Luận án của Hà Thanh Huệ - K42 chuyên ngành TLH

Luận án chuyên ngành TLH của Hà Thanh Huệ - K42 tập trung vào việc nghiên cứu năng lực vượt khó trong hoạt… 264 trang · Trường Đại học Sư phạm Hà Nội · 2024.

• Tác giả: Hà Thanh Huệ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Minh Nguyệt
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết khoa học
• 0.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6. Giới hạn về phạm vi nghiên cứu
• 0.7. Phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.8. Đóng góp mới của luận án
• 0.9. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC VƯỢT KHÓ VÀ NĂNG LỰC VƯỢT KHÓ TRONG HOẠT ĐỘNG SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về năng lực vượt khó và năng lực vượt khó của giáo viên
• 1.2. Các nghiên cứu về năng lực vượt khó
• 1.3. Các nghiên cứu về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên
• 1.4. Những vấn đề rút ra từ các nghiên cứu đã có về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên
• 1.5. Một số vấn đề lí luận về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở
• 1.6. Đặc điểm hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở
• 1.7. Khó khăn trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở
• 1.8. Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở
• 1.9. Các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở
• 1.9.1. Các yếu tố chủ quan
• 1.9.2. Các yếu tố khách quan
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Khách thể nghiên cứu
• 2.4. Quy trình và tiến độ khảo sát
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp xin ý kiến chuyên gia
• 2.5.3. Phương pháp khảo sát thực tiễn bằng bảng hỏi
• 2.5.4. Phương pháp phỏng vấn
• 2.5.5. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 2.5.6. Phương pháp quan sát
• 2.5.7. Phương pháp bài tập tình huống
• 2.5.8. Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động
• 2.5.9. Phương pháp đàm thoại
• 2.5.10. Phương pháp thống kê toán học
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG NĂNG LỰC VƯỢT KHÓ TRONG HOẠT ĐỘNG SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ CÁC TỈNH TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC
• 3.1. Thực trạng khó khăn trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.2. Thực trạng khó khăn trong hoạt động dạy học của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.3. Thực trạng khó khăn trong hoạt động giáo dục của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.4. Thực trạng khó khăn trong hoạt động đáp ứng các yêu cầu đề ra của ngành giáo dục của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.5. Mối tương quan giữa các nhóm khó khăn trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.6. So sánh sự khác biệt điểm trung bình các nhóm khó khăn trong hoạt động sư phạm với các nhóm giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc chia theo đặc điểm nhân khẩu học
• 3.7. Thực trạng năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.8. Thực trạng các năng lực thành phần của năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.9. Thực trạng mức độ năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.10. Mối quan hệ giữa các năng lực thành phần với năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.11. Mối quan hệ giữa các nhóm khó khăn với các năng lực thành phần và năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.12. Thực trạng các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.12.1. Các yếu tố chủ quan tác động đến năng lực vượt khó của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.12.2. Các yếu tố khách quan tác động đến năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.13. Nghiên cứu trường hợp GV có các mức độ NL vượt khó khác nhau
• 3.13.1. Trường hợp 1 GV THCS có năng lực vượt khó ở mức cao
• 3.13.2. Trường hợp 2 GV THCS có năng lực vượt khó ở mức trung bình cao
• 3.13.3. Trường hợp 3 GV THCS có năng lực vượt khó ở mức trung bình
• 3.13.4. Trường hợp 4 GV THCS có năng lực vượt khó mức trung bình thấp
• 3.14. Các biện pháp tâm lý sư phạm nhằm nâng cao năng lực vượt khó cho giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc
• 3.14.1. Biện pháp 1: Nâng cao kỹ năng tự nhận thức khó khăn trong hoạt động sư phạm cho giáo viên Trung học cơ sở khu vực nông thôn, miền núi
• 3.14.2. Biện pháp 2: Thiết kế module và tổ chức tập huấn để giáo viên nâng cao năng lực kiểm soát bản thân trước khó khăn
• 3.14.3. Biện pháp 3: Rèn năng lực giải quyết khó khăn cho giáo viên thông qua thực hành giải quyết tình huống giả định
• 3.14.4. Biện pháp 4: Tăng cường sự hỗ trợ, hợp tác từ đồng nghiệp, học sinh và gia đình học sinh giúp giáo viên vượt qua khó khăn
• 3.14.5. Biện pháp 5: Thực hiện khen thưởng, động viên đối với những giáo viên luôn vượt qua mọi khó khăn
• 3.15. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận án

Luận án chuyên ngành TLH của Hà Thanh Huệ - K42 tập trung vào việc nghiên cứu năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc. Đề tài được lựa chọn nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh giáo viên phải đối mặt với nhiều khó khăn trong công tác giảng dạy. Luận án không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về thực trạng năng lực vượt khó của giáo viên mà còn đề xuất các biện pháp tâm lý sư phạm nhằm nâng cao năng lực này. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện chất lượng giáo dục tại khu vực này.

II. Cơ sở lý luận về năng lực vượt khó

Chương này trình bày tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến năng lực vượt khó. Theo nhà tâm lý học Stoltz P.G, năng lực vượt khó được định nghĩa là khả năng đối diện và xoay xở trước các tình huống khó khăn. Năng lực này không chỉ phản ánh sự kiên cường mà còn là yếu tố quyết định trong việc giáo viên có thể vượt qua những thách thức trong hoạt động sư phạm. Các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó bao gồm yếu tố chủ quan và khách quan. Yếu tố chủ quan liên quan đến sức khỏe tâm lý của giáo viên, trong khi yếu tố khách quan liên quan đến sự hỗ trợ từ môi trường xung quanh.

2.1. Đặc điểm hoạt động sư phạm

Hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở thường gặp nhiều khó khăn do đặc điểm tâm lý của học sinh ở độ tuổi này. Học sinh trong giai đoạn này đang trải qua nhiều biến đổi về tâm lý và thể chất, dẫn đến những thách thức trong việc giáo dục và quản lý lớp học. Giáo viên cần có năng lực vượt khó để có thể thích ứng và tìm ra giải pháp hiệu quả trong việc giảng dạy và giáo dục học sinh.

