Luận án tiến sĩ: Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết John Maxwell Coetzee

Luận án phân tích đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết John Maxwell Coetzee, làm sáng tỏ nghệ thuật kể chuyện phi tuyến tính và triết học hiện sinh đương

• Tác giả: Chu Đình Kiên
• Người hướng dẫn: TS Bửu Nam
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết John Maxwell Coetzee

Nghiên cứu đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee khám phá những yếu tố làm nên bản sắc văn học của ông. Coetzee, nhà văn đoạt giải Nobel, thường xây dựng thế giới truyện nơi ranh giới giữa hư cấu và thực tại bị xóa nhòa. Ông thách thức các đại tự sự, đặc biệt là lịch sử thuộc địa. Các tác phẩm của ông thể hiện sự hoài nghi đối với chân lý tuyệt đối và quyền lực. Nhân vật của Coetzee thường là những cá nhân phi lý, bị mắc kẹt trong các hệ thống áp bức. Nghiên cứu này tập trung vào cách nhà văn sử dụng các kỹ thuật tường thuật phức tạp và đa giọng nói. Các tiểu thuyết như 'Đợi bọn mọi' và 'Tuổi sắt đá' là minh chứng điển hình cho phong cách hậu hiện đại này. Luận án phân tích sâu sắc những đặc trưng này trong bối cảnh lịch sử Nam Phi.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa của tác giả

John Maxwell Coetzee sinh ra và lớn lên trong xã hội Nam Phi thời kỳ apartheid. Đây là chế độ phân biệt chủng tộc hà khắc. Bối cảnh này ảnh hưởng sâu sắc đến sáng tác của ông. Các tác phẩm của Coetzee thường phản ánh bạo lực, áp bức và bất công xã hội. Ông viết từ góc nhìn của cả người da trắng lẫn da đen. Sau khi apartheid sụp đổ, ông tiếp tục khai thác những hậu quả của chế độ này. Nghiên cứu phải đặt tác phẩm vào bối cảnh lịch sử đó.

1.2. Vị trí của Coetzee trong dòng văn học hậu hiện đại thế giới

Coetzee được công nhận là một trong những nhà văn hàng đầu của văn học hậu hiện đại. Ông kết hợp các yếu tố của chủ nghĩa hậu thực dân và hậu hiện đại. Tiểu thuyết của ông thường phá vỡ các quy tắc tường thuật truyền thống. Ông sử dụng kỹ thuật đa thanh và lời người kể chuyện không đáng tin cậy. Các tác phẩm của ông được nghiên cứu rộng rãi trên toàn thế giới. Luận án tại Đại học Exeter năm 2009 đã phân tích sâu về các bình diện nội dung trong tiểu thuyết của ông.

II. Phân tích đặc trưng hậu hiện đại qua tâm thức hậu thuộc địa

Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết Coetzee thể hiện rõ qua lăng kính tâm thức hậu thuộc địa. Ông khắc họa xã hội Nam Phi thời hậu apartheid đầy bất ổn và bạo lực. Đại tự sự về apartheid bị giải cấu trúc, phơi bày bản chất bạo lực của lịch sử. Nhân vật da trắng mang mặc cảm phạm tội, trong khi nhân vật da đen có mặc cảm trả thù. Diễn ngôn về 'kẻ mạnh' và 'kẻ khác' được đặt trong mối quan hệ quyền lực phức tạp. Coetzee không đưa ra phán xét đạo đức đơn giản. Ông thể hiện sự hoài nghi đối với mọi hệ thống tư tưởng. Các tiểu thuyết 'Disgrace' và 'Waiting for the Barbarians' là những ví dụ điển hình. Chúng cho thấy thân phận con người trong thế giới hậu hiện đại đầy mâu thuẫn.

2.1. Đại tự sự apartheid và sự giải cấu trúc lịch sử

2.2. Tâm thức lưu vong và ngụ ngôn chính trị

III. Phương pháp phân tích đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết

Nghiên cứu đặc trưng hậu hiện đại của Coetzee đòi hỏi nhiều phương pháp phê bình văn học. Phương pháp phân tích diễn ngôn giúp làm rõ mối quan hệ quyền lực trong tác phẩm. Phương pháp phân tích nhân vật cho thấy kiểu người phi lý, hoài nghi hậu hiện đại. Phương pháp so sánh văn bản làm nổi bật sự kế thừa và sáng tạo của Coetzee. Nghiên cứu cũng cần đặt tác phẩm trong bối cảnh lý thuyết văn học hậu hiện đại và hậu thực dân. Các công trình nghiên cứu trước đó, như luận án của Eckard Smuts, đã tìm kiếm bản thể cá nhân trong tiểu thuyết tự truyện của Coetzee. Phương pháp liên ngành kết hợp lịch sử, xã hội học và triết học là cần thiết.

3.1. Phân tích diễn ngôn và quyền lực

3.2. Phân tích nhân vật và kiểu người hậu hiện đại

IV. Kết luận và ứng dụng của nghiên cứu luận án

Nghiên cứu luận án đã làm rõ các đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee. Ông là bậc thầy trong việc giải cấu trúc lịch sử và quyền lực thuộc địa. Tác phẩm của ông đặt ra câu hỏi triết học sâu sắc về bản chất con người. Các phát hiện này có giá trị học thuật cao trong lĩnh vực lý luận văn học. Chúng cũng có ứng dụng trong giảng dạy văn học so sánh và nghiên cứu hậu thực dân. Hiểu biết về Coetzee giúp hiểu sâu hơn về văn học thế giới đương đại. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho các nhà phê bình văn học Việt Nam. Luận án là đóng góp quan trọng cho ngành nghiên cứu về nhà văn Nam Phi này.

