Chương I. Khái niệm cái tôi và cái tôi trong thư trữ tình. Chương II. Sự phát triển của cái tôi trữ tình trong thơ Chế LanViên từĐiêu tàn đến Hái theo mùa Chương III.
Sự vận động và biến đổi của cái tôi trữ tình trong thơ Chế Lan Viên từ Hoa trên đá đến D i cảo thơ. Chưưng IV. Một cá tính sáng tạo độc đáo. *Danh mục tài liệu tham khảo.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CH Ư Ơ NG 1 K HÁI NIỆM CÁI TÔI VÀ CÁI TỎI TRO NG TH Ơ TR Ữ TÌNH. T ừ góc độ triết học và tâm lý học. Cái tôi là gì? Vai trò của nó như thê nào trong quan hệ chủ thể và khách thể? Ngay từ thời cố đại, nhiều nhà khoa học, triết học đã trãn trớ tìm lời giải đáp. Nhưng ý thức về cá nhân, về cái tôi chỉ thực sự được khẳng định khi nhận thức của con người thoát khỏi sự ngự trị của tôn giáo.
Sự nhận thức duy lý về cái tôi là một bước ngoặt quan trọng của nhân loại về bản thể sinh tổn. Trong quá trình phát triển lịch sử của loài người, cái tôi đã dần định hình và tự khẳng định tính độc lập của mình, trở thành chủ thể tư duy, chủ thể nhận thức thế giới. Khái niệm cái tôi, được hình thành bởi một quá trình lâu dài, mang trong mình tính phức tạp nhiều khi tưởng như thần bí. Cái tôi có nội hàm rộng đến nỗi khó xác định được toàn bộ ý nghĩa của nó cũng như tìm cho nó một định nghĩa hoàn chính, thống nhất.
Các triết thuyết tôn giáo: Cơ đốc giáo, Phật giáo, Nho giáo.về cơ bản, “không thừa nhận cái tôi cá nhân, hoặc giả có thừa nhận nhưng rồi cuối cùng cũng quy về những quan niệm siêu hình, duy tâm, thần bí, xoá bỏ cái /ớ/'”[36,l 1]. Các học thuyết tôn giáo bằng cách này hay cách khác, đều hướng con người đến đấng tối cao, quên đi cái tôi của mình. Song, để đạt được điều đó, tôn giáo đòi hỏi mỗi cá nhản phải có một nghị lực phi thường để vượt qua chính mình. Để chế ngự cái tôi, vượt qua cái tôi, quên đi cái tôi, suy cho cùng lại phải thực sự nhận biết tường tận về cái tôi.
Chính vì vậy mà chủ trương diệt ngã, vô ngã, xoá cái tôi cá nhân, tôn giáo cũng đã gián tiếp thừa nhận có cái tôi tổn tại trong mỗi cá nhàn. Duy có điều, quá trình sống của con người là quá trình kháng định cái tôi thì tôn giáo lại đi ngược lại- xoá bỏ cái tối. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các triết thuyết duy tâm khác cũng rất quan tâm đến cái tồi. Các nhà triết học: Đêcactơ, Phichtê, Cantơ, Hèiịhen, Becxông, Ph<fiơt.áĩ\ “giải thích cái tỏi như lủ căn nguyên có tính chất quan ///fAN”[40,66], và từ những quan niệm này mà xây dựng thành hệ thống triết học duy tâm của mình.
Đêcactơi 1595-1650) đưa ra định nghĩa duy lý nổi tiếng: ‘T ô i tư duy vậy là tôi tồn tụi". Ông quan niệm cái tỏi thể hiện ra như một cái thuộc về thực thê biết tư duy, như là căn nguyên của nhận thức duy lý, do đó khảng định tính độc lạp của mình[40,67-171], [36(11),68], C a/Itiiịl724-1804) cho rằng: Cái tôi bao gổm hai phương diện: Thứ nhất, cái tôi với tư cách chủ thể tư duy, chủ thể nhận thức thế giới. Thứ hai, cái tôi với tư cách là khách thể của chính nhận thức. Theo Cantơ, cái tôi cũng bắt đầu từ sự tự kỷ ý thức, bản thân nó cũng chính là một đối tượng để khám phá, tìm hiểu.
