 3 trụ cột: (1) Mở rộng xây dựng bản đồ ngữ nghĩa (semantic mapping) cho toàn bộ các nhóm vị từ đa trị tiếng Việt; (2) Tích hợp cấu trúc nghĩa biểu hiện vào hệ thống cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học phục vụ trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên; (3) Tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm thần kinh ngôn ngữ học (neurolinguistics) để đo lường phản ứng tri nhận của người bản ngữ đối với các biến thể cấu trúc trao/tặng.

Kết luận

1. Xác lập mô hình lập thể 4 lớp nghĩa biểu hiện: Chứng minh cấu trúc nghĩa của câu với vị từ trao/tặng là sự tích hợp đồng thời của các lớp nghĩa: kiểm soát - sở hữu, không gian - động, lợi ích liên nhân và quyền lực.
2. Định danh khoa học cho Chu tố Mặc định: Làm rõ vị thế ngữ nghĩa độc lập và khả năng thay thế diễn tố của chu tố mặc định, giải quyết thấu đáo hiện tượng hòa đúc tham tố.
3. Làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ Cú pháp – Ngữ nghĩa: Chỉ ra vai trò quyết định của việc lựa chọn Vật được định vị (TR) và Mốc định vị (LM) trong việc định hình trật tự từ và các cấu trúc biến thể trong tiếng Việt và tiếng Anh.
4. Giải mã tiến trình ngữ pháp hóa của cho và give: Phân tích toàn diện sự dịch chuyển chức năng từ vị từ thực từ sang công cụ từ biểu thị sự cho phép, gây khiến và xuất hiện trạng thái.
5. Đóng góp di sản học thuật và thực tiễn: Tạo lập hệ thống luận điểm khoa học vững chắc phục vụ đào tạo ngôn ngữ học chuyên sâu, cải tiến phương pháp giảng dạy ngoại ngữ và cung cấp tri thức nền tảng cho công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 1.1 QUAN DIEM NGHIÊN CỨU VE CẤU TRÚC NGHĨA CUA CÂU Đã có nhiều nhà ngôn ngữ học đề cập tới cấu trúc nghĩa của câu từ nhiều góc độ khác nhau, với những quan điểm khác nhau mà khuôn khổ của luận án không cho phép thống kê hết được. Dưới đây là một số quan điểm chính yếu, có ảnh hưởng trực tiếp tới quan điểm tiếp cận của luận án đối với dé tài nghiên cứu. Nói chung, dù theo cấu trúc luận (structuralism) hay chức năng luận (functionalism), lay xuất phát điểm là từ ngữ pháp tới ngữ nghĩa hay ngược lại, các tác giả đều cùng thống nhất ở những điểm sau: 1.1 Về nghĩa của câu Thứ nhất, nghĩa của câu không đơn giản là một phép cộng nghĩa của các từ ngữ trong câu mà là một cấu trúc có nhiều tầng. Các tang nghĩa trong câu phối hợp với nhau tạo ra cái nghĩa hành chức (nội dung thông báo) của câu.

Nghĩa chính là cái được truyền đạt trong lời nói. “Lớp nghĩa nghĩa học là lớp nghĩa của sự tình được biểu thị và những vai trò tham gia cái sự tình ay” (Cao Xuân Hạo, 1992:8) hay nghĩa của câu là lõi sự tình mang nội dung thông báo (Frawley, 1992). Thứ hai, nội dung nghĩa của câu (và của ngôn ngữ) không chỉ là cái phần phản ánh (biểu hiện, miêu tả) những mảng của thế giới hiện thực (hay một thế giới nào khác ở bên ngoài ngôn ngữ) mà còn có những mặt khác không kém phần quan trọng, thậm chí còn quan trọng hơn.2 Về cau trúc nghĩa của câu Cấu trúc nghĩa là cấu trúc cơ sở của câu (Fillmore, 1968), quy định cấu trúc ngữ pháp của câu. Cấu trúc nghĩa của câu bao gồm một động từ cộng với một số danh ngữ có các quan hệ được “dán nhãn” (quan hệ cách) đặc biệt với câu (Fillmore, 1968); nói cách khác, nghĩa của câu là lõi sự tình được thể hiện bang vị từ và các tham thé xung quanh nó, trong đó vị từ là trung tâm.

Vị từ là cái lõi xâu chuỗi, liên kết quan hệ giữa các tham thé với nhau dé thé hiện một sự tình nào đó. Đây là một trong những điểm chung trong quan điểm của Chafe (1970), Frawley (1992), Nguyễn Thị Quy (1995), Nguyễn Văn Hiệp (2002), Diệp Quang Ban (2004)'; V. Ngữ trị của vị từ (gồm kết trị và diễn trị) - giá trị ngữ pháp thống nhất từ các kết hợp có tính trật tự và các vai diễn có tính chức năng đặc trưng được xác lập trong ngôn liệu bởi hình thức của những trật tự ngữ đoạn và chức vụ cú pháp - quyết định số lượng các thành tố nghĩa cũng như thành tố cú pháp xung quanh nó (Binh Van Duc, 2001). Với tư cách là một đơn vị ngữ nghĩa, mỗi tham thể có một vị trí nhất định trong cấu trúc ngữ nghĩa, tức là mỗi vị trí trong cấu trúc ngữ nghĩa ứng với một đơn vị ngữ nghĩa nhất định.