4.1. Giá trị học thuật và đóng góp của luận án

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng thực tiễn

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee" được nghiên cứu sinh Chu Đình Kiên thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, thuộc chuyên ngành Lý luận văn học (mã số: 9220120), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Bửu Nam và TS Trần Thị Sâm, bảo vệ năm 2020.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism) hình thành và phát triển mạnh mẽ từ nửa cuối thế kỷ XX sang đầu thế kỷ XXI, trở thành một hệ hình tư duy và tri thức có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lý luận và sáng tác văn học. Trong tiến trình vận động của văn học đương đại, John Maxwell Coetzee (sinh năm 1940) – nhà văn Nam Phi được trao giải Nobel Văn học năm 2003 – là một hiện tượng tiêu biểu với lối viết giản dị, tiết kiệm dung lượng nhưng chứa đựng chiều sâu triết mỹ về thân phận con người và sự rạn nứt xã hội. Tại Việt Nam, lý thuyết hậu hiện đại đã được tiếp nhận và ứng dụng vào nhiều trường hợp tác giả, tác phẩm cụ thể. Tuy nhiên, đối với trường hợp tác gia John Maxwell Coetzee, các công trình trong nước trước đây chủ yếu dừng lại ở các bài viết giới thiệu, điểm sách hoặc khảo sát một số khía cạnh riêng lẻ. Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu là sự thiếu vắng một công trình chuyên khảo toàn diện, có hệ thống nhằm phân tích và định danh các đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee từ bối cảnh lịch sử, tâm thức sáng tạo đến nghệ thuật tự sự.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Xác lập và làm sáng tỏ các đặc trưng hậu hiện đại trong 6 tiểu thuyết đã được dịch sang tiếng Việt của nhà văn Nam Phi John Maxwell Coetzee, từ đó khẳng định vị trí của ông trong nền văn chương thế giới thế kỷ XXI.
2. Lý giải mối liên hệ giữa bối cảnh thể chế Apartheid/hậu Apartheid với tâm thức sáng tạo của Coetzee, làm rõ cách thức nhà văn duy trì vị thế ngoại cuộc để phản ánh tâm thức hậu thuộc địa và ám ảnh lưu vong tâm hồn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee. Khảo sát trọng tâm được thực hiện trên 6 tiểu thuyết đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt: Giữa miền đất ấy (In the Heart of the Country), Đợi bọn mọi (Waiting for the Barbarians), Cuộc đời và thời đại của Michael K (Life & Times of Michael K), Tuổi sắt đá (Age of Iron), Ruồng bỏ (Disgrace) và Người chậm (Slow Man), có đối chiếu với các nguyên bản tiếng Anh.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn khảo sát các đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết Coetzee trên ba bình diện chính: tâm thức thuộc địa/hậu thuộc địa, phương diện tổ chức nhân vật và các kỹ thuật trần thuật hậu hiện đại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện điểm luận toàn diện tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại và hiện tượng tác gia John Maxwell Coetzee ở cả bình diện quốc tế lẫn trong nước.

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU                       |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới:                                        |
|    - Triết học / Xã hội học: A. Cournot (1861), A. Toynbee (1947), J.F. Lyotard (1979), |
|      J. Habermas (1985), F. Jameson (1984), T. Eagleton (1996), K. Wales (1990)...      |
|    - Ngôn ngữ / Giải cấu trúc: M. Bakhtin, J. Derrida, J. Kristeva, J. Lacan, M. Foucault|
|    - Nghiên cứu tại Trung Quốc: Vương Nhạc Xuyên (1992), Thịnh Ninh (1997),             |
|      Trần Hiểu Minh (2006), Ngô Lượng, Trác Hồng, Trần Tư Hòa, Vương Ninh...            |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| 2. Tiếp nhận lý thuyết hậu hiện đại tại Việt Nam:                                       |
|    - Giai đoạn đầu: Phạm Công Thiện (1969), Tuệ Sĩ (1969), Antonio Blach (1991),        |
|      Trương Đăng Dung (1995, 2004), Phương Lựu (2000, 2011), Nguyễn Văn Dân (2001)...   |
|    - Công trình chuyên luận & ứng dụng: Phùng Văn Tửu (2001), I. Ilin & Tzurganova      |
|      (Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, Lại Nguyên Ân dịch, 2003), Trần Đình Sử (2004, 2008),|
|      Trần Quang Thái (2006), Lê Huy Bắc (2012, 2013), Phùng Gia Thế (2012),             |
|      Phan Tuấn Anh (2015), Trần Huyền Sâm (2016), Thái Phan Vàng Anh (2017)...          |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| 3. Tình hình nghiên cứu về J. M. Coetzee:                                               |
|    - Quốc tế: T. Dovey (1988), D. Attwell (1993, 2016), D. Grieve (1999),               |
|      S. V. Gallagher, D. Head, R. Malan, P. Ingendaay, P. E. Wästberg, H. Leusmann,     |
|      T. Morphett, S. Rushdie, L. Sampson, J. Shapiro, R. McCrum...                      |
|    - Việt Nam: Lê Huy Bắc (2012), Trần Huyền Sâm (2016), Hồ Anh Thái...                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

