Luận án nguyên tắc tính thực tiễn dạy học CNMLN phần Kinh tế chính trị

Luận án nghiên cứu nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học phần kinh tế chính trị của môn những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác-Lênin tại các trường đại học,

• Tác giả: Lê Thị Hồng Khuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Mai Phương
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị
• Đề tài: Nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học môn Những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin phần Kinh tế chính trị ở trường đại học, cao đẳng hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học kinh tế chính trị Mác Lênin

Nguyên tắc tính thực tiễn là một trong những nguyên tắc quan trọng của quá trình dạy học. Nguyên tắc này yêu cầu nội dung giảng dạy phải gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội. Trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin phần Kinh tế chính trị, nguyên tắc này mang ý nghĩa đặc biệt. Sinh viên cần hiểu rõ nguồn gốc thực tiễn của các khái niệm, nguyên lý và quy luật kinh tế. Kiến thức lí luận phải được minh chứng bằng các ví dụ thực tiễn sinh động. Quá trình toàn cầu hóa và cách mạng khoa học công nghệ đặt ra yêu cầu cấp thiết về tính thực tiễn. Giảng viên phải chỉ ra được ý nghĩa thực tiễn của từng đơn vị kiến thức. Người học cần nắm vững kiến thức để vận dụng vào hoạt động kinh tế thực tế. Nguyên tắc này giúp nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường đại học, cao đẳng hiện nay.

1.1. Khái niệm nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học

Nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học là nguyên tắc đòi hỏi sự gắn kết giữa lí luận và thực tiễn. Nội dung bài giảng phải xuất phát từ thực tiễn và phục vụ thực tiễn. Giảng viên cần khai thác nguồn gốc thực tiễn của các khái niệm, nguyên lý kinh tế. Người học phải hiểu được giá trị, ý nghĩa thực tiễn của tri thức cần lĩnh hội. Nguyên tắc này yêu cầu việc dạy học không chỉ dừng lại ở lí thuyết suông mà phải liên hệ chặt chẽ với đời sống xã hội. Sinh viên được trang bị kiến thức thực tiễn cần thiết cho cuộc sống và nghề nghiệp tương lai.

1.2. Vai trò của tính thực tiễn trong dạy học đại học cao đẳng

Tính thực tiễn đóng vai trò then chốt trong nâng cao chất lượng đào tạo đại học, cao đẳng. Nguyên tắc này giúp sinh viên tiếp cận kiến thức một cách sinh động, thiết thực. Người học không chỉ nắm vững lí thuyết mà còn biết vận dụng vào thực tế cuộc sống. Quá trình hội nhập quốc tế đòi hỏi nguồn nhân lực có năng lực thực tiễn cao. Việc áp dụng nguyên tắc tính thực tiễn giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu xã hội. Sinh viên được rèn luyện tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn ngay trong quá trình học tập.

II. Phân tích thực trạng vận dụng nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học kinh tế chính trị

Thực trạng vận dụng nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học phần Kinh tế chính trị còn nhiều hạn chế. Nhiều giảng viên vẫn nặng về truyền thụ lí thuyết một chiều. Nội dung bài giảng thiếu vắng các ví dụ thực tiễn cụ thể, sinh động. Phương pháp giảng dạy chủ yếu là thuyết trình, ít áp dụng thảo luận nhóm và nêu vấn đề. Sinh viên thụ động trong tiếp nhận kiến thức, thiếu động lực học tập tích cực. Việc liên hệ lí luận với thực tiễn đất nước chưa được thực hiện thường xuyên. Đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước chưa được khai thác đầy đủ trong bài giảng. Các bài tập thực hành kinh tế chính trị còn hạn chế. Giáo trình và tài liệu tham khảo chưa cập nhật kịp thời những vấn đề thực tiễn nóng hổi. Đội ngũ giảng viên một số nơi chưa được bồi dưỡng đầy đủ về phương pháp đổi mới giảng dạy.

2.1. Những bất cập trong thực tiễn dạy học môn kinh tế chính trị

Nhiều bất cập tồn tại trong thực tiễn dạy học phần Kinh tế chính trị hiện nay. Nội dung giảng dạy chưa theo kịp sự phát triển của thực tiễn kinh tế xã hội. Phương pháp giảng dạy còn mang tính áp đặt, thiếu sự tương tác giữa thầy và trò. Sinh viên khó khăn trong việc vận dụng kiến thức lí luận vào phân tích các vấn đề kinh tế thực tế. Mối liên hệ giữa các học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác-Lênin với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa được làm rõ. Bài tập tình huống và bài tập thực hành còn thiếu vắng trong chương trình giảng dạy.

2.2. Nhân tố ảnh hưởng đến tính thực tiễn trong dạy học

Nhiều nhân tố tác động đến việc vận dụng nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học. Nhân tố đầu tiên là trình độ và năng lực của đội ngũ giảng viên. Thứ hai là hệ thống giáo trình, tài liệu giảng dạy chưa được cập nhật đầy đủ. Thứ ba là cơ sở vật chất, trang thiết bị hỗ trợ dạy học còn hạn chế. Thứ tư là nhận thức của người học về tầm quan trọng của môn học chưa đúng mức. Thứ năm là cơ chế, chính sách của nhà trường trong việc khuyến khích đổi mới phương pháp giảng dạy. Sự tác động của quá trình toàn cầu hóa và cách mạng khoa học công nghệ cũng đặt ra thách thức lớn.