2.2. Khó khăn trong hoạt động sư phạm

Khó khăn trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc bao gồm điều kiện địa lý, khí hậu, và sự đa dạng văn hóa. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy mà còn tạo ra áp lực lớn cho giáo viên. Việc nhận diện và phân tích các khó khăn này là cần thiết để đề xuất các biện pháp hỗ trợ phù hợp.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để thu thập dữ liệu và phân tích thực trạng năng lực vượt khó của giáo viên. Các phương pháp bao gồm khảo sát thực tiễn, phỏng vấn sâu, và phân tích tài liệu. Việc áp dụng các phương pháp này giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Đặc biệt, phương pháp khảo sát thực tiễn cho phép thu thập thông tin từ một số lượng lớn giáo viên, từ đó có cái nhìn tổng quát về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm.

3.1. Tổ chức nghiên cứu

Nghiên cứu được tổ chức tại các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc, nơi có nhiều giáo viên trung học cơ sở. Quy trình khảo sát được thực hiện một cách hệ thống, từ việc thiết kế bảng hỏi đến việc thu thập và phân tích dữ liệu. Điều này giúp đảm bảo rằng các kết quả thu được phản ánh đúng thực trạng năng lực vượt khó của giáo viên trong khu vực.

3.2. Phân tích dữ liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê toán học để xác định mối quan hệ giữa các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó. Phân tích này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về thực trạng mà còn cung cấp cơ sở để đề xuất các biện pháp nâng cao năng lực vượt khó cho giáo viên.

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy năng lực vượt khó của giáo viên trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc chủ yếu ở mức trung bình. Năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn của giáo viên là cao nhất, trong khi năng lực giải quyết khó khăn là thấp nhất. Điều này cho thấy giáo viên cần được hỗ trợ để nâng cao khả năng giải quyết các tình huống khó khăn trong hoạt động sư phạm.

4.1. Thực trạng năng lực vượt khó

Năng lực vượt khó của giáo viên được đánh giá thông qua nhiều yếu tố, bao gồm khả năng kiểm soát bản thân trước khó khăn và khả năng giải quyết khó khăn. Kết quả cho thấy rằng giáo viên có năng lực vượt khó cao thường có khả năng thích ứng tốt hơn với các tình huống khó khăn trong giảng dạy.

4.2. Các yếu tố tác động

Các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó bao gồm yếu tố chủ quan như sức khỏe tâm lý và yếu tố khách quan như sự hỗ trợ từ đồng nghiệp và gia đình. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự hỗ trợ từ môi trường xung quanh có tác động mạnh mẽ đến năng lực vượt khó của giáo viên.

V. Đề xuất biện pháp nâng cao năng lực vượt khó

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số biện pháp tâm lý sư phạm nhằm nâng cao năng lực vượt khó cho giáo viên trung học cơ sở. Các biện pháp này bao gồm việc tổ chức các khóa tập huấn về kỹ năng giải quyết khó khăn, tăng cường sự hỗ trợ từ đồng nghiệp và gia đình, và thực hiện các chương trình khen thưởng cho giáo viên có thành tích vượt khó. Những biện pháp này không chỉ giúp giáo viên nâng cao năng lực mà còn tạo động lực cho họ trong công việc.

5.1. Tổ chức tập huấn

Tổ chức các khóa tập huấn nhằm nâng cao kỹ năng tự nhận thức và giải quyết khó khăn cho giáo viên. Các khóa học này sẽ giúp giáo viên trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để đối mặt với các thách thức trong hoạt động sư phạm.

5.2. Tăng cường hỗ trợ

Tăng cường sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, học sinh và gia đình học sinh. Việc tạo ra một môi trường hỗ trợ sẽ giúp giáo viên cảm thấy tự tin hơn trong công việc và dễ dàng vượt qua khó khăn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ tâm lý học của nghiên cứu sinh Hà Thanh Huệ, với đề tài "Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc", được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Minh Nguyệt và PGS.TS Phan Trọng Ngọ. Công trình thuộc chuyên ngành Tâm lý học chuyên ngành (mã số: 9310401), bảo vệ năm 2024.

Trong bối cảnh ngành giáo dục triển khai đổi mới toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, người giáo viên phải đối mặt với nhiều áp lực từ yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá. Cùng với đó là các rào cản về chế độ tiền lương chưa tương xứng với cường độ lao động, tác động tiêu cực từ tệ nạn xã hội và đặc điểm tâm sinh lý phức tạp của học sinh trung học cơ sở (giai đoạn lứa tuổi thiếu niên 11–15 tuổi với cuộc khủng hoảng dậy thì). Đối với khu vực Trung du và miền núi phía Bắc, khó khăn càng gia tăng do địa hình chia cắt, khí hậu khắc nghiệt, điều kiện kinh tế - xã hội còn hạn chế và sự đa dạng về bản sắc văn hóa, phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc thiểu số. Mặc dù năng lực vượt khó đóng vai trò then chốt giúp giáo viên duy trì sự gắn bó và nâng cao hiệu quả nghề nghiệp, nhưng tính đến thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình nào khảo sát chuyên biệt và toàn diện về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở tại địa bàn này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở, khảo sát và phân tích thực trạng cũng như các yếu tố tác động đến năng lực này ở giáo viên trung học cơ sở tại các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp tâm lý sư phạm nhằm nâng cao năng lực vượt khó cho đội ngũ giáo viên tại khu vực.