Các hướng nghiên cứu lý thuyết hậu hiện đại

1. Trên thế giới: Luận án điểm lại hai khuynh hướng tiếp cận cơ bản:
   • Khuynh hướng xã hội học và triết học Tân Marxism: Phân tích nền tảng kinh tế - văn hóa của chủ nghĩa tư bản hậu kỳ chi phối diện mạo văn học, tiêu biểu là Fredric Jameson (Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism, 1984), cùng các công trình của Jean-François Lyotard (La condition postmoderne, 1979; Le différend, 1983), Jürgen Habermas (The Philosophical Discourse of Modernity, 1985), Terry Eagleton (1996), Arup Ratan Ghosh, Ashoke Viswanathan, Makarand Paranjape; các nhà nghiên cứu Trung Quốc như Vương Nhạc Xuyên, Thịnh Ninh, Trần Hiểu Minh.
   • Khuynh hướng ngôn ngữ và thủ pháp nghệ thuật: Dựa trên nền tảng lý thuyết giải cấu trúc và ký hiệu học của Mikhail Bakhtin, Jacques Derrida, Julia Kristeva, Jacques Lacan, Michel Foucault, Roland Barthes, Jean Baudrillard, chỉ ra các đặc trưng thẩm mỹ như sự hoài nghi đại tự sự, tính phân mảnh, đa trị, lai ghép, giải trung tâm hóa và siêu hư cấu (Keith Hopper, Katie Wales, Liviu Petrescu).
2. Tại Việt Nam: Tiến trình tiếp nhận lý thuyết được hệ thống qua các mốc: từ những giới thiệu ban đầu cuối thế kỷ XX (Phạm Công Thiện, Tuệ Sĩ, Trương Đăng Dung, Antonio Blach) đến sự phát triển tranh luận và xác lập thuật ngữ đầu thế kỷ XXI (Phương Lựu, Nguyễn Văn Dân, Phùng Văn Tửu, Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, Lại Nguyên Ân, Trần Đình Sử, Trần Quang Thái). Tiếp đó là các công trình nghiên cứu ứng dụng vào tác giả trong nước và quốc tế của Lê Huy Bắc, Phùng Gia Thế, Phan Tuấn Anh, Trần Huyền Sâm, Thái Phan Vàng Anh, cùng các luận án tiến sĩ chuyên ngành.

Nghiên cứu về John Maxwell Coetzee và khoảng trống của luận án

• Trên thế giới: Các học giả tập trung phân tích Coetzee ở tính chất ngụ ngôn Lacan (Teresa Dovey, 1988), mối quan hệ giữa văn trị và bối cảnh Nam Phi (David Attwell, 1993, 2016), đối sánh bản sắc (Dawn Grieve, 1999), xung đột đạo đức và trách nhiệm nhà văn trong bối cảnh phân biệt chủng tộc (Susan VanZanten Gallagher, Dominic Head, Paul Ingendaay, Rian Malan, Per Erik Wästberg).
• Tại Việt Nam: Đã có sự tiếp cận bước đầu qua công trình của Lê Huy Bắc (chương sách so sánh Franz Kafka và Coetzee, 2012) và Trần Huyền Sâm (2016), cùng một số bài tiểu luận dịch thuật.
• Vị trí của luận án: Luận án của Chu Đình Kiên là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống đầu tiên tại Việt Nam giải mã toàn diện tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee qua việc tích hợp đồng thời ba hệ quy chiếu: lý thuyết hậu hiện đại, tâm thức hậu thực dân và tự sự học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án sử dụng lý thuyết văn học hậu hiện đại làm trục lý thuyết chủ đạo, nhìn nhận hậu hiện đại như một hệ hình tư duy triết - mỹ học gắn liền với triết học ngôn ngữ, sự giải cấu trúc các đại tự sự (grand narrative) và việc đề cao các tiểu tự sự phân mảnh, tính đa nguyên và phi tâm hóa. Đồng thời, công trình phối hợp các khung lý thuyết bổ trợ:

• Lý thuyết hậu thực dân (Postcolonial theory): Khảo sát các diễn ngôn quyền lực, quan hệ giữa "kẻ thống trị/kẻ mạnh" và "kẻ bị trị/kẻ khác", chấn thương thuộc địa và tâm thức lưu vong.
• Tự sự học (Narratology) và Thi pháp học: Phân tích các mô hình người kể chuyện, điểm nhìn trần thuật, cấu trúc không - thời gian và thủ pháp siêu hư cấu.
• Phê bình sinh thái và Phân tâm học: Tiếp cận hành vi bản năng, tính dục, ẩn ức vô thức và mối quan hệ sinh thái giữa con người với tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp bốn phương pháp nghiên cứu văn học:

1. Phương pháp lịch sử - văn hóa: Đặt các tiểu thuyết của Coetzee vào hệ tọa độ lịch sử - chính trị Nam Phi qua hai giai đoạn biến động: thời kỳ chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid và thời kỳ hậu Apartheid.
2. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Khảo sát các yếu tố nội tại của tác phẩm (chủ đề, hệ thống nhân vật, kỹ thuật trần thuật) như một chỉnh thể nghệ thuật có tính tổ chức chặt chẽ.
3. Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối chiếu thi pháp của Coetzee với các tác gia hiện đại và hậu hiện đại khác (Albert Camus, Franz Kafka, Toni Morrison, Nadine Gordimer, André Brink) nhằm làm nổi bật nét khu biệt trong phong cách của ông.
4. Phương pháp liên ngành văn học - văn hóa: Kết hợp văn học với triết học, xã hội học và văn hóa học Nam Phi để cắt nghĩa các lớp biểu tượng nghệ thuật.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Văn bản khảo sát chính: 6 tiểu thuyết dịch tiếng Việt (Giữa miền đất ấy, Đợi bọn mọi, Cuộc đời và thời đại của Michael K, Tuổi sắt đá, Ruồng bỏ, Người chậm).
• Văn bản khảo sát mở rộng và đối chiếu tiếng Anh: Dusklands, In the Heart of the Country, Waiting for the Barbarians, Life & Times of Michael K, Age of Iron, The Master of Petersburg, Disgrace, Elizabeth Costello, Slow Man, Diary of a Bad Year, The Childhood of Jesus, The Schooldays of Jesus; tập truyện ngắn Three Stories; tự truyện Boyhood, Summertime; và 4 tập tiểu luận phê bình của Coetzee (White Writing, Doubling the Point, Giving Offense, Stranger Shores).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa diện mạo nghiên cứu lý thuyết hậu hiện đại trên thế giới và tại Việt Nam, đồng thời tổng thuật các công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của John Maxwell Coetzee. Luận án chỉ ra rằng chủ nghĩa hậu hiện đại là một lý thuyết đang vận động ("ở thì hiện tại tiếp diễn"), gắn với sự sụp đổ của các cấu trúc toàn trị và sự xuất hiện của các hệ tư duy phi tập trung hóa. Về tác gia Coetzee, chương này làm rõ tính chất phức hợp trong tiểu sử của ông (người Nam Phi gốc Do Thái/da trắng, từng sống và giảng dạy tại Mỹ, Nam Phi, sau đó nhập quốc tịch Australia năm 2006) và xác lập nhận định: Coetzee là nhà văn hậu hiện đại mang tâm thức thực dân/hậu thực dân với lối sống khổ hạnh, kiệm lời và phong cách nghệ thuật hướng vào các tình thế đạo đức nan giải.