III. Biện pháp nâng cao tính thực tiễn trong dạy học kinh tế chính trị Mác Lênin

Nhiều biện pháp cần được triển khai đồng bộ để nâng cao tính thực tiễn trong dạy học. Trước hết, giảng viên phải đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của người học. Phương pháp thuyết trình cần kết hợp với phương pháp nêu vấn đề và thảo luận nhóm. Giảng viên tổ chức thuyết trình để khơi gợi động lực học tập tích cực, chủ động và sáng tạo. Nội dung bài giảng cần được bổ sung các ví dụ thực tiễn phong phú, cập nhật. Việc khai thác ý nghĩa thực tiễn của từng học thuyết kinh tế phải được thực hiện cụ thể. Sinh viên cần được giao các bài tập tình huống gắn liền với thực tiễn kinh tế xã hội. Hoạt động ngoại khóa, tham quan thực tế tại các doanh nghiệp cần được tổ chức thường xuyên. Đội ngũ giảng viên phải được bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn và phương pháp sư phạm.

3.1. Đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng thực tiễn

3.2. Khai thác ý nghĩa thực tiễn của các học thuyết kinh tế

IV. Kết luận và ứng dụng nguyên tắc tính thực tiễn trong giáo dục đại học

Nguyên tắc tính thực tiễn có vai trò quan trọng trong nâng cao chất lượng dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin phần Kinh tế chính trị. Việc vận dụng hiệu quả nguyên tắc này giúp sinh viên hiểu sâu bản chất các quy luật kinh tế. Người học được trang bị năng lực phân tích và giải quyết các vấn đề kinh tế thực tiễn. Đội ngũ giảng viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và đổi mới phương pháp giảng dạy. Nhà trường phải tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng nguyên tắc tính thực tiễn. Cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo trong giảng dạy cần được hoàn thiện. Sự phối hợp giữa các khoa, bộ môn trong việc chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy là cần thiết. Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần hoàn thiện lí luận và thực tiễn dạy học bộ môn. Ứng dụng nguyên tắc này cần được triển khai rộng rãi tại các trường đại học, cao đẳng trên cả nước.

4.1. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của nghiên cứu

4.2. Hướng phát triển và triển khai trong tương lai

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học của tác giả Lê Thị Hồng Khuyên dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Thị Mai Phương tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị, Mã số: 62.11) đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc giải quyết khủng hoảng phương pháp luận dạy học lý luận chính trị tại Việt Nam. Kể từ khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quyết định số 52/2008/QĐ-BGDĐT tích hợp các bộ môn khoa học Mác - Lênin thành môn "Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin", việc giảng dạy phần Kinh tế chính trị (trọng tâm là Học thuyết kinh tế về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa) đối mặt với một "độ chênh" sâu sắc giữa hệ thống khái niệm kinh điển thế kỷ XIX và thực tiễn vận hành sống động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ nét: Mặc dù các nghiên cứu trước đây (như công trình của Trần Thị Mai Phương, 2010; Nguyễn Việt Dũng và cộng sự, 2007; Bùi Thị Thanh Huyền, 2015) đã bước đầu đề cập đến phương pháp dạy học tích cực, nhưng hoàn toàn thiếu vắng một mô hình sư phạm tích hợp mang tính hệ thống, chuẩn hóa quy trình chuyển hóa "chất liệu thực tiễn" vào cấu trúc bài giảng để giải quyết triệt để tình trạng giảng dạy "kinh viện", giáo điều và thụ động ở bậc đại học, cao đẳng.

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Cơ sở lý luận và cấu trúc logic của nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin phần Kinh tế chính trị được định hình như thế nào?
2. Thực trạng nhận thức, mức độ chuẩn bị tư liệu và phương thức vận dụng nguyên tắc tính thực tiễn của đội ngũ giảng viên và sinh viên tại các trường đại học, cao đẳng đang bộc lộ những rào cản mang tính bản chất nào?
3. Hệ thống biện pháp sư phạm nào có khả năng nâng cao định lượng và định tính kết quả học tập, phát triển năng lực vận dụng tri thức kinh tế chính trị vào đời sống nghề nghiệp của người học?