Tuy nhiên, trong một số ngôn ngữ thuộc loại hình đa tổng hợp (polysynthetic), động từ có thé thu hút hoàn toàn danh từ vào nó, có thé bao gồm trong căn tố của nó cả một số đơn vị ngữ nghĩa của các danh từ khác nữa (Chafe, 1970). Quá trình này gọi là hiện tượng hợp nhất - incorporation hay hiện tượng hoà đúc tham tố (argument fusion) (Pinker, ' Trong công trình này, Diệp Quang Ban không dùng thuật ngữ “vị từ” mà gọi là vị tố (predicator), va coi vị tố là trung tâm, hay đỉnh của câu. Sự sử dụng thuật ngữ khác nhau này không ảnh hưởng tới quan điểm chung về vấn dé cái gì đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc (cả cấu trúc ngữ nghĩa lẫn cấu trúc ngữ pháp) của câu. Do vậy, có thé có trường hợp một số đơn vị ngữ nghĩa, kế cả một số tham thể, không xuất hiện trên cau trúc bề mặt (s-structure).

Trong các thành tố nghĩa tham gia cấu trúc nghĩa của câu có những thành tố bắt buộc và những thành tố tuỳ nghi. Những thành tô bắt buộc là “những vai trò tất yêu được giả định sẵn trong nghĩa từ vựng của vị từ” (Cao Xuân Hạo, 1992) hoặc “là những yếu tố tat yếu, bắt buộc phải có, bị quy định bởi bản chất của vị từ trung tâm” (Nguyễn Thị Quy, 1995; Nguyễn Văn Hiệp, 2002). Những thành tố bắt buộc, tất yếu này được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau như điển to (actants) (Cao Xuân Hạo, 1992), tham thể (Diệp Quang Ban, 2004), hoặc “được biểu đạt bởi các từ hoặc các ngữ đoạn. gọi chung là các diễn tố cú pháp” (Nguyễn Thị Quy, 1995; Nguyễn Văn Hiệp, 2002).

Còn những thành tố nghĩa không được giả định một cách tất nhiên trong khung vị ngữ, làm thành cái cảnh trí xung quanh như điều kiện, thời gian, không gian, cách thức, phương tiện, v. là những thành tô tuỳ nghi và thường được gọi là chu tổ (circumstant) (Cao Xuân Hạo, 1992), Cảnh huống (Diệp Quang Ban, 2004), hoặc “được biểu đạt bởi các từ hoặc ngữ đoạn. goi chung là các chu tố cú pháp” (Nguyễn Thị Quy, 1995; Nguyễn Văn Hiệp, 2002). Khác với quan điểm của Fillmore (1968) cho rang “mỗi quan hệ cách” (case relation) (mỗi vai nghĩa hay quan hệ nghĩa - semantic relation - giữa các thành tố nghĩa với vị từ) chỉ xuất hiện một lần trong một câu đơn, tức là mỗi thành tố nghĩa chỉ đảm nhận một vai nghĩa, các tác giả sau Fillmore như Chafe (1970), Frawley (1992), Cao Xuân Hạo (1992), Jackendoff (1995), Diệp Quang Ban (2004), v.

đều nhận thấy không có quan hệ tương liên một- đối-một như vậy ma trong thực tế, một thành tố nghĩa có thể đồng thời đảm nhận nhiều vai nghĩa khác nhau, tức là có nhiều quan hệ nghĩa khác nhau với vị từ. Thành tố nghĩa đó có thể là thành tố bắt buộc hoặc tuỳ nghi đối với 10 từng vị từ nhất định, và ngay cả đối với một vị từ, đôi khi thành t6 tuỳ nghỉ cũng có thé hoạt động như thành tổ bắt buộc hoặc thay thé cho thành tố bắt buộc, như Diệp Quang Ban (2004:38) nhận định: “. có những trường hop yếu tố chỉ cảnh huống (chu tố) lại hoạt động như tham thê. [trong] những trường hợp đó chúng nằm trong sự thê và giữ một chức năng cú pháp nào đó trong cấu trúc cơ sở của câu.” Một cấu trúc ngữ nghĩa của ngôn ngữ này có thé không có tương đương tuyệt đối trong một ngôn ngữ khác, mặc dù cùng mô tả một sự tình như nhau, một “kịch cảnh” như nhau.