Chương 2. Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee nhìn từ tâm thức hậu thuộc địa

Chương 2 tập trung phân tích sự khúc xạ của lịch sử Nam Phi vào cấu trúc tự sự của tiểu thuyết Coetzee qua hai thời kỳ:

• Đại tự sự Apartheid - thời kỳ lịch sử bạo lực: Xuất phát từ thuật ngữ Apartheid (chính sách phân biệt chủng tộc chính thức áp đặt từ năm 1948 bởi Đảng Dân tộc Nam Phi), Coetzee không miêu tả trực diện các xung đột vũ trang đẫm máu như nhà văn Nadine Gordimer mà chuyển hóa thành những ngụ ngôn đen về bạo lực và sự tổn thương tâm lý. Trong tiểu thuyết đầu tay Dusklands (1974), qua hai câu chuyện "Dự án Việt Nam" và "Tường thuật của Jacobus Coetzee", nhà văn bộc lộ bản chất bạo lực và chứng hoang tưởng tự cao của chủ nghĩa đế quốc phương Tây. Trong Cuộc đời và thời đại của Michael K, nhân vật Michael K lựa chọn lối sống thụ động bên lề chiến tranh, từ chối tham dự vào các thể chế quyền lực để duy trì sự sinh tồn nguyên thủy. Trong Đợi bọn mọi và Tuổi sắt đá, sự săn lùng và đàn áp của Đế chế phơi bày nỗi ám ảnh và khủng hoảng nội tại của chính quyền da trắng.
• Hậu Apartheid - thời kỳ lịch sử bất ổn: Sau cuộc tổng tuyển cử năm 1994 đưa Nelson Mandela lên nắm quyền, xã hội Nam Phi bước vào giai đoạn mới nhưng nảy sinh hàng loạt mâu thuẫn phức tạp: tội phạm, bệnh dịch AIDS, sự chia rẽ giữa cư dân bản địa và người hồi hương. Trong Ruồng bỏ (1999), Coetzee phản ánh tình thế đảo chiều quyền lực: người da trắng trở thành đối tượng bị thanh trừng, tấn công và tước đoạt. Bi kịch của giáo sư David Lurie và người con gái Lucy (bị ba người đàn ông da đen cưỡng hiếp, chấp nhận nhường đất đai và làm vợ lẽ cho Petrus để đổi lấy sự bảo đảm sinh tồn) trở thành biểu tượng cho sự trả thù sắc tộc và sự suy sụp của tầng lớp trí thức da trắng.
• Tâm thức lưu vong và sự giải cấu trúc diễn ngôn "kẻ mạnh" - "kẻ khác": Luận án phân tích sự rạn nứt trong vị thế của người da trắng (mặc cảm phạm tội, sự tha hóa, mất phương hướng) và người da đen (mặc cảm phục thù, sự tha hóa bởi tiện nghi vật chất khi nắm quyền lực mới).

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG TỔNG HỢP CÁC BÌNH DIỆN HẬU THUỘC ĐỊA TRONG TIỂU THUYẾT COETZEE                |
+------------------------------------+--------------------------------+-----------------------------+
| Tác phẩm tiêu biểu                 | Bối cảnh lịch sử - xã hội      | Biểu hiện nghệ thuật chính  |
+------------------------------------+--------------------------------+-----------------------------+
| Dusklands (1974)                   | Chiến tranh VN / Thuộc địa TK18| Phê phán tâm lý đế quốc     |
| Waiting for the Barbarians (1980)  | Xung đột biên giới Đế chế      | Ngụ ngôn về nỗi sợ "kẻ khác"|
| Life & Times of Michael K (1983)   | Khủng hoảng nội chiến Apartheid| Sự từ chối can dự quyền lực |
| Age of Iron (1990)                 | Bạo lực sắc tộc cuối Apartheid | Mặc cảm tội lỗi da trắng    |
| Disgrace (1999)                    | Nam Phi giai đoạn hậu Apartheid| Sự đảo chiều quyền lực & trả|
|                                    |                                | thù sắc tộc                 |
+------------------------------------+--------------------------------+-----------------------------+

Chương 3. Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee nhìn từ phương diện nhân vật

Chương 3 khảo sát hệ thống hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết của Coetzee và phân loại thành ba mô hình đặc trưng:

• Kiểu con người phi lý, hoài nghi hậu hiện đại gắn với cảm thức hậu thực dân: Nhân vật mang ý thức tự phản tỉnh sâu sắc về bản thân và các giá trị đạo đức xã hội; luôn hoài nghi các chân lý định sẵn, sống trong trạng thái cô đơn, xa lạ với môi trường chung quanh.
• Kiểu con người bị ruồng bỏ, bị chấn thương gắn với cảm thức lưu vong: Nhân vật bị đẩy ra ngoài rìa xã hội, mang những khuyết tật hoặc thương tổn thể xác và tinh thần do bạo lực chính trị và xung đột sắc tộc để lại (nhân vật Michael K với dị tật sứt môi; David Lurie bị sa thải, bị hành hung; Lucy bị xâm hại; Paul Rayment trong Người chậm bị mất một chân).
• Kiểu con người tính dục, khao khát tự do và hành trình trở về thiên nhiên gắn với cảm thức sinh thái: Nhân vật giải tỏa những ức chế tinh thần qua bản năng tính dục nguyên sơ, đồng thời thực hiện các cuộc trốn chạy khỏi đô thị văn minh để tìm về đất đai, cây cỏ, côn trùng như một giải pháp sinh tồn tự nhiên (hành vi gieo hạt bí ngô của Michael K; mối gắn bó của David Lurie với các con chó bị bỏ rơi tại trạm bảo vệ động vật).