Giả thuyết khoa học của luận án khẳng định: Nếu thiết kế và vận hành đồng bộ hệ thống biện pháp sư phạm dựa trên nguyên tắc tính thực tiễn — từ khâu xử lý chất liệu thực tế, đổi mới phương pháp dạy học tương tác, tổ chức hoạt động trải nghiệm theo chủ đề đến tái cấu trúc kiểm tra đánh giá — thì chất lượng và hiệu quả dạy học phần Kinh tế chính trị tại các trường đại học, cao đẳng sẽ được cải thiện rõ rệt, thúc đẩy sự chuyển hóa từ nhận thức thụ động sang năng lực tư duy kinh tế độc lập.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai toàn diện trên phương diện lý thuyết (các học thuyết giá trị, giá trị thặng dư, chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước) và thực nghiệm diện rộng tại 05 cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng tiêu biểu của Việt Nam từ năm 2014 đến 2016: Trường Đại học Tây Bắc, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, và Trường Cao đẳng Giao thông vận tải II.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phát triển của lý luận dạy học kinh tế chính trị trải qua nhiều giai đoạn với các trường phái học thuật đa dạng.

Ở bình diện quốc tế, truyền thống giáo học pháp Xô-viết (Didactics) đặt nền móng vững chắc cho việc gắn kết lý luận với thực tiễn sản xuất. Các công trình kinh điển của M.O. Grotbikov (1980), Dukhovny (1978), A. Sheptulin (1985), và tập thể tác giả Trường Đại học Tổng hợp Leningrad (1980) trong "Phương pháp giảng dạy Kinh tế chính trị ở các trường đại học" đã khẳng định: Nếu bài giảng thiếu mối liên hệ với tính hiện đại sẽ tất yếu dẫn tới việc giảng "kinh truyện", xa rời thực tế đời sống. Đồng thời, Chernenko & Pankin (1986) hay Sheprov (1981) nhấn mạnh việc khai thác tài liệu thực tế và ứng dụng bài tập định lượng kinh tế để biến các luận điểm trừu tượng thành biểu tượng hiện thực.

Tại Việt Nam, các học giả như Đặng Vũ Hoạt (1998), Trần Thị Tuyết Oanh (2007), Trịnh Ân Phú (2002), Nguyễn Duy Bắc (2006), Trần Thị Mai Phương (2010), và Nguyễn Hữu Vui (2007) đã phân tích sự cần thiết phải gắn lý luận chính trị với công cuộc đổi mới. Tuy nhiên, y văn xuất hiện một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai quan điểm đối lập:

• Trường phái tiếp cận nội dung (Content-driven approach): Ưu tiên tính nguyên bản, tính chuẩn mực của các phạm trù kinh điển để bảo vệ tính định hướng tư tưởng, xem việc đưa thực tiễn vào chỉ mang tính chất minh họa phụ trợ (Nguyễn Việt Dũng và cộng sự, 2007).
• Trường phái tiếp cận năng lực (Competency-based / Contextualized approach): Khẳng định lý luận chỉ có sức sống khi giải thích được các biến động của kinh tế thị trường đương đại, đòi hỏi người học phải là trung tâm xử lý tình huống (Trần Thị Mai Phương, 2014; Bùi Thị Thanh Huyền, 2015).

So sánh với các mô hình giáo dục quốc tế hiện đại — điển hình là Lý thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb (1984) và Thuyết thực dụng giáo dục của John Dewey (1938) về "Học qua hành" (Learning by doing) — nghiên cứu của Lê Thị Hồng Khuyên đã định vị chính xác khoảng trống: Kết hợp nền tảng nhận thức luận duy vật biện chứng Mác - Lênin với các kỹ thuật sư phạm hiện đại phương Tây, kiến tạo một khung phương pháp luận bản địa hóa, giải quyết mâu thuẫn giữa tính trừu tượng cao của học thuyết kinh tế thế kỷ XIX và tư duy thực tế của sinh viên thế kỷ XXI.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mang lại đóng góp quan trọng trong việc mở rộng và tái khái niệm hóa nhận thức luận Mác - Lênin trong khoa học giáo dục. Luận án kế thừa trực tiếp luận điểm kinh điển của V.I. Lênin trong Toàn tập, tập 29:

"Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường của sự nhận thức chân lí, của sự nhận thức hiện thực khách quan"

Đồng thời, luận án cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa lý luận và thực hành:

"Một cách là chỉ đem lí luận khô khan nhét đầy óc họ... thế là lí luận suông vô ích. Một cách là trong lúc học lí luận phải nghiên cứu công việc thực tế, kinh nghiệm thực tế. Lúc học rồi, họ có thể tự mình tìm ra phương hướng chính trị có thể làm những công việc thực tế... thế là lí luận thiết thực có ích"

Đóng góp lý thuyết đột phá của tác giả thể hiện ở việc phát triển khái niệm "Tính thực tiễn đảo chiều" (Reverse Practicality) và "Cơ chế chuyển hóa thực tiễn kép" (Dual-Practice Transformation Mechanism). Theo đó:

• Thực tiễn không chỉ đóng vai trò là "chất liệu đầu vào" để minh họa cho lý luận (chiều thuận), mà còn là "công cụ khảo nghiệm phản tư" (chiều đảo), buộc người dạy và người học phải dùng chính những mâu thuẫn của kinh tế thị trường hiện đại để đào sâu, phát triển và làm mới các phạm trù kinh điển như hàng hóa sức lao động, giá trị thặng dư siêu ngạch, hay độc quyền xuyên quốc gia.
• Chuyển dịch mô hình sư phạm từ "Truyền thụ tri thức kinh viện" (Scholastic transmission paradigm) sang "Kiến tạo năng lực thực tiễn" (Practical competence construction paradigm), xác lập hệ thống 04 mệnh đề lý thuyết có mối liên hệ chặt chẽ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và đánh giá.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa 03 trụ cột lý thuyết: Nhận thức luận duy vật biện chứng (Marx - Lenin - Mao Zedong), Lý luận dạy học đại học hiện đại (Didactics of Higher Education), và Lý thuyết phát triển năng lực người học.

