Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên phổ thông Chương 2: Cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ giáo viên trường phổ thông dân tộc nội trú Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn phát triển đội ngũ giáo viên các trường phổ thông dân tộc nội trú khu vực Tây Nguyên Chương 4: Giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên các trường phổ thông dân tộc nội trú khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh đổi mới giáo dục. 12 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG 1. Các nghiên cứu về đội ngũ giáo viên Trong bất kỳ xã hội nào, thể chế nào, giáo dục luôn đóng vai trò đặc biệt quan trọng bởi giáo dục là một nhân tố đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của xã hội, đồng thời sự tồn tại và phát triển của giáo dục luôn chịu sự chi phối của trình độ phát triển xã hội. Trong các nhân tố cấu thành nên chất lượng giáo dục, ĐNGV được coi là nhân tố quan trọng, có vai trò ảnh hưởng trực tiếp và quyết định đến chất lượng giáo dục.
Do đó, việc xây dựng và phát triển ĐNGV đã được các quốc gia trên thế giới đặt lên hàng đầu, là một trong những nội dung cơ bản trong các cuộc cách mạng cải cách giáo dục, chấn hưng, phát triển đất nước. Thực tế đã có nhiều công trình nghiên cứu đã bàn luận khá sâu sắc, hệ thống về phát triển ĐNGV trên các bình diện khác nhau. Nghiên cứu ở nước ngoài Ngày nay, những nỗ lực nhằm xác định chất lượng giáo viên theo cách có thể đại diện cho quan điểm của các nhà trường cũng như có lợi cho sự phát triển và đánh giá ĐNGV vẫn không ngừng được đưa ra. Diễn đàn Giáo dục Thế giới do UNESCO tổ chức tại Dakar, Senegal (2000) coi chất lượng giáo viên là một trong 10 yếu tố cấu thành chất lượng giáo dục, tức là giáo viên có động cơ tốt, được động viên tốt và có năng lực chuyên môn cao.
Năng lực chuyên môn cần phải có để đảm bảo chất lượng giáo dục bao gồm: Hiểu biết sâu sắc về nội dung môn học, có tri thức sư phạm, có tri thức về sự phát triển, có sự hiểu biết về sự khác biệt, hiểu biết về động cơ, có tri thức về việc học tập, làm chủ được các chiến lược dạy học, hiểu biết về việc đánh giá học sinh, hiểu biết về các nguồn của chương trình và công nghệ, am hiểu và đánh giá cao về sự cộng tác, có khả năng phân tích và phản ánh trong thực tiễn dạy học [112]. Nghiên cứu chung của các thành viên OECD (Tổ chức Hợp tác Phát triển Châu Âu) cũng chỉ ra chất lượng giáo viên gồm 5 khía cạnh: (i) Kiến thức phong phú về phạm vi chương trình và nội dung bộ môn mà giáo viên 13 dạy; (ii) Kỹ năng sư phạm, kể cả việc có được “kho kiến thức” về phương pháp dạy học, về năng lực sử dụng các phương pháp đó; (iii) Có tư duy phản ánh trước mỗi vấn đề và có năng lực tự phê bình, nét rất đặc trưng của nghề dạy học; (iv) Biết cảm thông và cam kết tôn trọng phẩm giá của người khác; (v) Có năng lực quản lý, kể cả trách nhiệm quản lý trong và ngoài lớp học [99, tr. Tổng kết của UNESCO năm 2005 một lần nữa xác định trong thời đại mới, đội ngũ giáo viên phải đảm nhận nhiều chức năng hơn so với trước và có trách nhiệm nặng nề hơn trong việc lựa chọn các nội dung dạy học và giáo dục. Vai trò của giáo viên đang chuyển mạnh từ chỗ truyền thụ kiến thức sang tổ chức việc học tập của học sinh; coi trọng hơn việc cá biệt hóa trong học tập của học sinh và thay đổi tính chất trong quan hệ thầy trò… Song song với sự thay đổi về vai trò, giáo viên đòi hỏi phải biết sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại, từ đó đặt ra yêu cầu đối với giáo viên cần được trang bị thêm các kiến thức và kỹ năng cần thiết; yêu cầu hợp tác rộng rãi và chặt chẽ hơn với các giáo viên cùng trường, thay đổi cấu trúc trong mối quan hệ giữa các giáo viên với nhau; yêu cầu thắt chặt hơn các mối quan hệ với cha mẹ học sinh và cộng đồng nhằm góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phải tham gia các hoạt động rộng rãi trong và ngoài nhà trường cũng như giảm bớt và làm thay đổi kiểu uy tín truyền thống trong quan hệ đối với học sinh, nhất là đối với học sinh lớn và với cha mẹ học sinh [110].
Rõ ràng việc đào tạo, phát triển giáo viên tạo nên sự khác biệt, ảnh hưởng tích cực và trực tiếp tới chất lượng hiệu suất và do đó ảnh hưởng tới thành tích học tập của học sinh (Husen, Saha và Noonan, 1978 [90]; Avalos và Haddad, 1981 [76]). Các yếu tố đặc biệt như thâm niên giảng dạy, phong cách giảng dạy, kiến thức môn học, tài liệu sách vở và cách thức sử dụng chúng, những kỳ vọng của giáo viên về hiệu quả học tập của học sinh, thời gian chuẩn bị bài giảng trên lớp, sự quản lý hoạt động của học sinh… được coi là có ảnh hưởng tới thành tích học tập (Farrell và Oliveira, 1993 [85]; Fuller và Clarke, 1994 [86]). Ngoài ra, yếu tố tiền lương giáo viên cũng ảnh hưởng tới chất lượng giáo viên, từ đó tác động tới hiệu quả học tập của học sinh. Tiền lương 14 cần phải đảm bảo hỗ trợ cho các điều kiện sống cơ bản của giáo viên để thu hút và duy trì chất lượng, giảm thiểu việc dạy thêm ngoài giờ hay thiếu sự cam kết trách nhiệm.