Chương 4. Kỹ thuật trần thuật hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee

Chương 4 đi sâu phân tích hệ thống thi pháp tự sự mang tính cách tân của Coetzee:

• Kỹ thuật sử dụng người kể chuyện: Luận án chỉ ra tính chất lưỡng phân ngôi kể (sự luân chuyển giữa ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba), việc xây dựng điểm nhìn trần thuật đa chiều và mô hình người kể chuyện không đáng tin cậy (unreliable narrator), khiến tính chân thực của câu chuyện luôn bị đặt trong tình trạng bất định.
• Tọa độ không - thời gian nghệ thuật: Trần thuật thời gian gắn liền với hành trình dịch chuyển không gian từ trung tâm đô thị ra vùng ngoại vi hoang dã; cấu trúc không gian vòng tròn mê cung (điểm kết thúc trùng với điểm xuất phát như trong Cuộc đời và thời đại của Michael K) kết hợp với thời gian phân mảnh, đồng hiện, xóa nhòa ranh giới giữa hiện thực và ký ức.
• Các thủ pháp hậu hiện đại khác:
  • Siêu hư cấu (metafiction): Tự phơi bày quá trình tạo tác văn bản, đưa người đọc vào trò chơi cấu trúc văn chương (tiêu biểu như trong Elizabeth Costello, Người chậm, Diary of a Bad Year).
  • Giọng điệu trần thuật: Sử dụng triệt để giọng điệu hoài nghi, mỉa mai, chua chát và hài hước đen.
  • Trò chơi nhại (pastiche), lối viết tự truyện tiểu sử và thủ pháp giản lược: Lối viết tối giản, tiết kiệm ngôn từ, lồng ghép dữ liệu tiểu sử bản thân vào nhân vật hư cấu nhằm làm mờ ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Thể nghiệm vận dụng khung lý thuyết văn học hậu hiện đại kết hợp với lý thuyết hậu thực dân và tự sự học vào việc nghiên cứu một hiện tượng tác gia văn học phi Âu - Mỹ đạt giải Nobel.
• Hệ thống hóa các tiêu chí nhận diện thi pháp tiểu thuyết hậu hiện đại của Coetzee trên ba bình diện hữu cơ: tâm thức giải cấu trúc đại tự sự lịch sử, mô hình nhân vật chấn thương/ngoại biên, và hệ thống kỹ thuật trần thuật đa tầng, phân mảnh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam khảo sát một cách toàn diện, có hệ thống về tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee, góp phần lấp đầy khoảng trống tư liệu nghiên cứu về tác gia này trong giới học thuật trong nước.
• Cung cấp cái nhìn cụ thể, khoa học về diện mạo văn học Nam Phi qua hai thời kỳ Apartheid và hậu Apartheid, giúp độc giả và giới nghiên cứu Việt Nam hiểu rõ hơn những biến chuyển tư tưởng và thẩm mỹ của văn học thế giới đương đại.

Kiến nghị và đề xuất

• Đề xuất mở rộng biên dịch và tiếp cận nghiên cứu các tác phẩm thuộc giai đoạn sau của Coetzee (giai đoạn định cư tại Úc từ năm 2002 đến nay) cũng như mảng tiểu luận lý luận phê bình văn học của ông.
• Gợi mở hướng ứng dụng mô hình phân tích tự sự học hậu hiện đại kết hợp hậu thực dân để khảo sát các tác gia văn học đương đại khác của châu Phi và các khu vực thuộc địa cũ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Do điều kiện dịch thuật và tư liệu tiếp cận tại thời điểm nghiên cứu, phạm vi khảo sát chuyên sâu của luận án tập trung chủ yếu vào 6 tiểu thuyết đã được dịch sang tiếng Việt (kết hợp đối chiếu nguyên bản tiếng Anh). Các sáng tác giai đoạn sau năm 2005 (như bộ ba tiểu thuyết về Jesus: The Childhood of Jesus, The Schooldays of Jesus, The Death of Jesus) và các tập tiểu luận phê bình lý thuyết của Coetzee chưa được phân tích sâu ở mức độ tương đương.

Hướng nghiên cứu tiếp nối

• Tiếp tục khảo sát toàn diện toàn bộ di sản sáng tác của Coetzee, bao gồm hệ thống truyện ngắn, tự truyện (Boyhood, Youth, Summertime) và các chuyên luận nghiên cứu văn học của ông (White Writing, Giving Offense, Stranger Shores).
• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa tiểu thuyết của Coetzee với các đại diện văn học Nam Phi cùng thời (như Nadine Gordimer, André Brink, Zakes Mda, Phaswane Mpe, K. Sello Duiker) để định vị rõ nét hơn tiến trình chuyển dịch thi pháp văn học Nam Phi từ hiện thực kháng biến sang hậu hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn: Đặc biệt thuộc các bộ môn Lý luận văn học, Văn học nước ngoài, Văn học so sánh; cung cấp khung phương pháp luận tiếp cận thi pháp học hậu hiện đại và tự sự học.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, biên soạn giáo trình chuyên đề về văn học phương Tây và thế giới đương đại, văn học châu Phi và lý thuyết phê bình văn học thế kỷ XX - XXI.
3. Các phần nội dung đáng tham khảo nhất:
   • Chương 1: Bức tranh toàn cảnh về tiến trình du nhập và vận dụng lý thuyết hậu hiện đại tại Việt Nam.
   • Chương 2: Phương pháp phân tích tác phẩm văn học dưới lăng kính lịch sử - chính trị thể chế Apartheid và lý thuyết hậu thuộc địa.
   • Chương 4: Hệ thống phân tích thao tác kỹ thuật tự sự (ngôi kể lưỡng phân, điểm nhìn bất tín, không - thời gian mê cung, siêu hư cấu).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lý giải như thế nào về thái độ "ngoại cuộc" của Coetzee trước chế độ Apartheid?