[Bối cảnh kinh tế - xã hội & Mâu thuẫn thực tiễn đương đại]
[Chuyển hóa nhận thức -> Năng lực tư duy & Hành động kinh tế thực tiễn]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này áp dụng tối ưu cho đối tượng sinh viên đại học, cao đẳng khối không chuyên và chuyên ngành kinh tế tại Việt Nam, nơi chương trình lý luận chính trị là bắt buộc nhưng cơ sở vật chất và thời lượng giảng dạy trên lớp có những giới hạn nhất định.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học thực chứng kết hợp hiện thực phê phán (Critical Realism / Post-positivism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) với sự phối hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng.

Thiết kế thực nghiệm thuộc dạng Bán thực nghiệm đối chứng tương đương (Quasi-experimental Pre-test Post-test Non-equivalent Control Group Design), được triển khai đa tầng (Multi-level design) trên 05 cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng đại diện cho các vùng miền địa lý và loại hình đào tạo khác nhau (sư phạm, y dược, kỹ thuật giao thông).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được kiểm soát nghiêm ngặt qua các giai đoạn:

1. Chiến lược chọn mẫu: Mẫu khảo sát thực trạng bao gồm hàng trăm giảng viên và sinh viên tại 5 trường đại học, cao đẳng. Mẫu thực nghiệm được phân chia tương đương thành Nhóm Thực nghiệm (TN) và Nhóm Đối chứng (ĐC) dựa trên kết quả kiểm tra đầu vào (Pre-test) để đảm bảo không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về trình độ xuất phát điểm.
2. Công cụ thu thập dữ liệu: Bảng hỏi anket cấu trúc hóa dành cho giảng viên và sinh viên; khung phỏng vấn sâu chuyên gia giáo dục chính trị; biên bản quan sát dự giờ lớp học; hồ sơ sản phẩm học tập của sinh viên từ các dự án thực tế.
3. Độ tin cậy và giá trị đo lường: Độ tin cậy thang đo được kiểm tra thông qua hệ số tương quan nhất quán nội tại (Cronbach’s alpha > 0.8), tính giá trị nội dung (Content validity) được thẩm định qua phương pháp chuyên gia lấy ý kiến các nhà khoa học đầu ngành tại Đại học Sư phạm Hà Nội. Sử dụng phương pháp tam giác đạc (Triangulation) kết hợp dữ liệu quan sát, dữ liệu khảo sát và kết quả bài kiểm tra chuẩn hóa.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng thu thập từ các bài kiểm tra thực nghiệm sau khi áp dụng 03 giáo án chuyên đề:

• Giáo án 1: Sản xuất hàng hóa và các quy luật kinh tế của sản xuất hàng hóa (Học thuyết giá trị).
• Giáo án 2: Sản xuất giá trị thặng dư - Quy luật kinh tế tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản (Học thuyết giá trị thặng dư).
• Giáo án 3: Chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

Toàn bộ dữ liệu được số hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS. Các kỹ thuật phân tích bao gồm: Thống kê mô tả (Điểm trung bình $\bar{X}$, Độ lệch chuẩn $S$, Hệ số biến thiên $V$), Kiểm định sai biệt giá trị trung bình ($t$-test độc lập và cặp đôi), và tính toán quy mô ảnh hưởng (Effect Size) theo tiêu chí chuẩn hóa của Cohen ($d$-value).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm giai đoạn 2014-2016 mang lại những bằng chứng định lượng và định tính mang tính đột phá:

Thứ nhất, phân tích thực trạng chỉ ra "nghịch lý nhận thức": 100% giảng viên nhận thức được tầm quan trọng sống còn của nguyên tắc tính thực tiễn, nhưng mức độ thực hiện thường xuyên các khâu chuẩn bị tư liệu chuyên sâu chỉ đạt dưới 35%. Phương pháp dạy học chiếm ưu thế áp đảo vẫn là thuyết trình truyền thống một chiều (chiếm trên 70%), trong khi việc sử dụng bài tập toán kinh tế gắn với số liệu doanh nghiệp thực tế chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp (khoảng 15-20%).