Đây chính là một bước tiến quan trọng trong quan niệm về cái tôi[36(II),165-166], [40,72]. //< ^/^(1770-1831)0)1 cái tôi như là sự tha hoá của“ ỷ niệm tuyệt đối” đồng thời nhấn mạnh vai trò to lớn của cái tôi. Cái tôi như là trung tâm của tổn tại, cái tôi có khả năng, khát vọng và sức mạnh để thể hiện mình trong hiện thực. Mọi cái đều tổn tại nhờ có cái tôi và cái tôi có thể chi phối toàn bộ sự tổn tại và tiêu diệt của thế giới[36(II), 195-200], [40,67].
Hai nhà triết học cổ điển Đức(Cantơ và Hêghen)âà có những đóng góp lớn không chỉ cho triết học mà cho cả hoạt động nghiên cứu văn học nghệ thuật, đặc biệt trong việc khảng định vai trò to lớn của chủ thể sáng tạo. Pliơrơti 1856-1939) coi cái tôi là sự hiện diện động cơ bên trong của ý thức con người. Cái tôi là trung tâm của ý thức[40,553], [24,198- 203], Như vậy, cái tôi là một phạm trù thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần và thực chất là khái niệm thuộc về cấu trúc nhân cách. Vì vậy, các nhà tâm lý học khi bàn về nhân cách đã phân tích rất kỹ cái tôi: Phân tâm học của Phơ rớt; thuyết 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiên sinh của Husserl; Sartre; thuyết phát triển trí tuệ của J.
Các công trình lý luận về nhân cách của các nhà tâm lý học Mác xit: A. đều coi cái tôi là yếu tố cơ bản nhất, quan trọng nhất cấu thành ý thức, nhân cách. Đáng chú ý nhất là quan niệm của hai nhà tâm lý học: A. Trong Triết học x ã hội A.Xpirkin đã nêu lên: “Cái tôi chính là câu trúc phần tự giác, tự ỷ thức của nhân cách, có th ể coi đó lù truníỊ tủm tinh thần - ỷ nghĩa, diều chỉnh - dự báo của nhân cách, mang tính íĩịr.h hướng vê động cơ, niêm tin, lợi ích, thê giới quan, tà cơ sở hình thành n/iĩng tình cảm x ã hội của COIÌ ngườiịỷ thức về phẩm giá, nghĩa vụ, trách nhiệm, nguyên tắc đạo đức) vù xác định mặt cá tí nhị đơn nhất) của nhân rớí7ỉ”[42,17].Lêonchiep cũng bàn nhiều đến nhân cách trong đó có vấn đề con người tự V thức mình là một nhân cách.Lêonchiep“ ỷ thức vê' cái tôi, là kết quả, lù sản phẩm sinh thành của một con người với tư cách là một nhân cách.
Cái tôi của con người như đan quyện vào hệ thống tổng quát của những mối quan hệ giữa con người và x ã hội"[ 18]. Trên cơ sở những thành tựu khoa học về con người, đạc biệt là thành tựu triết học, tâm lý học, triết học Mác đã đưa ra một định nghĩa đầy đủ và hoàn chỉnh về cái tôi: “ Cái tôi là trung tâm tinh thần của con người, của cá tính người có quan hệ tích cực đối với th ế giới và đối với chính bản thân mình. C hỉ có con Iigiỉời ăộc lập kiểm soát những hành vi của mình và có khả năng th ể hiện tính chù cíộiiiỊ toàn diện mới có cái tôi của m ìn/r[ 40,66]. Việc khẳng định cái tôi là trung tâm tinh thần, cá tính con người cho thấy đời sống tinh thần con người khóng phải do một đấng siêu nhiên nào thổi vào mà được hình thành và phát triển cùng với quá trình sống của con người, do con người định đoạt.