Luận án chỉ ra rằng Coetzee không trực tiếp tham gia vào các cuộc đấu tranh vũ trang hay viết những tác phẩm cổ động chính trị trực diện như Nadine Gordimer. Thái độ "ngoại cuộc" và sự dửng dưng bề ngoài là một lựa chọn thẩm mỹ có ý thức: ông đứng ở vị trí người quan sát bên lề để không rơi vào việc giáo điều hóa đạo đức, từ chối tham dự vào các đại tự sự quyền lực nhằm đi sâu vào các chấn thương tâm lý, sự hoài nghi đạo đức và bi kịch nội tâm của con người trong các tình thế lịch sử ngặt nghèo.

2. Sự chuyển dịch bối cảnh từ Apartheid sang hậu Apartheid được phản ánh ra sao trong tiểu thuyết Ruồng bỏ (Disgrace)?

Trong Ruồng bỏ, Coetzee phản ánh mặt trái của xã hội hậu Apartheid khi bạo lực không biến mất mà chuyển hóa thành sự trả thù sắc tộc và bạo lực tình dục. Người da trắng mất đi vị thế thống trị, trở thành giai tầng bị tấn công và ruồng bỏ (thể hiện qua việc David Lurie bị mất việc, con gái Lucy bị hãm hiếp và phải nhượng bộ đất đai, chấp nhận làm vợ lẽ cho Petrus để đổi lấy sự tồn tại an toàn). Tác phẩm cho thấy sự sụp đổ của ảo tưởng về một xã hội công bằng tuyệt đối ngay sau khi chế độ phân biệt chủng tộc bị xóa bỏ.

3. Nhân vật Michael K trong Cuộc đời và thời đại của Michael K mang ý nghĩa biểu tượng gì?

Michael K là hiện thân của con người phi lý và bị ruồng bỏ bên lề xã hội, mang dị tật bẩm sinh và lối sống như cây cỏ. Nhân vật này từ chối mọi sự can dự vào cuộc chiến giữa chính quyền da trắng và quân du kích, kiên quyết khước từ sự cứu trợ mang tính áp đặt của thể chế để sinh tồn theo bản năng tự nhiên gắn liền với đất đai và hạt giống. Coetzee thông qua Michael K gửi gắm thông điệp về sự phản kháng thụ động và khát vọng sinh thái nguyên sơ.

4. Những kỹ thuật trần thuật hậu hiện đại cốt lõi nào được luận án phát hiện trong tiểu thuyết Coetzee?

Luận án chỉ ra bốn kỹ thuật trần thuật trung tâm: (1) Tính chất lưỡng phân ngôi kể và người kể chuyện không đáng tin cậy; (2) Cấu trúc không gian vòng tròn mê cung kết hợp với thời gian phân mảnh đồng hiện; (3) Thủ pháp siêu hư cấu tự phơi bày quy trình sáng tạo văn bản; (4) Giọng điệu trần thuật hoài nghi, chua chát, kết hợp lối viết tối giản và trò chơi nhại.

5. Luận án khảo sát đối tượng văn bản nào và xử lý nguồn ngữ liệu ra sao?

Luận án khảo sát hệ thống tiểu thuyết của Coetzee, lấy 6 tác phẩm đã dịch sang tiếng Việt làm ngữ liệu phân tích chính yếu (Giữa miền đất ấy, Đợi bọn mọi, Cuộc đời và thời đại của Michael K, Tuổi sắt đá, Ruồng bỏ, Người chậm), đồng thời đối chiếu trực tiếp với các bản gốc tiếng Anh và mở rộng khảo sát các tác phẩm chưa dịch, tiểu luận và tự truyện của tác giả nhằm đảm bảo tính chuẩn xác học thuật.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Chu Đình Kiên là một công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống, giải mã toàn diện diện mạo nghệ thuật của nhà văn John Maxwell Coetzee dưới hệ quy chiếu của chủ nghĩa hậu hiện đại và cảm thức hậu thuộc địa. Bằng việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu lịch sử - văn hóa, cấu trúc - hệ thống, so sánh đối chiếu và phân tích tự sự học, tác giả đã làm sáng rõ những đặc trưng nổi bật của Coetzee từ sự giải cấu trúc đại tự sự lịch sử Nam Phi, xây dựng các mô hình nhân vật chấn thương đến việc vận dụng linh hoạt các kỹ thuật trần thuật phân mảnh, siêu hư cấu và tối giản. Công trình đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho công tác nghiên cứu, giảng dạy lý luận văn học và văn học nước ngoài tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2. Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee nhìn từ tâm thức hậu thuộc địa Chương 3. Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee nhìn từ phương diện nhân vật Chương 4.