Thứ hai, kết quả thực nghiệm đối chứng trên 03 giáo án cho thấy sự vượt trội toàn diện, có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) của nhóm Thực nghiệm (TN) so với nhóm Đối chứng (ĐC):

• Điểm trung bình ($\bar{X}$) của nhóm TN qua cả 3 bài kiểm tra giáo án luôn cao hơn nhóm ĐC từ 0.8 đến 1.3 điểm trên thang điểm 10.
• Tỷ lệ sinh viên đạt loại Khá - Giỏi ở nhóm TN tăng vọt (đạt từ 65% đến 78%), trong khi nhóm ĐC chủ yếu tập trung ở mức Trung bình và Trung bình khá (tỷ lệ Khá - Giỏi chỉ đạt 35% đến 45%).
• Độ lệch chuẩn ($S$) và Hệ số biến thiên ($V$) của nhóm TN luôn nhỏ hơn nhóm ĐC, chứng minh độ phân hóa điểm số của nhóm TN tập trung ở dải điểm cao và có tính ổn định vững chắc.
• Chỉ số kích thước hiệu ứng Cohen ($d$) đạt mức từ 0.65 đến 0.85 (mức hiệu ứng từ trung bình đến lớn), khẳng định sự tiến bộ của sinh viên bắt nguồn trực tiếp từ các biện pháp tác động sư phạm chứ không phải do sai số ngẫu nhiên.

Thứ ba, phát hiện hiện tượng chuyển hóa tâm lý học tập tích cực: Tỷ lệ sinh viên chuyển từ trạng thái học đối phó sang hứng thú và chủ động tham gia thảo luận kinh tế, tự giác phân tích giá cả thị trường, lạm phát và tiền lương thực tế tăng từ 28.4% lên hơn 76.5% sau quá trình thực nghiệm.

Implications đa chiều

Về mặt lý luận, nghiên cứu chứng minh rằng các học thuyết kinh tế của C. Mác không hề lỗi thời mà chính là công cụ phương pháp luận sắc bén nhất để giải mã các hiện tượng kinh tế hiện đại nếu được tiếp cận qua lăng kính thực tiễn hóa.

Về mặt phương pháp luận, luận án đóng góp một bộ quy trình 04 bước chuẩn hóa trong việc tích hợp "chất liệu thực tiễn" vào giáo án:

1. Xác định ma trận kiến thức lý luận cần thực tiễn hóa.
2. Sưu tầm, xử lý và số hóa dữ liệu kinh tế vĩ mô / vi mô thực tế.
3. Thiết kế bài tập tình huống và kịch bản dạy học tương tác (Case studies, Project-based learning).
4. Xây dựng rubric đánh giá năng lực giải quyết vấn đề kinh tế thực tiễn.

Về mặt thực tiễn và chính sách, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học, cao đẳng trong việc tái cấu trúc chương trình đào tạo các môn Lý luận chính trị; chuyển đổi triệt để hình thức thi cử từ tái hiện kiến thức sang thi viết tiểu luận, giải quyết bài tập tình huống thực tế và bảo vệ dự án nhóm.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn không gian mẫu: Khảo sát và thực nghiệm được tiến hành tại 05 trường đại học, cao đẳng, chưa bao quát toàn diện các khối trường đặc thù như lực lượng vũ trang, nghệ thuật, hoặc các trường đại học quốc tế tại Việt Nam.
2. Giới hạn nội dung: Luận án chỉ tập trung chuyên sâu vào phần II (Kinh tế chính trị) trong cấu trúc môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin theo chương trình 2008, chưa mở rộng sang phần Triết học và Chủ nghĩa xã hội khoa học.
3. Giới hạn thời gian đo lường: Các tác động sư phạm mới được đánh giá qua các bài kiểm tra ngắn hạn ngay sau bài học và cuối kỳ học phần, chưa có điều kiện đo lường tác động dài hạn (Longitudinal study) về năng lực hành nghề kinh tế của sinh viên sau khi tốt nghiệp ra trường.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng theo 04 hướng:

• Mở rộng phạm vi khảo cứu sang chương trình giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin mới (áp dụng theo Kết luận 94-KL/TW của Ban Bí thư).
• Ứng dụng công nghệ giáo dục số (EdTech), hệ thống học tập trực tuyến (LMS), và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc tự động cập nhật dữ liệu kinh tế thời gian thực vào bài giảng.
• Đo lường tác động dài hạn của tư duy kinh tế chính trị đối với hành vi khởi nghiệp và năng lực thích ứng thị trường lao động của sinh viên sau đại học.
• Mở rộng so sánh quốc tế đối chiếu với các mô hình giảng dạy kinh tế học chính trị tại Trung Quốc, Nga và các nước phương Tây.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tiếng vang học thuật lớn với khả năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị tại Việt Nam. Về mặt chính sách giáo dục, công trình cung cấp luận cứ thực chứng mạnh mẽ thúc đẩy các đợt đổi mới chương trình khung giáo dục đại học của ngành Giáo dục.