Xuất phát từ lý luận về dạy học, Michel Develay (1994) bàn về các vấn đề đào tạo giáo viên, như: quan niệm, nội dung, phương thức đào tạo, tính chất và bản sắc nghề nghiệp của giáo viên Ông quan niệm: “Ðào tạo giáo viên mà không làm cho họ có trình độ cao về năng lực tương ứng không chỉ với các sự kiện, khái niệm, định luật, lý thuyết, hệ biến hóa của môn học đó, mà còn cả với khoa học luận của chúng là không thể được” [57]. Còn Anderson (2008) nhấn mạnh việc phát triển đội ngũ cán bộ giáo viên là một phần rất quan trọng trong hệ thống giáo dục vì nó ảnh hưởng đến chất lượng quá trình giảng dạy và học tập của học sinh. Phát triển đội ngũ giáo viên được tác giả xác định là “Những hoạt động chính quy và phi chính quy được tổ chức bởi cá nhân hoặc tập thể để thúc đẩy sự phát triển và làm mới đội ngũ. Nó bao gồm một quá trình phức hợp để phát triển các kỹ năng về thực hiện cũng như kỹ năng đánh giá.
Phát triển đội ngũ giáo viên không phải là hoạt động đơn lẻ mà là quá trình liên tục lâu dài và các chương trình đào tạo cần có hệ thống để trở nên có ý nghĩa với các giai đoạn khác nhau” [74]. Với sự xuất hiện của các công nghệ dạy học hiện đại, sự phát triển nhanh của khoa học kỹ thuật, yêu cầu về vai trò và chức năng của giáo viên càng trở nên cấp thiết. Khi đề cập đến phát triển đội ngũ giáo viên, một số nghiên cứu đề cao việc thúc đẩy phát triển bền vững và sự thích ứng nhanh của giáo viên.Vấn đề đặt ra là giáo viên phải thích ứng cao trước yêu cầu đổi mới.Beerens (2003) chủ trương tạo ra một nền văn hóa của sự thúc đẩy, có động lực và luôn học tập trong đội ngũ giáo viên, coi đó là giá trị mới, yếu tố chính tạo nên người giáo viên. Theo ông, giáo viên trước hết phải là nhà chuyên môn, đồng thời giáo viên phải là nhà lãnh đạo (trong lãnh đạo 15 hoạt động học tập của học sinh), giáo viên phải biết tự làm mới mình để có thể đảm đương được nhiệm vụ [83].
Cũng đề cao việc thúc đẩy phát triển bền vững và thích ứng nhanh của đội ngũ giáo viên, nghiên cứu của Andrew Scryner (2004), Harry Kwa (2004), Philip Wong (2004), Rhodes (1997) và Sheldon Shaeffer (2004) bàn về tác động của các công nghệ dạy học mới đối với nhu cầu thay đổi vai trò và phương pháp của giáo viên, các hình thức bồi dưỡng giáo viên ngày càng đa dạng và phong phú, cách thức bồi dưỡng theo mô đun, chính sách giảm giờ dạy trên lớp của giáo viên và coi trọng cơ cấu quan hệ về chức danh giữa tỷ lệ giáo sư với trợ giảng và trợ lý… [75], [88], [104], [106]. Theo đó, Phil Lambert (2010) nhấn mạnh giáo viên đóng vai trò quan trọng trong quá trình thay đổi, chấp nhận phương pháp thực hành đổi mới, điều chỉnh theo điều kiện quản lý, trong đó giáo viên tìm thấy mình và phải thích nghi là điều khó tránh khỏi hoặc phải vượt qua [102]. Nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, lịch sử nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên gắn liền với lịch sử phát triển của nền giáo dục quốc gia, bởi đội ngũ giáo viên có vị trí vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển giáo dục và đào tạo. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh - nhà giáo dục vĩ đại của dân tộc - đã khẳng định: “Nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục”, đồng thời chỉ rõ vai trò và ý nghĩa của nghề dạy học: “Có gì vẻ vang hơn là đào tạo những thế hệ sau này tích cực góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản”, “Các thầy cô giáo có nhiệm vụ nặng nề và vẻ vang là đào tạo cán bộ cho dân tộc”, “Các cô, các chú đã thấy trách nhiệm to lớn của mình, đồng thời cũng thấy khả năng của mình cần được nâng cao thêm lên mãi mới làm tròn nhiệm vụ” [58].
Trong thời kỳ đổi mới, vấn đề nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên được Đảng và Nhà nước coi là một trong các giải pháp cho việc phát triển giáo dục - đào tạo; để giáo dục trở thành “quốc sách hàng đầu” trong sự nghiệp đổi mới đất nước; vừa đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp phát triển đất nước vừa nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục. Điều 15 của Luật Giáo 16 dục 2005, sửa đổi năm 2009 cũng đã ghi rõ: “Nhà giáo giữ vai trò quyết định trong việc đảm bảo chất lượng giáo dục. Nhà giáo phải không ngừng học tập, rèn luyện, nêu gương tốt cho người học. Nhà nước tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo, có chính sách đảm bảo các điều kiện cần thiết về vật chất và tinh thần để nhà giáo thực hiện nhiệm vụ của mình” [64].