Kỹ thuật trần thuật hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee 4 NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương tổng quan, chúng tôi đề cập đến hai nội dung cơ bản. Thứ nhất là tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới và sự ứng dụng trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam hiện nay để từ đó chúng tôi đi đến kết luận quan trọng: chủ nghĩa hậu hiện đại đang ở thì hiện tại tiếp diễn. Sự hình thành của chủ nghĩa hậu hiện đại là quá trình kế thừa và phát triển các học thuyết trước đó, là sản phẩm của thời đại internet, của cách mạng 4.0 - nền công nghiệp tự động hóa. Những đóng góp của chủ nghĩa hậu hiện đại tác động to lớn đến mọi mặt của cuộc sống, trong đó có lĩnh vực văn học nghệ thuật.

Các hệ tư duy mới ra đời giải quyết gần như triệt để cấu trúc thượng tầng trong đời sống xã hội. Thứ hai là tình hình nghiên cứu hiện tượng Coetzee và tiểu thuyết của ông ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung từ đó đánh giá tổng quan nghiên cứu và hướng triển khai của đề tài. Có thể nói hiện tượng Coetzee trên thế giới đã được nghiên cứu sâu sắc, có hệ thống. Nhiều công trình có tính khái quát cao, phục vụ đắc lực trong học tập và nghiên cứu văn chương đương đại.

Tuy nhiên ở Việt Nam, chưa có công trình nghiên cứu nào có tính chuyên sâu về hiện tượng Coetzee, đặc biệt nhất là chỉ ra các đặc trưng hậu hiện đại trong sáng tác của ông. Từ việc tổng thuật của đề tài, chúng tôi đi đến khẳng định Coetzee là nhà văn hậu hiện đại được hình thành từ tâm thức thực dân/hậu thực dân. Tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại Chủ nghĩa hậu hiện đại là một trào lưu tư tưởng phổ biến(2) và hiện nay đang hình thành khái niệm, đặc trưng khu biệt. Lý thuyết này không chỉ có trong lĩnh vực văn hóa, triết học, hội họa, âm nhạc, văn học,… mà đã phổ biến trong mọi lĩnh vực của đời sống con người.

Tuy nhiên, ở phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tổng thuật chủ nghĩa hậu hiện đại trên lĩnh vực văn học để có cái nhìn lịch đại và đồng đại về tình hình nghiên cứu hiện nay. Tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới Khái niệm hậu hiện đại được định hình ở các lĩnh vực khác đã xuất hiện từ lâu, tuy nhiên trong văn học thì phải vào những năm 60 của thế kỷ XX mới có những công trình ra đời. Năm 1861, nhà khoa học, triết gia người Pháp, Antoine Augustin Cournot nói đến khái niệm hậu lịch sử (post-histoire) trong cuốn Traité de l'enchaînement des idées fondamentales dans les science et dans l'Histoire (Chuyên luận về sự liên kết những ý tưởng cơ bản trong khoa học và sử học). Trong cuốn sách này, Cournot nhắc đến giả thuyết của Hegel về sự hoàn tất lịch sử ở thời điểm hiện đại, để gián tiếp chỉ định những gì xảy ra sau đó là hậu lịch sử.Epsstein thống kê: cuối năm 1998, ở Mỹ, riêng tại các thư viện lớn thống kê được 3579 cuốn sách với đầu đề có từ postmodernism và 2666 cuốn có từ posmodern.

Trong số sách bán trên thị trường có 421 cuốn về posmodernism và 833 cuốn về postmodern (tr. Ở Nga, từ cuối 1980 tới năm 1995, riêng trong lĩnh vực văn hoá đã có khoảng hơn 40 đầu sách về lĩnh vực này (tr. 5 Nửa cuối thế kỷ XIX, thuật ngữ “chủ nghĩa hậu hiện đại” (postmodernism) xuất hiện trong lĩnh vực hội họa. Đến công trình Antología de la poesía española e hispano-americana (1882-1932) (Tuyển tập thơ Tây Ban Nha và Mĩ Latinh), nhà phê bình Pederico de Onís đã sử dụng thuật ngữ chủ nghĩa hậu hiện đại để chỉ sự khủng hoảng của ngôn ngữ trong thơ ca.

Năm 1947, một sử gia nổi tiếng người Anh là Arnold Joseph Toynbee (1889-1975) trong công trình A Study of History (Nghiên cứu lịch sử) đã sử dụng thuật ngữ này nhằm mục đích để “đánh dấu trước sau năm 1875 văn minh phương Tây đã bước vào một chu kỳ lịch sử mới” (Ihab Hassan). Đến những năm 60, 70 của thế kỉ XX, nhiều nhà lý luận Hoa Kỳ, sau đó là cả châu Âu đã sử dụng rộng rãi thuật ngữ này, và đã có nhiều cuộc tranh luận, đối thoại như giữa học giả Pháp Jean Francois Lyotard với học giả Đức Jürgen Harbamas(3)… Công trình La condition postmoderne: rapport sur le savoir (Hoàn cảnh hậu hiện đại: bản tường trình về tri thức, 1979) và tiếp tục được triển khai trong Le différend (Bất đồng, 1983) của Lyotard trở thành “cương lĩnh” cho nội hàm thuật ngữ này. Đến nay, nó được sử dụng rộng khắp trong mọi lĩnh vực: văn học, nghệ thuật, văn hóa, kiến trúc, thể thao, triết học… Năm 1990, Katie Wales đã đưa thuật ngữ Chủ nghĩa hậu hiện đại vào quyển A Dictionary of Stylistics (Từ điển phong cách học). Tác giả xem khái niệm này là một trào lưu tư tưởng xuất hiện từ 1960 trở đi, là sự tiếp nối của chủ nghĩa hiện đại ở châu Âu khước từ hệ quy chiếu hiện thực.