Ở cấp độ xã hội và thể chế, nghiên cứu góp phần thay đổi định kiến xã hội về tính "khô khan, kinh viện" của các môn lý luận chính trị, trang bị cho hàng chục nghìn sinh viên tốt nghiệp nền tảng tư duy kinh tế biện chứng vững chắc, giúp họ tự tin tham gia thị trường lao động, nhận diện và phòng chống các rủi ro lừa đảo tài chính, đồng thời củng cố niềm tin khoa học vào đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng và Nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận chính trị: Tiếp cận hệ thống giáo án mẫu chuẩn hóa, ngân hàng bài tập tình huống kinh tế thực tế và phương pháp luận thiết kế bài giảng tích cực.
• Ban Giám hiệu và Phòng Đào tạo các trường Đại học, Cao đẳng: Có bộ tiêu chí đánh giá chất lượng giảng dạy môn học và định hướng đầu tư cơ sở vật chất, phòng học tương tác, tài liệu học tập hiện đại.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ GD&ĐT, Ban Tuyên giáo): Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để hoạch định chính sách đổi mới chương trình, biên soạn giáo trình và quy chuẩn kiểm tra đánh giá quốc gia.
• Sinh viên Đại học, Cao đẳng: Hưởng lợi trực tiếp từ môi trường học tập sinh động, dễ tiếp thu, rèn luyện kỹ năng phân tích thị trường, kỹ năng toán kinh tế và năng lực giải quyết vấn đề thực tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng mô hình "Tính thực tiễn đảo chiều" tích hợp trong quy trình dạy học, mở rộng trực tiếp Lý luận nhận thức Mác - Lênin (quy luật con đường nhận thức của Lênin) sang lĩnh vực lý luận dạy học chuyên ngành giáo dục chính trị đại học.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu trước đây của Nguyễn Việt Dũng (2007) hay Bùi Thị Thanh Huyền (2015) vốn chỉ dừng ở khảo sát mô tả hoặc thử nghiệm kỹ thuật thảo luận đơn lẻ, luận án này thiết kế mô hình bán thực nghiệm đối chứng tương đương đa trung tâm (05 cơ sở đào tạo), lượng hóa tác động sư phạm bằng hệ số quy mô ảnh hưởng Cohen ($d$) và xử lý dữ liệu chặt chẽ qua SPSS.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là việc đưa bài tập toán kinh tế định lượng gắn với số liệu tài chính doanh nghiệp thực tế (vốn bị coi là làm phức tạp hóa môn học) lại chính là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ nhất hứng thú học tập và năng lực tư duy logic của sinh viên khối kỹ thuật và y dược, xóa bỏ tâm lý học vẹt học đối phó.

4. Quy trình thực nghiệm có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?
Luận án cung cấp chi tiết 100% giao thức tái lập bao gồm: Ma trận câu hỏi kiểm tra trước/sau thực nghiệm, 03 giáo án thực nghiệm chi tiết từng bước hoạt động của thầy và trò, bảng tiêu chí chấm điểm năng lực (Rubric), và hướng dẫn xử lý số liệu thống kê.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn được định hình tập trung vào: Tích hợp công nghệ mô phỏng kinh tế số (Digital Economic Simulation) vào giảng dạy lý luận chính trị, nghiên cứu tác động xuyên văn hóa giữa các vùng miền, và chuẩn hóa khung năng lực kinh tế chính trị cho sinh viên đại học trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Hồng Khuyên đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ khoa học đặt ra, đóng góp 05 giá trị mang tính đột phá cho khoa học giáo dục:

1. Hệ thống hóa và nâng tầm cơ sở lý luận về nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học Kinh tế chính trị Mác - Lênin ở bậc đại học, cao đẳng.
2. Phân tích toàn diện thực trạng sư phạm tại 05 trường đại học, cao đẳng tiêu biểu, chỉ rõ các điểm nghẽn phương pháp luận trong thực tế giảng dạy.
3. Kiến tạo hệ thống 04 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ, lấy người học làm trung tâm và thực tiễn kinh tế làm động lực nhận thức.
4. Chứng minh thực nghiệm thành công tính khả thi và hiệu quả vượt trội của các biện pháp đề xuất thông qua các chỉ số thống kê toán học nghiêm ngặt ($p < 0.05$, Cohen's $d$ ở mức cao).
5. Mở ra hướng tiếp cận mới trong việc hiện đại hóa giáo dục lý luận chính trị, kết nối hữu cơ giữa di sản kinh điển thế kỷ XIX với thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NGUYÊN TẮC TÍNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC MÔN NHỮNG NGUYÊN LÍ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN PHẦN KINH TẾ CHÍNH TRỊ 1. Nghiên cứu về nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học Đảm bảo tính thực tiễn là vấn đề mang tính nguyên tắc trong mọi hoạt động của con người nói chung cũng như trong hoạt động dạy học nói riêng. Vì vậy, đây là một vấn đề nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thể hiện qua các công trình nghiên cứu dưới nhiều cách tiếp cận và các góc độ khác nhau. Bàn về vai trò của thực tiễn trong nhận thức, tác giả A.Xu - Đa trong sách “Hướng dẫn dạy và học triết học” chỉ rõ: trong hình thức muôn vẻ hoạt động vật chất của con người, diễn ra sự thay đổi của các đối tượng và hiện tượng của hiện thực.

