Luận án tiến sĩ: Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Việt Nam, đánh giá thực tiễn và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Hoàng Văn Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Thị Minh Sơn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm, ý nghĩa của bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự
• 2.2. Chủ thể có trách nhiệm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự
• 2.3. Các biện pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự
• 2.4. Các yếu tố bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH VÀ THỰC TIỄN BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng quy định về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực tiễn bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện mô hình tố tụng và pháp luật về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội
• 4.3. Giải pháp tăng cường bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ về nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Việt Nam bắt đầu bằng việc tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước. Tác giả đánh giá các công trình nghiên cứu trước đây, chỉ ra những vấn đề cần kế thừa và những khoảng trống cần tiếp tục khám phá. Nguyên tắc suy đoán vô tội được xem là một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật tố tụng hình sự, nhằm bảo vệ quyền con người. Tác giả cũng đề cập đến các cơ sở lý thuyết, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu, làm nền tảng cho các phân tích sâu hơn trong các chương tiếp theo.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nguyên tắc suy đoán vô tội đã được nghiên cứu trong nhiều công trình khoa học, nhưng chủ yếu tập trung vào khía cạnh lý luận và pháp lý. Các nghiên cứu này thường đề cập đến việc ghi nhận nguyên tắc trong Bộ luật Tố tụng hình sự và Hiến pháp, nhưng chưa đi sâu vào thực tiễn áp dụng. Tác giả nhận định rằng cần có những nghiên cứu toàn diện hơn về việc bảo đảm thực hiện nguyên tắc này trong thực tế.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Ở nước ngoài, nguyên tắc suy đoán vô tội đã được nghiên cứu rộng rãi và áp dụng trong nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc bảo vệ quyền con người và cải cách tư pháp. Tác giả so sánh và đối chiếu các nghiên cứu quốc tế với tình hình Việt Nam, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm có thể áp dụng.

II. Những vấn đề lý luận và pháp luật về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm, ý nghĩa và chủ thể có trách nhiệm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự. Tác giả phân tích các biện pháp và yếu tố bảo đảm thực hiện nguyên tắc này, đồng thời chỉ ra tầm quan trọng của nó trong việc bảo vệ quyền con người. Nguyên tắc suy đoán vô tội được xem là công cụ quan trọng để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng.

2.1. Khái niệm và ý nghĩa

Nguyên tắc suy đoán vô tội được định nghĩa là việc coi người bị buộc tội là vô tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Nguyên tắc này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng. Tác giả nhấn mạnh rằng việc áp dụng nguyên tắc này cần được thực hiện một cách nghiêm túc và đồng bộ.

2.2. Chủ thể và biện pháp bảo đảm

Các chủ thể có trách nhiệm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Tác giả đề xuất các biện pháp cụ thể để bảo đảm thực hiện nguyên tắc này, bao gồm việc nâng cao nhận thức của các chủ thể, hoàn thiện pháp luật và tăng cường giám sát trong quá trình tố tụng.

III. Thực trạng quy định và thực tiễn bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội tại Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng quy định và thực tiễn bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Tác giả chỉ ra những hạn chế và bất cập trong việc áp dụng nguyên tắc này, đặc biệt là trong các vụ án hình sự. Việc bảo đảm nguyên tắc này còn gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật và nhận thức của các chủ thể tiến hành tố tụng.

3.1. Thực trạng quy định

Tác giả đánh giá các quy định hiện hành về nguyên tắc suy đoán vô tội trong Bộ luật Tố tụng hình sự và Hiến pháp. Mặc dù nguyên tắc này đã được ghi nhận, nhưng việc thực hiện còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc thu thập và đánh giá chứng cứ. Tác giả nhận định rằng cần có những sửa đổi và bổ sung để bảo đảm nguyên tắc này được áp dụng một cách hiệu quả.

3.2. Thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội tại Việt Nam còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong các vụ án hình sự. Tác giả chỉ ra rằng việc bảo đảm nguyên tắc này còn gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật và nhận thức của các chủ thể tiến hành tố tụng. Tác giả đề xuất các giải pháp để khắc phục những hạn chế này.