Luận án xây dựng và kiểm chứng bốn giả thuyết khoa học:

1. Giáo viên trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc gặp ba nhóm khó khăn trong hoạt động sư phạm gồm khó khăn trong hoạt động dạy học, khó khăn trong hoạt động giáo dục và khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu của ngành; trong đó giáo viên gặp khó khăn nhiều hơn ở hoạt động giáo dục.
2. Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở tại địa bàn nghiên cứu phân hóa thành các mức độ khác nhau nhưng chủ yếu tập trung ở mức trung bình; trong đó năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn đạt mức cao nhất, còn năng lực giải quyết khó khăn ở mức thấp nhất.
3. Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm chịu sự tác động đồng thời của các yếu tố chủ quan (sức khỏe tâm lý tích cực, sức khỏe tâm lý tiêu cực, quy kết hiệu quả bản thân thấp, quy kết hiệu quả bản thân cao, học tập kinh nghiệm qua quan sát đồng nghiệp, học tập kinh nghiệm qua trải nghiệm bản thân) và các yếu tố khách quan (sự động viên từ cơ chế chính sách và nhà quản lý, sự hỗ trợ từ những người xung quanh). Trong các yếu tố chủ quan, sức khỏe tâm lý tích cực tác động mạnh nhất; trong các yếu tố khách quan, sự hỗ trợ từ mọi người xung quanh tác động mạnh nhất đến năng lực vượt khó.
4. Việc đề xuất và áp dụng các biện pháp tâm lý sư phạm phù hợp sẽ góp phần nâng cao năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm cho giáo viên trung học cơ sở tại khu vực nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là biểu hiện, mức độ năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở ở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc cùng các yếu tố tác động đến năng lực này.

Khách thể và phạm vi nghiên cứu bao gồm:

• Khách thể khảo sát diện rộng: 600 giáo viên trung học cơ sở.
• Khách thể phỏng vấn sâu: 14 giáo viên trung học cơ sở và 4 cán bộ quản lý.
• Khách thể nghiên cứu trường hợp: 4 giáo viên trung học cơ sở đại diện cho các mức độ năng lực vượt khó khác nhau.
• Phạm vi địa bàn: 20 trường trung học cơ sở thuộc 4 tỉnh đại diện cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc gồm Phú Thọ, Lạng Sơn, Hà Giang, Điện Biên (mỗi tỉnh tiến hành khảo sát tại 5 trường).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống nghiên cứu quốc tế và trong nước về chỉ số vượt khó (AQ) và năng lực vượt khó trong hoạt động nghề nghiệp, phân loại thành các nhánh nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứu	Các tác giả tiêu biểu được điểm luận	Nội dung chính
Khái niệm và bản chất của chỉ số/năng lực vượt khó	Stoltz P.G (1997, 2015), Goleman D.J (1995), Phoolka S & Kaur N (2012), Juwita H.R (2012)	Định nghĩa AQ là khả năng đối diện, xoay xở và biến trở ngại thành cơ hội; là chỉ báo dự đoán sự thành công bên cạnh IQ và EQ.
Cấu trúc năng lực vượt khó	Stoltz P.G (1997), Kobasa S.R (2002), Shen Chao-Ying (2014), Khairazani A.M (2018), Trần Thị Kim Huệ (2018), Nguyễn Thị Diễm Hằng (2018), Lê Minh Nguyệt (2023)	So sánh mô hình 3 thành tố (Cam kết - Kiểm soát - Thách thức) và mô hình 4 thành tố CORE (Control, Origin/Ownership, Reach, Endurance).
Phân loại mức độ năng lực vượt khó	Angelopoulos P.A và cộng sự (2002), Elizabeth L.T (2007), Daloos M (2015), Lê Thị Thu Diềm (2018), Nông Thị Hồng Linh (2020), Lê Minh Nguyệt (2022)	Phân chia mức độ AQ theo thang 2 mức (cao, thấp), 3 mức (người bỏ cuộc, người cắm trại, người leo núi) hoặc 5 mức (thấp, trung bình thấp, trung bình, trung bình cao, cao).
Công cụ đo lường và đánh giá	Lazaro-Capones A (2004), Nguyễn Phước Cát Tường & Trần Thị Tú Anh (2011), Vekatesh J (2015), Bingquan L (2019), Mohd Matore M.E (2020), Nguyễn Quang Uẩn & Nguyễn Thị Thủy (2010), Nguyễn Thượng Trí (2018)	Phát triển hồ sơ vượt khó (AQ Profile Quicktake), bảng hỏi trắc nghiệm tâm lý theo thang Likert 5 bậc và các bài tập tình huống thực nghiệm.
Năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm	Clunies-Ross P (2008), Bautista M.C (2015), Muztaba S (2019), Parvathy U (2014), Day G.U & Sammons (2016), Musili M.M (2019), Marashi H & Naghibi Z (2020)	Mối quan hệ giữa AQ của giáo viên với hiệu suất giảng dạy, quản lý lớp học, khả năng thích ứng nghề nghiệp và kết quả học tập của học sinh.
Yếu tố ảnh hưởng đến năng lực vượt khó	Bandura A (1997), Lazarus R.S & Folkman S (1984), Kyriacou C (2001), Jennings P.T (2009), Fernet C (2012), Gu Q & Day C (2013), Maslach C & Leiter M.P (2016), Indraswati D (2020), Lê Minh Nguyệt (2022)	Tác động của năng lực tự hiệu quả, căng thẳng nghề nghiệp, kiệt sức sư phạm, sự hỗ trợ xã hội và phong cách lãnh đạo quản lý.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các công trình trước đây tập trung nghiên cứu chỉ số vượt khó dưới dạng một chỉ số tâm lý chung ở học sinh, sinh viên hoặc người lao động nói chung. Các nghiên cứu trên đội ngũ giáo viên chủ yếu dừng lại ở việc xem xét mối tương quan với hiệu suất làm việc hoặc sự hài lòng nghề nghiệp tại khu vực đô thị, đồng bằng. Chưa có công trình nào nghiên cứu cấu trúc năng lực vượt khó gắn liền với các thành phần hoạt động sư phạm đặc thù của giáo viên trung học cơ sở tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn như khu vực Trung du và miền núi phía Bắc của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp cận hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở dưới góc độ tâm lý học hoạt động, xác định hoạt động sư phạm gồm ba mảng chức năng cơ bản: hoạt động dạy học, hoạt động giáo dục và hoạt động đáp ứng các yêu cầu đề ra của ngành giáo dục.