Trong quá trình thực tiễn, con người cũng tự biến đổi mình, rút được kinh nghiệm, tri thức mới về sự vật. Tác giả chỉ rõ thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lí, có vai trò to lớn trong sự nhận thức các hiện tượng xã hội. Vì thế, thực tiễn trở thành nhiệm vụ quan trọng, là cơ sở, mục đích của nhận thức [129; tr.Tác - Khốp - Va trong nghiên cứu “Lênin và vai trò của thực tiễn trong nhận thức” đã khẳng định quan điểm của Phơ Bách cho rằng tiêu chuẩn khách quan duy nhất trong lí luận nhận thức chỉ có thể là thực tiễn. Chủ nghĩa Mác thông qua thực tiễn xác nhận được tính thực tế khách quan của thế giới vật chất, tiêu chuẩn khách quan của chân lí.

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lí, của những hiểu biết của chúng ta vì trước hết nó là nguồn gốc của nhận thức và là cơ sở của nhận thức. Quan điểm về cuộc sống, về thực tiễn phải là quan điểm đầu tiên và chủ yếu của nhận thức luận. Nguồn gốc của hoạt động nhận thức và lí luận là thực tiễn [108; tr. Trong sách “Bàn về thực tiễn” tác giả Mao Trạch Đông khẳng định quan điểm đúng đắn về thực tiễn của chủ nghĩa duy vật biện chứng: Nhận thức luận duy vật biện chứng nâng thực tiễn lên hàng đầu và cho rằng nhận thức của con người cũng không thể tách rời thực tiễn.

Một trong những đặc điểm của lí luận là quan hệ phụ thuộc của lí luận đối với thực tiễn, lí luận lấy thực tiễn làm nền tảng lại quay về phục vụ thực tiễn. Tác giả chỉ rõ muốn xem nhận thức và lí luận có đúng chân lí 7 không, căn cứ vào kết quả chủ quan của mỗi chủ thể và thực tiễn xã hội khách quan. Tiêu chuẩn của chân lí chỉ có thể là thực tiễn xã hội, việc phát triển nhận thức lí tính dựa vào nhận thức cảm tính, nhận thức cảm tính phải phát triển đến nhận thức lí tính. Cuốn sách chỉ ra hạn chế của bệnh lí luận suông, tác giả nêu rõ cần thống nhất giữa lí luận và thực tiễn làm một, chứng minh cơ sở thống nhất ấy phải là thực tiễn.

Từ đó “thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lí luận, lí luận lãnh đạo thực hành” [33; tr. Trong tác phẩm của V.Lênin: Toàn tập, tập 29 đã chỉ rõ qui luật của quá trình nhận thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường của sự nhận thức chân lí, của sự nhận thức hiện thực khách quan” và chính trong thực tiễn nhận thức lí luận của con người được hình thành và phát triển. Trong đó, lí thuyết và thực tiễn là hai mặt tinh thần và vật chất của quá trình nhận thức, cải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân con người. Sự thống nhất giữa lí luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của nhận thức luận CNMLN.

Quán triệt tính biện chứng của tiêu chuẩn thực tiễn sẽ giúp ta tránh được những tiêu cực, sai lầm như bệnh giáo điều, bảo thủ hoặc chủ nghĩa tương đối, thái độ chủ quan, tùy tiện. Vì vậy, thực tiễn là nguyên tắc cơ bản trong hoạt động nhận thức của con người [70; tr. Sép - Tu - Lin trong cuốn sách “Phương pháp nhận thức biện chứng” nêu rõ hệ thống các nguyên tắc của phương pháp nhận thức biện chứng, cụ thể khi xem xét quá trình nhận thức, phải coi đối tượng là thực tại tồn tại độc lập bên ngoài và không phụ thuộc vào ý thức của chủ thể, là vật tự nó trong những điều kiện tồn tại tất yếu của nó. Yêu cầu khi xem xét một đối tượng toàn diện phải bao quát về mặt lí luận tất cả các thuộc tính và liên hệ tất yếu với đối tượng đòi hỏi chủ thể nhận thức phải xem lại lí thuyết đã có về đối tượng, bổ sung những luận điểm mới làm cho nó chính xác, đầy đủ, hoàn thiện hơn [105; tr.

Tác giả Rô - Den - Tan với nghiên cứu “Bàn về phạm trù của phép biện chứng duy vật” đưa ra quan điểm: Nhận thức là một quá trình phức tạp, nó bắt đầu bằng việc xem xét, nhận xét hiện thực một cách sinh động, trực tiếp được thực hiện trên cơ sở hoạt động thực tiễn. Tư duy giúp cho hoạt động thực tiễn đạt được những 8 thành công tốt đẹp nhất và đồng thời nhận được những tài liệu thực tiễn. Trong sự tác động qua lại giữa tư duy và thực tiễn thì thực tiễn là cơ sở [103; tr. Trong sách“Chủ nghĩa duy vật biện chứng là phương pháp khoa học để nhận thức và hoạt động thực tiễn” của tập thể tác giả trường ĐHSP Hà Nội nêu rõ phương pháp là một hệ thống những nguyên tắc nhằm điều chỉnh hoạt động thực tiễn của con người; trong đó hoạt động nhận thức được bắt nguồn từ trong hiện thực khách quan.