IV. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương cuối cùng của luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và tăng cường bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật và tăng cường giám sát trong quá trình tố tụng. Các giải pháp được đề xuất nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng, đồng thời bảo vệ quyền con người.

4.1. Quan điểm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội

Tác giả đề xuất các quan điểm định hướng nhằm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự. Các quan điểm này tập trung vào việc nâng cao nhận thức của các chủ thể tiến hành tố tụng, hoàn thiện pháp luật và tăng cường giám sát trong quá trình tố tụng. Tác giả nhấn mạnh rằng việc bảo đảm nguyên tắc này cần được thực hiện một cách đồng bộ và nghiêm túc.

4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Tác giả đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật và tăng cường bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội. Các giải pháp này bao gồm việc sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật, nâng cao nhận thức của các chủ thể tiến hành tố tụng và tăng cường giám sát trong quá trình tố tụng. Tác giả nhấn mạnh rằng các giải pháp này cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, và phần phụ lục, luận án được kết cấu gồm 04 chương, bao gồm: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận và pháp luật về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự. Chƣơng 3: Thực trạng quy định của pháp luật và thực tiễn bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay. Chƣơng 4: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự ở Việt Nam.

9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1. Nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Trong khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam có rất nhiều công trình nghiên cứu về nguyên tắc suy đoán vô tội dưới các góc độ và phạm vi khác nhau. Trong đó nhóm các công trình được công bố nhiều nhất là vấn đề lý luận về nguyên tắc suy đoán vô tội cũng như bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự.

Có thể kể đến các công trình như sau: * Nhóm các công trình là các luận văn, luận án, đề tài khoa học: Luận văn Thạc sĩ luật học“Nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Mạnh Toàn (Viện Nhà nước và pháp luật, 1999). Trong luận văn của mình, theo tác giả, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là chủ thể của quyền được suy đoán vô tội. Nội dung của suy đoán vô tội gồm: (i) Xã hội, Nhà nước không được đối xử với những người bị buộc tội như những người có tội và buộc họ phải chịu hình phạt, ngược lại phải coi họ như một công dân bình thường khác, tức là mọi quyền lợi của họ phải được bảo đảm thực hiện, không tước bỏ các quyền tự do, quyền dân chủ và các quyền khác mà pháp luật đã ban cho họ; (ii) Quá trình chứng minh tội phạm phải là quá trình do luật định và các hành vi, hoạt động chứng minh đó phải tuân thủ một cách nghiêm chỉnh, triệt để theo quy định của pháp luật; (iii) Trong quá trình buộc tội thì các bảo đảm cho quyền bào chữa của người bị buộc tội được thực hiện, bảo đảm nguyên tắc truy cứu trách nhiệm trên cơ sở lỗi, bảo đảm sự bình đẳng cho các bên trong quá trình buộc tội và bào chữa [78, tr. Tác giả đã nêu rất chi tiết về các nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội, tuy nhiên các nội dung này vẫn chưa thực sự đầy đủ và chưa có những đánh giá chuyên sâu.

Luận án tiến sĩ luật học “Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thành Long tại tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2010. Đây là công trình nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện nhất 10 về nguyên tắc này. Tác giả đưa ra khái niệm: Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự là những tư tưởng chủ đạo, cơ bản mang tính xuất phát điểm, bảo đảm người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không bị coi là có tội khi lỗi của họ chưa được cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định và chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật [39, tr. Cũng theo tác giả, nguyên tắc suy đoán vô tội gồm bốn nội dung: (i) Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo được suy đoán vô tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; (ii) Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội; (iii) Mọi nghi ngờ về lỗi của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không được loại trừ theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định thì phải được giải thích có lợi cho họ; (iv) Bản án kết tội của Tòa án không được dựa trên những giả định [39, tr.