Kế thừa mô hình CORE của Stoltz P.G, tác giả điều chỉnh và xác lập cấu trúc năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở gồm bốn năng lực thành phần:

1. Năng lực kiểm soát bản thân trước khó khăn (Control): Khả năng tự chủ cảm xúc, nhận thức và hành vi khi đối diện với các trở ngại sư phạm.
2. Năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn (Origin & Ownership): Khả năng nhận diện chính xác nguyên nhân phát sinh vấn đề và mức độ cam kết, chịu trách nhiệm xử lý của cá nhân.
3. Năng lực giải quyết khó khăn (Reach): Khả năng áp dụng các kỹ năng, phương pháp để xử lý khó khăn, ngăn chặn tác động tiêu cực lan sang các hoạt động khác.
4. Năng lực chịu đựng khó khăn (Endurance): Độ bền bỉ, tính kiên trì và sự lạc quan về việc khó khăn sẽ được khắc phục trong một khoảng thời gian nhất định.

Mức độ năng lực vượt khó được luận án đánh giá theo 5 bậc: Mức 1 (Thấp), Mức 2 (Trung bình thấp), Mức 3 (Trung bình), Mức 4 (Trung bình cao), Mức 5 (Cao).

Khung phân tích các yếu tố tác động được chia thành hai nhóm:

• Nhóm yếu tố chủ quan: Sức khỏe tâm lý tích cực; sức khỏe tâm lý tiêu cực; quy kết hiệu quả bản thân thấp; quy kết hiệu quả bản thân cao; học tập kinh nghiệm vượt khó qua quan sát đồng nghiệp; học tập kinh nghiệm vượt khó qua trải nghiệm của bản thân.
• Nhóm yếu tố khách quan: Sự động viên từ cơ chế chính sách và người quản lý; sự hỗ trợ từ mọi người xung quanh (gia đình, đồng nghiệp, học sinh, phụ huynh).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp tiếp cận liên ngành (tâm lý học sư phạm, giáo dục học, tâm lý học xuyên văn hóa), tiếp cận hoạt động nghề nghiệp, tiếp cận hệ thống và tiếp cận lịch sử cụ thể, sử dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu: Phân tích các chính sách, văn bản pháp quy, công trình lý luận về AQ và hoạt động sư phạm.
• Phương pháp xin ý kiến chuyên gia: Lấy ý kiến các nhà tâm lý học, nhà giáo dục học để thẩm định nội dung công cụ khảo sát.
• Phương pháp khảo sát thực tiễn bằng bảng hỏi: Công cụ thu thập dữ liệu định lượng chính trên mẫu 600 giáo viên trung học cơ sở tại 4 tỉnh (Phú Thọ, Lạng Sơn, Hà Giang, Điện Biên), sử dụng thang đo Likert 5 bậc kế thừa từ trắc nghiệm AQ Profile Quicktake và thang đo của Lazaro-Capones (2004).
• Các phương pháp định tính và hỗ trợ: Phương pháp phỏng vấn sâu (14 giáo viên, 4 cán bộ quản lý); phương pháp nghiên cứu trường hợp (4 giáo viên); phương pháp quan sát; phương pháp bài tập tình huống; phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động; phương pháp đàm thoại.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm chuyên dụng; kiểm tra độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha; phân tích nhân tố khám phá EFA (chỉ số KMO, kiểm định Bartlett, giá trị Eigenvalues, phương sai trích và hệ số tải nhân tố); tính toán điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC); kiểm định sự khác biệt qua Independent Samples T-Test và ANOVA; phân tích tương quan Pearson; phân tích hồi quy tuyến tính đa biến.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về năng lực vượt khó và năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở

Chương này hoàn thiện hệ thống khái niệm công cụ và xây dựng khung lý luận của luận án. Tác giả phân tích đặc điểm hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở: đối tượng lao động là học sinh trung học cơ sở (11–15 tuổi) với sự biến đổi sinh lý dậy thì và những mâu thuẫn trong phát triển tâm lý; tính chất chuyên biệt của môn học đòi hỏi phương pháp giáo dục và giảng dạy phù hợp.

Luận án phân loại chi tiết các nhóm khó khăn nghề nghiệp của giáo viên trung học cơ sở:

• Khó khăn trong hoạt động dạy học: Dạy học phân hóa; sử dụng đồ dùng, thiết bị dạy học; sử dụng phương pháp dạy học tích cực; thực hiện giảng dạy trực tuyến; quản lý lớp học.
• Khó khăn trong hoạt động giáo dục: Ứng xử khéo léo với học sinh thiếu niên; giáo dục kỹ năng sống; hình thành chuẩn mực đạo đức; tổ chức hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018; phối hợp với phụ huynh học sinh.
• Khó khăn trong đáp ứng yêu cầu của ngành: Phát triển chuyên môn theo chuẩn đào tạo; hoàn thành chỉ tiêu thi đua do cấp trên giao; thực hiện công tác tư vấn tâm lý học đường; thích ứng với áp lực lao động nghề nghiệp.

Chương 1 cũng xác lập mô hình 4 năng lực thành phần của năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm và phân tích cơ chế tác động của 6 yếu tố chủ quan cùng 2 yếu tố khách quan đến năng lực vượt khó của người giáo viên.

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày quy trình tổ chức nghiên cứu gồm các giai đoạn: thiết kế nghiên cứu lý luận, xây dựng và thử nghiệm công cụ đo lường, tiến hành khảo sát thực tiễn diện rộng, thực hiện các kỹ thuật định tính và xử lý dữ liệu.

Quy mô khách thể nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Tổng số phiếu khảo sát phát ra và thu về hợp lệ: N = 600 giáo viên trung học cơ sở tại 20 trường thuộc 4 tỉnh (Phú Thọ: 5 trường; Lạng Sơn: 5 trường; Hà Giang: 5 trường; Điện Biên: 5 trường).
• Khách thể phỏng vấn sâu: 14 giáo viên trung học cơ sở và 4 cán bộ quản lý giáo dục.
• Khách thể nghiên cứu trường hợp: 4 giáo viên trung học cơ sở đại diện cho các mức độ năng lực vượt khó khác nhau.