Sự khác nhau đó thé hiện ở số lượng thành tố nghĩa [bắt buộc] và vai nghĩa của chúng với động từ (Lý Toàn Thăng, 2002). Một sự tình có thé được nhận thức và mô tả theo nhiều cách khác nhau, băng những đơn vị ngữ âm, ngữ pháp khác nhau, hoặc cùng một đơn vi ngữ âm, ngữ pháp có thé thé hiện nhiều sự tình khác nhau hoặc nhiều phương diện khác nhau của sự tình (Chafe, 1970). Nói cách khác, “các sự việc. được diễn đạt thông qua cách nhìn được xây dựng nên bởi con người, và được mã hoá trong ngữ pháp của một ngôn ngữ cụ thé.

Vì vậy, cùng một sự việc có thé được nhìn nhận và diễn đạt theo những cách khác nhau: khác nhau giữa những người nói khác nhau, đối với các ngôn ngữ khác nhau; và cũng khác nhau ngay cả đối với cùng một người trong những lần nhìn nhận khác nhau, khác nhau trong cùng một ngôn ngữ bởi những phương tiện diễn đạt khác nhau mà ngôn ngữ đó cho phép” (Diệp Quang Ban, 2004:33). Các ngôn ngữ có thể khác nhau ở những điểm như: e “trong ngôn ngữ A, một sự tình được nhìn nhận như những quan hệ không gian thì sang ngôn ngữ B nó lại được biểu thị bằng những quan hệ khác; 11 e cùng một sự tình nhưng trong ngôn ngữ A nó được nhìn nhận như chỉ gồm một sự kiện đơn nhất, còn sang ngôn ngữ B thì như hai sự kiện ghép lại; e cùng một sự tình nhưng trong hai ngôn ngữ A và B số lượng các yếu tô của sự tình đó được biểu thị trong cấu trúc nghĩa của câu không bang nhau; e©_ cùng một yếu tố của sự tình nhưng trong hai ngôn ngữ A và B nó được biểu hiện theo hai cách khác nhau” (Gak, trong Lý Toàn Thắng, 2002:87). Do đó, khi nghiên cứu cấu trúc nghĩa của câu nói riêng và nghiên cứu ngôn ngữ nói chung cần kết hợp cả hai hướng phổ quát luận và tương đối luận, bởi ý nghĩa của ngôn ngữ “về bản chất là mang tính “di nhân vi trung” (anthropocentric) và “dĩ tộc vi trung” (ethnocentric) (Lý Toàn Thang, 2002: 94). Như vậy, về cơ bản các tác giả đều thống nhất với nhau trong quan niệm về nghĩa câu và cấu trúc nghĩa câu.

Trong cấu trúc nghĩa đó, vị từ là yếu tố quan trọng nhất quyết định số lượng, thành phần các đối tượng tham gia trong cấu trúc cũng như quan hệ giữa các đối tượng này. Tuy nhiên, phải khang định răng các tham thé cũng có tác động trở lại đối với vị từ; chúng quyết định lựa chọn vi từ nào dé thé hiện vai trò của minh trong sự tình cũng như liên kết các mối quan hệ giữa chúng với nhau. Đó là những mối quan hệ qua lại chứ không phải chỉ là một chiều từ vị từ tới tham thể. Luận điểm này sẽ được chứng minh trong các phân sau.2 QUAN DIEM VE VAI NGHĨA CUA CÁC THAM THE TRONG CAU TRUC NGHIA BIEU HIEN CUA CAU 1.1 Nhan xét chung Van dé vai nghĩa của các tham thé trong cau trúc nghĩa biểu hiện của câu là một vấn đề phức tạp và đã được khảo sát, nghiên cứu theo rất nhiều quan điểm khác nhau.

Tuy nhiên, Fillmore cũng chưa thoát khỏi được những giới hạn của cau trúc luận hình thức (formal structuralism) và ngữ pháp cải bién-tao sinh, và danh sách các cách ngữ nghĩa Fillmore đưa ra còn ít, hơi đơn giản hoá, chưa thé bao quát một cách thấu đáo và toàn diện về các quan hệ cách mà các danh ngữ có thê thê hiện, ví dụ như sự mơ hô, thiêu phân định rõ ràng của Tân cách 13 (Objective Case) mà theo ông là “cách trung hòa nhất, là bất cứ cái gì có thể do danh từ biéu thị” (Fillmore, 1968: 24-25). Trên cơ sở danh sách của Fillmore, nhiêu tác giả đã phát triên lên và gọi “cách ngữ nghĩa” băng những cái tên khác nhau như quan hệ nghĩa — thematic relations (Gruber, 1976; Jackendoff, 1972), theta-roles (0-roles) (Chomsky, 1981; Marantz, 1984), vai tham thé — participant roles (Allan 1986), vai nghia — thematic roles (Dowty, 1991; Jackendoff, 1990), vai ngữ nghĩa — semantic roles (Dillon, 1977; Givón, 1990) (theo thống kê của Frawley, 1992).