Tác giả cũng tập trung làm rõ sự thể hiện của nguyên tắc này qua các giai đoạn khởi tố, điều tra, xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm. Bằng việc tác giả phân tích các quy định của pháp luật về căn cứ ra quyết định đình chỉ vụ án, quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, quy định về giới hạn xét xử, thẩm quyền xét xử… đã cho thấy suy đoán vô tội là một nguyên tắc rất quan trọng, cần được cơ quan tiến hành tố tụng tuân thủ trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Cuốn sách được xuất bản năm 2011, do đó, những kết luận mà tác giả đưa ra là dựa trên nghiên cứu của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, đến thời điểm hiện tại, theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, những nội dung này đều đã có những sự thay đổi nhất định. Luận văn thạc sĩ luật học “Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Lâm Anh Tuấn tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2016.

Đây là công trình nghiên cứu về nguyên tắc suy đoán vô tội có cập nhật đầy đủ những quan điểm mới và quy định mới về vấn đề này được thể hiện trong Hiến pháp 2013 cũng như Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Trong công trình của mình tác giả cũng đưa ra quan điểm về nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: Nguyên tắc suy đoán vô tội là một nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam, theo đó một người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi tội phạm của họ được chứng minh theo trình tự, thủ tục luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã 11 có hiệu lực pháp luật. Ngoài ra tác giả còn đưa ra quan điểm ucar mình về nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội, cũng như ý nghĩa của nguyên tắc này đặc biệt là trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự. Luận văn thạc sĩ “Nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Phạm Nguyễn Việt Cường, tại Học viện khoa học xã hội năm 2019.

Trong luận văn của mình, tác giả đưa ra phân tích về khái niệm, đặc điểm của suy đoán vô tội cũng như nguyên tắc suy đoán vô tội, đồng thời phân tích nội dung thể hiện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Một nội dung đặc sắc của luận văn này đó là tác giả đưa ra phân tích về mối quan hệ của nguyên tắc suy đoán vô tội với các nguyên tắc khác trong tố tụng hình sự Việt Nam như nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc bình đẳng, nguyên tắc xác định sự thật của vụ án hình sự… Luận văn thạc sĩ luật học “Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh” của tác giả Nguyễn Văn Phúc, tại Học viện Khoa học xã hội năm 2020. Trong luận văn này, tác giả phân tích một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong một giai đoạn tố tụng cụ thể là giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Theo đó, tác giả cho rằng khái niệm bảo đảm thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là Việc Tòa án và những người có thẩm quyền ở cấp xét xử lần đầu vụ án hình sự có trách nhiệm thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật và tạo các điều kiện cần thiết để bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không bị coi là có tội cho đến khi có Bản án kết tội của Tòa án.

Đồng thời tác giả cũng đưa ra phân tích về nội dung của bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội gồm có: bảo đảm người bị buộc tội được suy đoán vô tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật; bảo đảm trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội; bảo đảm mọi nghi ngờ trong quá trình chứng minh tội phạm đối với người bị buộc tôi, nếu không bị loại trừ theo trình tự thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định thì phải được giải thích có lợi cho họ; bảo đảm bản án kết tội của tòa án không được dựa trên những giả định… 12 * Nhóm các công trình là các giáo trình, sách chuyên khảo: Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của “Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội năm 2018, trong giáo trình này, nội dung về chương 3 thể hiện về các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự Việt Nam, trong đó có phân tích một cách khái quát nhất về nguyên tắc suy đoán vô tội và sự thể hiện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự Việt Nam. Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2019, trong đó giáo trình dành 01 chương phân tích về hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự Việt Nam trong đó có nguyên tắc suy đoán vô tội. Đồng thời đưa ra phân tích về sự thể hiện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam.

Sách chuyên khảo“Những nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự Việt Nam” của các tác giả Hoàng Thị Sơn, Bùi Kiên Điện (Nxb. Công an nhân dân, 1999) tập trung làm sáng tỏ nội dung của các nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự, trong đó có nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo các tác giả, nguyên tắc suy đoán vô tội là một bước tiến trong nhận thức của loài người theo hướng tôn trọng và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự [83.