Tác giả công bố quy trình chuẩn hóa các thang đo thông qua việc kiểm tra hệ số Cronbach's Alpha (đạt yêu cầu về độ tin cậy nội tại) và kiểm định phân tích nhân tố EFA:

• Thang đo khó khăn trong hoạt động sư phạm: Kiểm định chỉ số KMO, giá trị Eigenvalues, tổng phương sai trích và hệ số tải nhân tố của các biến quan sát.
• Thang đo năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm: Kiểm định chỉ số KMO, giá trị Eigenvalues, tổng phương sai trích của 4 nhân tố cấu thành.
• Thang đo các yếu tố chủ quan và khách quan tác động: Đạt độ tin cậy và giá trị hội tụ phù hợp cho các phép phân tích thống kê tiếp theo.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên Trung học cơ sở các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm định lượng và định tính:

1. Thực trạng khó khăn trong hoạt động sư phạm:

• Kết quả khảo sát 600 giáo viên khẳng định giáo viên trung học cơ sở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc gặp khó khăn ở cả ba mảng hoạt động. Trong đó, khó khăn trong hoạt động giáo dục học sinh đạt điểm trung bình cao nhất, tiếp đến là khó khăn trong đáp ứng yêu cầu của ngành, và thấp nhất là khó khăn trong hoạt động dạy học.
• Tồn tại mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm khó khăn trong hoạt động sư phạm.
• Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ khó khăn theo các biến nhân khẩu học (địa bàn công tác, thâm niên nghề nghiệp, trình độ đào tạo).

2. Thực trạng năng lực vượt khó và các năng lực thành phần:

• Mức độ năng lực vượt khó tổng thể của giáo viên trung học cơ sở vùng Trung du và miền núi phía Bắc chủ yếu ở mức trung bình.
• Thứ tự điểm trung bình của các năng lực thành phần: Năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn đạt điểm cao nhất; tiếp theo là Năng lực kiểm soát bản thân trước khó khăn; Năng lực chịu đựng khó khăn; thấp nhất là Năng lực giải quyết khó khăn.
• Phân tích tương quan cho thấy cả 4 năng lực thành phần đều có tương quan chặt chẽ với năng lực vượt khó tổng thể.
• Phân tích hồi quy xác nhận khó khăn trong hoạt động giáo dục có tác động dự báo mạnh mẽ nhất đến năng lực vượt khó và các năng lực thành phần của giáo viên.

3. Thực trạng các yếu tố tác động đến năng lực vượt khó:

• Các yếu tố chủ quan: Sức khỏe tâm lý tích cực có hệ số tác động thuận chiều mạnh nhất đến năng lực vượt khó; ngược lại, sức khỏe tâm lý tiêu cực và quy kết hiệu quả bản thân thấp có tác động làm suy giảm năng lực vượt khó.
• Các yếu tố khách quan: Yếu tố sự hỗ trợ từ mọi người xung quanh (đồng nghiệp, gia đình, học sinh) thể hiện vai trò tác động tích cực lớn nhất trong mô hình hồi quy tuyến tính.

4. Kết quả nghiên cứu 4 trường hợp điển hình:

• Trường hợp 1: Giáo viên có năng lực vượt khó ở mức cao. Thể hiện tính chủ động, khả năng làm chủ cảm xúc, tích cực tìm kiếm giải pháp và giữ vững tinh thần kiên trì trước các thử thách vùng cao.
• Trường hợp 2: Giáo viên có năng lực vượt khó ở mức trung bình cao. Có nhận thức tốt về nguyên nhân và trách nhiệm, kiểm soát tốt bản thân nhưng còn gặp một số trở ngại trong kỹ năng xử lý triệt để khó khăn.
• Trường hợp 3: Giáo viên có năng lực vượt khó ở mức trung bình. Thể hiện sự dao động tâm lý khi gặp áp lực dồn dập từ việc thực hiện chỉ tiêu của ngành và giáo dục học sinh cá biệt.
• Trường hợp 4: Giáo viên có năng lực vượt khó ở mức trung bình thấp. Có xu hướng lo âu, quy kết nguyên nhân cho hoàn cảnh khách quan, thiếu kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm giả định và dễ rơi vào trạng thái bế tắc.

5. Đề xuất 5 biện pháp tâm lý sư phạm:

• Biện pháp 1: Nâng cao kỹ năng tự nhận thức khó khăn trong hoạt động sư phạm cho giáo viên trung học cơ sở khu vực nông thôn, miền núi.
• Biện pháp 2: Thiết kế module và tổ chức tập huấn để giáo viên nâng cao năng lực kiểm soát bản thân trước khó khăn.
• Biện pháp 3: Rèn năng lực giải quyết khó khăn cho giáo viên thông qua thực hành giải quyết tình huống giả định.
• Biện pháp 4: Tăng cường sự hỗ trợ, hợp tác từ đồng nghiệp, học sinh và gia đình học sinh giúp giáo viên vượt qua khó khăn.
• Biện pháp 5: Thực hiện khen thưởng, động viên đối với những giáo viên luôn vượt qua khó khăn trong hoạt động nghề nghiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

Luận án đã kế thừa và phát triển lý thuyết về chỉ số vượt khó (AQ) của Stoltz P.G để xây dựng hệ thống khái niệm và khung cấu trúc năng lực vượt khó chuyên biệt cho hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở. Cụ thể hóa cấu trúc năng lực vượt khó thành 4 năng lực thành phần tương ứng với các nhiệm vụ dạy học, giáo dục và đáp ứng yêu cầu ngành trong bối cảnh đổi mới giáo dục tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học bổ sung vào chuyên ngành Tâm lý học sư phạm và Tâm lý học chuyên ngành về một thuộc tính nhân cách nghề nghiệp của nhà giáo.