Năm 1996, trong cuốn Literary Theory, An Introduction (Dẫn luận lí luận văn học), Terry Eagleton xác định các phạm trù của hậu hiện đại: tùy tiện, đa trị, lai ghép, lệch tâm, dễ thay đổi, ngưng đọng, hệt như một mô phỏng [101]. Văn chương hậu hiện đại được xem là phản ứng chống lại tư tưởng Khai sáng (Enlightenment) - phong trào ủng hộ lý tính, khoa học và sự hợp lý khởi nguồn từ châu Âu trong thế kỷ XVII - XVIII; chống lại cả sự tiếp cận của những người theo chủ nghĩa hiện đại đối với văn chương. Nó không thích bị định nghĩa hay phân loại là một “trào lưu” (văn chương). Hậu hiện đại có nhiều kiểu lý thuyết phê bình khác nhau, chấp nhận phản ứng đa chiều của người đọc, kể cả cách tiếp cận “giải cấu trúc” (déconstruction) - phương pháp phân tích văn chương của triết gia Pháp Jacques Derrida.

Nó phá vỡ cái gọi là “ngầm hiểu”, sợi dây liên kết giữa tác giả, văn bản và người đọc thông qua tác phẩm. Năm 1941, một số nhà nghiên cứu lý luận văn học khẳng định đây là năm khởi đầu cho chủ nghĩa hậu hiện đại. Tuy nhiên, Keith Hopper lại cho rằng The Third Policeman (Người cảnh sát thứ ba) của Flann O‟Brien (nhà văn người Ireland) mới là một trong những tiểu thuyết hậu hiện đại đầu tiên (bản thảo hoàn tất năm 1939 nhưng bị cấm xuất bản, đến năm 1967 mới được ra mắt). Tác phẩm mang những đặc điểm của văn chương hậu hiện đại, sau này rất nhiều các nhà văn khác sử dụng như một hình thức phổ biến: lai lịch và tình huống không thể lí giải của nhân vật, siêu hư cấu.

Một quyển khác của Flann O‟Brien có tựa đề là The Dalkey (3) Sinh năm 1929, là nhà triết học, xã hội học thực dụng người Đức, có nhiều quan niệm đối lập với Lyotard về chủ nghĩa hậu hiện đại, nổi tiếng với công trình The Philosophical Discourse of Modernity (Diễn ngôn triết học về tính hiện đại - 1985). 6 Archive(4), xuất bản năm 1964, hai năm trước khi tác giả qua đời cũng được xem là tiểu thuyết khởi đầu giai đoạn văn chương hậu hiện đại. Nhìn chung, tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới rất phức tạp, nhưng có thể có hai phương pháp tiếp cận cơ bản: cách tiếp cận và quan niệm văn học hậu hiện đại từ góc độ xã hội học và triết học Tân Marxism và cách tiếp cận văn học hậu hiện đại từ góc độ ngôn ngữ và các thủ pháp nghệ thuật đặc thù. Từ góc độ xã hội học và triết học có các tác giả như Fredric Jameson với tiểu luận Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism (Chủ nghĩa hậu hiện đại hay logic văn hóa của chủ nghĩa tư bản hậu kì, 1984); các bài báo Postmodernism for Kids or What is Postmodernism (Chủ nghĩa hậu hiện đại cho người mới tìm hiểu hay chủ nghĩa hậu hiện đại là gì?) của Arup Ratan Ghosh; The romantic, the modern and postmodern (Lãng mạn, hiện đại và hậu hiện đại) của Ashoke Viswanathan; Postmodernism and India: some preliminary animadversions (Chủ nghĩa hậu hiện đại và Ấn Độ: một vài nhận định ban đầu) của Makarand Paranjape… đã chỉ rõ nền tảng kinh tế của chủ nghĩa tư bản hậu kì đã quy định đến tính chất và diện mạo của văn học.

Ngoài ra, ở Trung Quốc các nhà nghiên cứu như Vương Nhạc Xuyên với Nghiên cứu chủ nghĩa hậu hiện đại (1992), Thịnh Ninh với Nghi hoặc và phản tư nhân văn - phê phán tư trào chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây (1997), Trần Hiểu Minh với Thử thách vô biên - tính hậu hiện đại của văn học tiên phong Trung Quốc (2006) và các bài viết của Ngô Lượng, Trác Hồng, Trần Tư Hòa, Vương Ninh, Đỗ Thư Doanh… đã xác lập lý thuyết văn học hậu hiện đại nằm trong quỹ vận động, phát triển của xã hội thế kỷ XX. Thứ hai là cách tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ và các thủ pháp nghệ thuật. Cách tiếp cận này chịu ảnh hưởng từ lý thuyết giải cấu trúc của Bakhtin, Derrida, Kristeva, Lacan, Foucault. Từ những kiến giải, các nhà hậu hiện đại đã đưa ra những đặc trưng thẩm mĩ của văn học hậu hiện đại như: hỗn độn, hoài nghi, mảnh vỡ, đa trị, lai ghép, ngoại biên, lệch tâm.

Tóm lại, có thể thấy tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới có nhiều thành tựu góp phần định hình nền văn học đương đại. Với việc định hình và phát triển một lí thuyết nghiên cứu văn học mới đã làm cho đời sống phê bình trở nên hấp dẫn, sôi động. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu, phê bình hiện nay vẫn còn có những giới hạn khi xác định phạm trù khái niệm hậu hiện đại. Thứ nhất, đó là sự chồng chéo, có khi đối lập nhau trong việc xác định khái niệm hậu hiện đại.

Thứ hai, chưa làm rõ cũng như chưa xác định phạm trù cái chung và cái riêng trong khái niệm hậu hiện đại. Với đặc điểm hậu hiện đại của mỗi quốc gia, khu vực có những điểm khác nhau, đặc trưng riêng, các nhà hậu hiện đại vẫn chưa tìm thấy điểm chung trên phạm vi toàn thế giới. Dù muốn hay không khái niệm và nội hàm lí thuyết hậu hiện đại đã hiện hữu trong đời sống phê bình văn học.