Mặt khác, cái tôi “quan hệ tích cực với th ế giới và với chính bản thân mình", có nghĩa là cái tôi vừa mang bản chất xã hội, có quan hệ gắn bó, khăng khít với hoàn cảnh, vừa mang bản chất cá nhân độc đáo. Câu trúc của cái tôi gồm hai phần: Cái cá nhân và cái xã hội nhưng không phải là phép cộng, cũng không phải là một sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gắn kết cơ giới, máy móc mà hoà hợp, xuycn thấm lẫn nhau như một hợp chất hữu cơ vậy. Như vậy, không thê có một cái tối hoàn toàn duy lý đến mức cực đoan, cũng không thể chấp nhận một cái tôi thụ động, buông xuôi m a ‘chỉ có con Hí>ười dộc lập kiểm soát nliữniỊ hành vi của mình và cỏ khả năng thê hiện lính cliít Í Ỉ Ộ I 1 ÍỊ toàn diện mới có cúi tỏi của mìnlĩ"(Cảc M ác)[40,66]. Cái tôi đòi hỏi con người phải ý thức và tự ý thức cùng với những khả năng quan sát, phân tích, tổng hợp.
để tự điều chỉnh sao cho phù hợp với quy luật đời sống. Trên cơ sở, quan niệm của các nhà triết học, tâm lý học nhân cách, đạc biệt dựa vào quan điểm của chủ nghĩa Mác, chúng tôi tạm thời có một vài kết luận về cái tôi: Thứ nhất: Cái tôi là trung tâm tinh thần của con người, là trung tâm làm nên cấu trúc nhân cách, hình thành cá tính, phẩm chất, năng lực, sự năng động của ý thức. của con người. Thứ hai: Cái tôi vừa mang bản chất xã hội, lịch sử vừa mang bản chất cá nhân riêng biệt, độc đáo.
Con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội. Do vậy, cái tôi vừa là chủ thể, vừa là khách thể của hoạt động nhận thức. Thứ ba: Cái tôi tự ý thức, tự điều khiển, điều chỉnh, tái tạo lại thế giới và tái tạo lại chính mình để hướng tới cái hoàn thiện. Tóm lại, các tư tưởng triết học, tâm lý học về cái tôi đã nói về bản chất của chủ thể trong đó có vấn đề nhận thức, sáng tạo.
Cái tôi chính là nền tảng của sự sáng tạo, có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật nói chung và thơ ca trữ tình nói riêng.TỪ góc độ sáng tạo vần học nghệ thuật. Cái tôi nhà văn với tư cách là trung tâm tinh thần, tham gia vào toàn bộ quá trình sáng tạo, đã trở thành một đối tượng của lý luận văn học, văn học sử và nghiên cứu văn học. Cái tôi nhà văn có mặt ở mọi khâu, trong mọi yếu tố của quá trình sáng tạo. Vai trò chủ thể trong sáng tạo nghệ thuật rất quan trọng.
“Ní>hệ thuật là tỏi, khoa học lù chúng /í/”(Claud-Berna). 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ơ đây, cần phải nói tới sự can thiệp của cái tôi nhà văn vào tư duy hình tượng- kiêu tư duy đặc thù của sáng tạo nghệ thuật, v ề điểm này, các nhà lý luận đã đi đến thống nhất là nếu không có tư duy hình tượng, không có hư cấu, tưởng tượng sáng tạo thì không có văn học nghệ thuật. Người nghệ sĩ, bằng kiêu tư duy hình tượng, bàng tưưng tượng sáng tạo đã tạo ra một cuộc sống thứ hai(thống nhất mà không đổng nhất với cuộc sống hiện thực vốn có). Ở đó, thế giới được cấu tạo lại theo ước vọng.
Người nghệ sĩ khám phá cuộc sống theo qui luật phản ánh và sáng tạo. Những sự vật, hiện tượng diễn ra hàng ngày, dưới con mắt của người nghệ sĩ, đã không còn giữ nguyên cái thuần tuý vốn có của nó nữa. Như vậy, cái tôi nhà văn tham gia vào tư duy hình tượng cũng có nghĩa là tham gia vào toàn bộ quá trình sáng tạo ngay từ khi bắt đầu hình thành ý đổ sáng tác.