Đóng góp về mặt phương pháp nghiên cứu

Luận án đã chuẩn hóa và xây dựng bộ công cụ khảo sát bảng hỏi kết hợp bài tập tình huống và phân tích sản phẩm hoạt động, thích ứng với đặc thù văn hóa - xã hội của giáo viên công tác tại vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Việc kết hợp phương pháp điều tra định lượng trên mẫu 600 giáo viên với phương pháp nghiên cứu trường hợp sâu (4 ca điển hình) và phỏng vấn chuyên gia tạo nên quy trình nghiên cứu có độ tin cậy và giá trị khoa học cao.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án đã phản ánh bức tranh thực trạng về những khó khăn nghề nghiệp và mức độ năng lực vượt khó của giáo viên trung học cơ sở tại 4 tỉnh Phú Thọ, Lạng Sơn, Hà Giang, Điện Biên; chỉ ra điểm hạn chế lớn nhất của giáo viên là năng lực giải quyết khó khăn và mảng hoạt động gây nhiều trở ngại nhất là hoạt động giáo dục học sinh.
• Kết quả nghiên cứu là căn cứ thực tiễn để các cơ quan quản lý giáo dục địa phương, ban giám hiệu các trường trung học cơ sở khu vực miền núi xây dựng kế hoạch bồi dưỡng tâm lý nghề nghiệp, giảm tải áp lực chỉ tiêu và hoàn thiện chính sách hỗ trợ đội ngũ.
• Hệ thống 5 biện pháp tâm lý sư phạm được đề xuất có tính ứng dụng trực tiếp vào công tác tập huấn, rèn luyện kỹ năng ứng phó nghịch cảnh cho giáo viên trung học cơ sở tại các địa bàn khó khăn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Địa bàn khảo sát của luận án được tiến hành tại 4 tỉnh đại diện cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc (Phú Thọ, Lạng Sơn, Hà Giang, Điện Biên), chưa thể bao quát toàn bộ 14 tỉnh thuộc khu vực.
• Khách thể nghiên cứu tập trung chuyên biệt vào đội ngũ giáo viên cấp trung học cơ sở, chưa mở rộng đối sánh với giáo viên các cấp học khác như tiểu học hay trung học phổ thông trên cùng địa bàn.
• Các biện pháp tâm lý sư phạm được xây dựng trên cơ sở lý luận và kết quả thực trạng, chưa có điều kiện triển khai thực nghiệm sư phạm quy mô lớn kéo dài để đo lường định lượng mức độ thay đổi chỉ số AQ của giáo viên sau can thiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các vùng địa bàn đặc thù khác như Tây Nguyên, Tây Nam Bộ hoặc các vùng hải đảo xa xôi.
• Tiến hành các nghiên cứu so sánh đối chiếu năng lực vượt khó giữa giáo viên các cấp học (mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông).
• Tổ chức thực nghiệm sư phạm kiểm chứng hiệu quả thực tế của 5 module biện pháp tâm lý sư phạm đã đề xuất trong luận án.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên ngành Tâm lý học và Giáo dục học: Tham khảo khung lý luận, cấu trúc mô hình năng lực vượt khó nghề nghiệp và quy trình chuẩn hóa thang đo tâm lý học.
• Cán bộ quản lý giáo dục (Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT, Ban Giám hiệu nhà trường): Sử dụng dữ liệu thực trạng khó khăn và các yếu tố tác động để điều chỉnh phương thức quản lý, xây dựng môi trường học đường tích cực và thiết lập cơ chế động viên, hỗ trợ giáo viên vùng cao.
• Giáo viên trung học cơ sở: Tham khảo các phân tích tình huống, bài tập tự nhận thức và phương pháp rèn luyện năng lực kiểm soát bản thân, giải quyết khó khăn khi thực hiện nhiệm vụ sư phạm.

Câu hỏi thường gặp

1. Cấu trúc năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên THCS được luận án xác định gồm những thành tố nào?
Luận án xác định cấu trúc năng lực vượt khó gồm 4 năng lực thành phần dựa trên mô hình CORE: (1) Năng lực kiểm soát bản thân trước khó khăn; (2) Năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn; (3) Năng lực giải quyết khó khăn; (4) Năng lực chịu đựng khó khăn.

2. Mẫu khảo sát và địa bàn nghiên cứu thực tiễn của luận án được tổ chức ra sao?
Nghiên cứu được thực hiện trên 600 giáo viên trung học cơ sở tại 20 trường thuộc 4 tỉnh khu vực Trung du và miền núi phía Bắc gồm Phú Thọ, Lạng Sơn, Hà Giang và Điện Biên (mỗi tỉnh 5 trường). Ngoài ra, tác giả phỏng vấn sâu 14 giáo viên, 4 cán bộ quản lý và thực hiện nghiên cứu trường hợp trên 4 giáo viên.

3. Theo kết quả nghiên cứu, giáo viên THCS vùng TD&MNPB gặp khó khăn lớn nhất ở mảng hoạt động nào và mức độ năng lực vượt khó chung đạt mức nào?
Giáo viên gặp khó khăn nhiều nhất ở nhóm hoạt động giáo dục học sinh (so với hoạt động dạy học và đáp ứng yêu cầu của ngành). Năng lực vượt khó tổng thể của giáo viên chủ yếu đạt mức trung bình; trong đó năng lực xác định nguồn gốc khó khăn và trách nhiệm giải quyết khó khăn có điểm cao nhất, năng lực giải quyết khó khăn có điểm thấp nhất.

4. Những yếu tố nào có tác động mạnh nhất đến năng lực vượt khó của giáo viên theo mô hình hồi quy?
Trong nhóm yếu tố chủ quan, yếu tố sức khỏe tâm lý tích cực có tác động thuận chiều mạnh nhất. Trong nhóm yếu tố khách quan, yếu tố sự hỗ trợ từ mọi người xung quanh (gia đình, đồng nghiệp, học sinh, phụ huynh) có tác động mạnh nhất đến năng lực vượt khó của giáo viên.