Chính trong hoạt động thực tiễn, phương pháp con người dùng để tác động vào thực tiễn được lặp đi lặp lại nhiều lần “có tính qui luật” chuyển sang đầu óc con người biến thành phương pháp nhận thức và hành động. Do đó, phương pháp đóng vai trò đảm bảo liên kết giữa nhận thức lí luận và thực tiễn; phương pháp thực chất chính là lí luận đã được thực tiễn xác nhận và trở lại làm phương hướng nghiên cứu và hoạt động thực tiễn [111; tr. Tác giả Lương Vị Hùng, Khổng Khang Hoa trong sách “Triết học giáo dục hiện đại” khẳng định: Thực tiễn chính là quá trình tác động giữa hai lực lượng vật chất là chủ thể và khách thể. Trong đó các yếu tố tiền đề cấu thành thực tiễn là chủ thể thực tiễn, đối tượng thực tiễn và biện pháp thực tiễn đều tồn tại khách quan có thể nhận biết được.

Tác giả chỉ rõ, thực tiễn là hoạt động năng lực vì con người là chủ thể có tư duy, tiến hành theo mục đích nhất định vào khách thể. Chính vì vậy, trong hoạt động giáo dục, nguyên tắc căn bản của quan điểm thực tiễn xã hội của chủ nghĩa Mác là phải căn cứ vào đặc điểm riêng của từng hoạt động giáo dục để có phương pháp cùng với phát triển một bước với nhận thức [62; tr. Lịch sử phát triển LLDH cho thấy nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học đã được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục bàn luận chỉ ra thực chất là thực hiện nguyên lí giáo dục là “học đi đôi với hành”, "lí luận gắn liền với thực tiễn". Cùng hướng nghiên cứu trên, dưới góc độ lí luận giáo dục tác giả M.O Grơrôtnbicôp viết trong sách “Giáo dục học” đã trình bày những vấn đề cơ bản của LLDH và các nguyên tắc dạy học trong đó có nguyên tắc "gắn liền giảng dạy với đời sống thực tế”, tác giả nêu rõ: Nguyên tắc này có liên quan trực tiếp đến dạy học, được thực hiện gắn liền với tài liệu học tập, kết hợp tri thức, kĩ năng, kĩ xảo trong dạy học, gắn với lao động sản xuất, cần vũ trang cho người học những tri thức về 9 khoa học và đời sống đúng đắn và chuẩn bị cho họ tham gia vào thực tiễn xã hội muôn hình, muôn vẻ [47; tr.

Bàn về phương thức thực hiện nguyên tắc tính thực tiễn trong dạy học được nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học quan tâm. Trong sách “Nguyên lí về phương pháp giảng dạy” tác giả Đu - Kốp - Nư trình bày lí luận giảng dạy trong nhà trường Xô Viết, vận dụng nguyên tắc dạy học vào giảng dạy chú ý tới kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo gây hứng thú cho người học, khắc phục lí luận tách rời với thực tiễn. Dưới góc độ LLDH, thực hiện tổ chức dạy học với kiến thức mới, sử dụng PPDH tình huống, làm việc nhóm để đạt hiệu quả dạy học cao. Mặt khác, GV đảm bảo yếu tố thực tiễn cung cấp thêm bài tập gắn với hoạt động thực tiễn để người học thấy được ý nghĩa, của nội dung kiến thức được lĩnh hội trong thực tiễn cuộc sống, tạo hứng thú trong học tập [31].

Tiếp đến, cuốn sách “Phương pháp giảng dạy triết học” của tập thể tác giả trường Đại học Mátxcơva cũng nhấn mạnh quan điểm của Lênin về con đường nhận thức biện chứng đồng thời khẳng định tính cụ thể của chân lí phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Từ đó đặt ra yêu cầu trong thực tiễn dạy học, người dạy phải xác định toàn diện về mục đích, nội dung, phương pháp sử dụng trong bài giảng phù hợp với người học [110; tr. Cùng hướng nghiên cứu trên trong nghiên cứu về “Đối tượng, nhiệm vụ phương pháp của KTCT XHCN” của Hô -Xtơ- Phri- Đrich, Van - Phrit, Sơ - Li -Xơ, Kê - Hác Sun đã nêu rõ quan hệ biện chứng nội dung dạy học, vai trò của thực tiễn với lí luận kinh tế là cơ sở của đường lối kinh tế [50]. Tiếp đến là nghiên cứu của các nhà giáo dục học, tác giả Đăng Vũ Hoạt trong sách “LLDH đại học” chỉ rõ: “Người GV trong quá trình giảng dạy phải luôn bám sát yêu cầu thực tiễn, kinh tế - xã hội và sự phát triển của khoa học công nghệ.

Hay tác giả Trần Thị Tuyết Oanh trong cuốn “Giáo dục học” đã bàn về khái niệm nguyên tắc dạy học, hệ thống các nguyên tắc dạy học, PPDH trong đó có nêu nguyên tắc cần đảm bảo thống nhất giữa “lí luận và thực tiễn”, “học đi đôi với hành”, “nhà trường gắn liền với đời sống”.