5. Luận án đề xuất những biện pháp tâm lý sư phạm nào nhằm nâng cao năng lực vượt khó cho giáo viên?
Luận án đề xuất 5 biện pháp: (1) Nâng cao kỹ năng tự nhận thức khó khăn trong hoạt động sư phạm; (2) Thiết kế module và tổ chức tập huấn nâng cao năng lực kiểm soát bản thân; (3) Rèn năng lực giải quyết khó khăn qua tình huống giả định; (4) Tăng cường hỗ trợ, hợp tác từ đồng nghiệp, học sinh và gia đình học sinh; (5) Thực hiện khen thưởng, động viên giáo viên vượt khó.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Thanh Huệ là công trình nghiên cứu hệ thống về năng lực vượt khó trong hoạt động sư phạm của giáo viên trung học cơ sở tại khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, chỉ ra thực trạng khó khăn nghề nghiệp cũng như mức độ năng lực vượt khó của giáo viên, đồng thời xác định các yếu tố chủ quan và khách quan có ảnh hưởng chi phối. Kết quả nghiên cứu cùng 5 biện pháp tâm lý sư phạm được đề xuất cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn có giá trị cho công tác đào tạo, bồi dưỡng và quản lý đội ngũ giáo viên trung học cơ sở tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC VƯỢT KHÓ VÀ NĂNG LỰC VƯỢT KHÓ TRONG HOẠT ĐỘNG SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan các nghiên cứu về năng lực vượt khó và năng lực vượt khó của giáo viên 1. Các nghiên cứu về năng lực vượt khó Những năm 1990 trở về trước, năng lực trí tuệ (viết tắt là chỉ số IQ) thường được coi là một yếu tố đóng vai trò quyết định sự thành công của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, những nghiên cứu sau này đã chứng minh rằng: IQ không phải là yếu tố duy nhất quyết định sự thành công của mỗi cá nhân.

Năm 1995, trong tác phẩm “Trí tuệ cảm xúc”, Goleman D.J đã chứng minh: “nhiều người có chỉ số IQ cao, nhưng chưa hẳn đã thành công, do khả năng kiểm soát cảm xúc không tốt. Vì vậy, bên cạnh IQ, cần có trí tuệ cảm xúc (Emotional Interlligence –EQ)” [127]. Thậm chí trong nhiều trường hợp EQ quan trọng hơn IQ [128]. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng chỉ số vượt khó (AQ) mới là yếu tố quyết định sự thành công của con người.

Những nghiên cứu về năng lực vượt khó trước đây đa phần được thực hiện hiện thông qua nghiên cứu chỉ số vượt khó và được nghiên cứu theo các hướng sau: 1. Nghiên cứu về khái niệm năng lực vượt khó Những nghiên cứu về NL vượt khó được thực hiện thông qua nghiên cứu về chỉ số vượt khó (Adversity quotient) được bắt đầu bởi nhà tâm lí học người Mỹ Stoltz P.G và cộng sự với những nghiên cứu công phu. Đặc biệt nhất và gây chú ý nhất là cuốn: Năng lực vượt khó: biến trở ngại thành cơ hội của Stoltz P. Nghiên cứu đã đề cập đến khái niệm chỉ số vượt khó là khả năng của con người trong việc đối mặt và vượt qua khó khăn, trở ngại và thách thức trong cuộc sống.

Cuốn sách cũng trình bày một số công cụ và phương pháp tăng cường chỉ số vượt khó của một người, giúp họ chuyển đổi các trở ngại thành cơ hội, nó cung cấp các kỹ năng và chiến lược để thay đổi cách tiếp cận với khó khăn, nhìn nhận chúng như một cơ hội để phát triển và thành công.G cũng nhấn mạnh rằng chỉ số vượt khó cũng chính là một chỉ báo về 4 mức độ cao thấp của bản lĩnh sống: Đối diện khó khăn; 10 Xoay chuyển cục diện; Vượt lên nghịch cảnh; Tìm được lối ra. Nghiên cứu làm tiền đề cho một loạt các nghiên cứu về chỉ số vượt khó được thực hiện [191]. Phoolka S & Kaur N (2012) với tựa đề: Chỉ số vượt khó, một mô hình mới để khám phá đã đưa ra định nghĩa về chỉ số vượt khó như sau: “Chỉ số vượt khó là yếu tố dự đoán sự thành công của một người khi đối mặt với nghịch cảnh, cách anh ta ứng xử trong một tình huống khó khăn, cách anh ta kiểm soát tình hình, anh ta có thể tìm ra nguồn gốc chính xác của vấn đề hay không, liệu anh ta có làm chủ được mình trong tình huống đó hay không, anh ấy có cố gắng hạn chế ảnh hưởng của khó khăn không và anh ấy lạc quan đến mức nào rằng khó khăn cuối cùng sẽ kết thúc” [180; tr.R (2012) nghiên cứu mối quan hệ giữa khó khăn và ý định gian lận trong giờ học toán của học sinh trên vương quốc Kendal. AQ được hiểu là khả năng nỗ lực phấn đấu khi cá nhân gặp khó khăn để đạt được thành công [185].G (2015), định nghĩa khả năng vượt khó bằng cụm từ khả năng phục hồi, nó là xu hướng lấy lại tinh thần sau khó khăn hoặc những trở ngại cho phép mọi người nhìn nhận một cách lạc quan về các tình huống khó khăn [109; tr.

Trong một nghiên cứu khác Juwita H. Nghiên cứu về cấu trúc năng lực vượt khó *Nghiên cứu cấu trúc năng lực vượt khó gồm bốn thành tố Trong các nghiên cứu của mình, Stoltz P.G (2015) [63]) đã đề xuất mô hình cấu trúc năng lực vượt khó gồm 4 thành phần, gọi là mô hình CORE: (Control- C: yếu tố kiểm soát -với câu hỏi: Bạn kiểm soát đến đâu trong một sự kiện bất lợi? Yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến sức 11 mạnh và khả năng tác động của cá nhân và nó có ảnh hưởng đến tất cả các đại lượng khác của năng lực vượt khó; Origin và Ownership - O: yếu tố nguồn gốc và trách nhiệm – với câu hỏi: Ai hay cái gì là nguồn gốc của khó khăn? Tôi nhận trách nhiệm về kết quả của khó khăn này ở mức độ nào?; Reach - R: yếu tố phạm vi tiếp cận / vươn tới - Khó khăn này sẽ ảnh hưởng đến các lĩnh vực khác trong cuộc sống ở mức nào?; Endurance - E: độ bền – Khó khăn sẽ kéo dài bao lâu? Tôi chịu đựng được khó khăn trong bao lâu? Mô hình cấu trúc CORE của Stoltz P.G đã tạo tiền đề cho một số nghiên cứu khác khi cùng nghiên cứu về cấu trúc NL vượt khó. Chẳng hạn, nghiên cứu của Phoolka S & Kaur N (2012) [180], các tác giả đã gọi tên các thành phần trong NL vượt khó đó là khả năng kiểm soát tình hình (C); cách tìm ra nguồn gốc chính xác của vấn đề (O); khả năng hạn chế ảnh hưởng của khó khăn (R); khả năng lạc quan rằng khó khăn sẽ kết thúc (E). Mặc dù trong nghiên cứu của Phoolka S & Kaur N tên gọi các NL thành phần có thể khác về từ ngữ nhưng về bản chất cũng đồng nhất với các NL thành phần trong mô hình CORE.

Nghiên cứu của Shen, Chao – Ying (2014), trên cơ sở tổng hợp các nghiên cứu của nhiều tác giả để đưa ra quan niệm cấu trúc NL vượt khó theo mô hình CORE. Trong đó C: biểu thị khả năng kiểm soát. Tác giả đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để cá nhân nhận thức được khả năng kiểm soát khó khăn và sự thất vọng của chính mình? Tác giả cho rằng: điều quan trọng của kiểm soát là nhận thức về khả năng tự chủ. O2: biểu thị nguồn gốc và quyền sở hữu.

Với câu hỏi ai hoặc cái gì gây ra nghịch cảnh? Cá nhân nên chịu trách nhiệm gì khi xảy ra nghịch cảnh? R: biểu thị phạm vi tiếp cận và đại diện cho ảnh hưởng của nghịch cảnh đến các lĩnh vực khác của cá nhân. Tác giả cũng đưa ra cảnh báo: “Nếu khó khăn và sự thất vọng xâm chiếm cuộc sống cá nhân, những cảm xúc tiêu cực và gánh nặng sẽ tăng lên; tuy nhiên, những quan điểm lệch lạc do thất vọng gây ra có thể khiến cá nhân không thể thực hiện những hành động cần thiết, từ đó ảnh hưởng đến cuộc sống của họ”. E biểu thị sự bền bỉ ở 2 khía cạnh: “Khó khăn sẽ kéo dài bao lâu trong mỗi cá nhân?” hoặc “Nguyên nhân của khó khăn sẽ kéo dài bao lâu?” Lời giải thích biện luận trước sự bền bỉ của khó khăn và nguyên nhân gây ra khó khăn là “Các cá nhân sẽ cho rằng họ thiếu khả năng (nguyên nhân thường trực) hoặc do họ thiếu nỗ lực 12 (nguyên nhân tạm thời)” [198]. Nghiên cứu của Khairazani A.M (2018) cũng coi NL vượt khó bao gồm 4 thành tố trong mô hình CORE và cụ thể hóa 4 thành tố đó như sau: NL kiểm soát; quyền sở hữu; phạm vi tiếp cận, hướng tới; độ bền.

Trong nghiên cứu này, các tác giả cho rằng: NL kiểm soát (control) được xác định thông qua 3 khía cạnh chính: (1) khả năng tự nhận thức để có thể xử lý và ứng phó với các tình huống khó khăn trong kiểm soát; (2) khả năng tin tưởng một cách tích cực và (3) khả năng phục hồi/khắc phục sau khi trải qua thử thách hoặc thất bại. Yếu tố quyền sở hữu bắt nguồn từ hai thành phần (1) khả năng giải thích nguyên nhân của thách thức mà cá nhân phải đối mặt, sự thừa nhận hậu quả của tình huống; (2) khả năng thừa nhận sự tồn tại của những thách thức. Phạm vi tiếp cận, hướng tới bao gồm: (1) khả năng xác định những thách thức phải đối diện, không ảnh hưởng tới những mặt khác của cuộc sống; (2) khả năng hạn chế những thách thức để không bị ảnh hưởng bởi các vấn đề khác trong cuộc sống; (3) khả năng làm việc ngay lập tức để vượt qua những thách thức. Độ bền bao gồm: (1) khả năng dự đoán độ dài của thử thách; (2) khả năng dự đoán khoảng thời gian mà thử thách sẽ kết thúc trong cuộc sống và (3) khả năng của cá nhân tìm kiếm ra những giải pháp để giải quyết những thách thức [142].

Một số nghiên cứu của Trần Thị Kim Huệ (2018) [36, tr. 859 – 866], của Nguyễn Thị Diễm Hằng (2018) [31, tr.44]; của Lê Minh Nguyệt và cộng sự (2023) [60] cũng xây dựng cấu trúc NL vượt khó trong nghiên cứu của mình dựa trên cấu trúc 4 thành tố như các nghiên cứu trước. *Mô hình cấu trúc năng lực vượt khó gồm 3 thành tố Kobasa S.R (2002) phát triển thêm lý thuyết về khả năng vượt khó trên cơ sở tập trung vào 3 yếu tố: Cam kết, kiểm soát, thách thức. Tác giả cho rằng khả năng vượt khó không chỉ là một đặc điểm tính cách mà còn là kỹ năng có thể được rèn luyện qua các trải nghiệm khó khăn [159].

Một số tác giả tiếp tục sử dụng mô hình cấu trúc khả năng vượt khó với 3 thành tố trong các nghiên cứu của mình [20], [104]. Như vậy, khi nghiên cứu về cấu trúc NL vượt khó, chúng tôi tìm thấy 2 mô hình cấu trúc (Mô hình cấu trúc 3 thành tố và mô hình cấu trúc 4 thành tố). Hai mô hình cấu trúc NL vượt khó này có sự tương đồng với nhau đó là: Cả hai mô hình đều có thành tố kiểm soát, thành tố cam kết (mô hình 3 thành tố) hay trách nhiệm giải quyết khó khăn (trong mô hình 4 thành tố). Tuy nhiên điểm khác nhau trong mô hình cấu trúc 3 thành tố có đề cập đến năng lực đối mặt với thách thức trong khi ở mô hình 4 thành tố lại nhấn mạnh sự nhận thức của cá nhân về phạm vi ảnh hưởng của khó khăn.

Mô hình 4 thành tố có đề cập thêm thành tố độ bền (NL bền bỉ, chịu đựng khó khăn) mà ở mô hình 3 thành tố không nhắc tới. Chúng tôi đánh giá cao cả hai mô hình cấu trúc này và nhận thấy ở mô hình cấu trúc 4 thành tố (Viết tắt: CORE) có ưu điểm là đầy đủ hơn.