Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận là mục tiêu then chốt và là thước đo phản ánh chất lượng, hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của mọi doanh nghiệp. Việc tạo ra lợi nhuận không chỉ bảo đảm sự tồn tại, củng cố uy tín và năng lực huy động vốn của doanh nghiệp mà còn tạo nguồn lực tài chính để thực hiện tái sản xuất mở rộng, nâng cao đời sống cán bộ công nhân viên và đóng góp cho Ngân sách Nhà nước.
Giai đoạn 2010 – 2012 chứng kiến bối cảnh kinh tế trong nước và quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp. Nền kinh tế đối mặt với tình trạng tăng trưởng chậm, lạm phát có thời điểm lên đến 18,5%, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất và thanh toán nợ. Đồng thời, sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), thị trường phân bón trong nước chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các sản phẩm nhập khẩu đa dạng về chất lượng và công nghệ. Trước bối cảnh đó, việc đánh giá thực trạng tài chính và nâng cao hiệu quả tạo lợi nhuận là yêu cầu cấp thiết đối với các doanh nghiệp sản xuất phân bón.
Đề tài nghiên cứu được xác định với các nhiệm vụ cụ thể:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận cơ bản về lợi nhuận, vai trò của lợi nhuận, phương pháp xác định và hệ thống chỉ tiêu đánh giá lợi nhuận hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
- Phân tích các nhóm nhân tố tác động đến doanh thu, chi phí và lợi nhuận trong doanh nghiệp sản xuất.
- Phân tích thực trạng tình hình tài chính, cơ cấu tài sản, nguồn vốn và kết quả kinh doanh tại Công ty Cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông trong giai đoạn 2010 – 2012.
- Đánh giá biến động của các chỉ tiêu lợi nhuận tuyệt đối và tỷ số sinh lời, chỉ ra những kết quả đạt được cùng các mặt tồn tại trong quản trị tài chính của đơn vị.
- Đối tượng nghiên cứu: Lợi nhuận từ hoạt động sản xuất kinh doanh và các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của doanh nghiệp.
- Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động tài chính và sản xuất kinh doanh tại Công ty Cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông; thời gian thu thập và phân tích dữ liệu tập trung trong giai đoạn 2010 – 2012.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng
Nghiên cứu tiếp cận khái niệm lợi nhuận qua các giai đoạn phát triển của học thuyết kinh tế:
- Chủ nghĩa trọng thương: Xem lợi nhuận sinh ra từ lưu thông thương nghiệp thông qua trao đổi không ngang giá.
- Chủ nghĩa trọng nông: Khẳng định nguồn gốc thu nhập thuần túy nằm trong khu vực sản xuất nông nghiệp.
- Kinh tế chính trị học tư sản cổ điển Anh (Adam Smith): Coi lợi nhuận là khoản thù lao cho sự mạo hiểm và vốn ứng ra, đồng nhất lợi nhuận với giá trị thặng dư.
- Học thuyết Karl Marx: Xác định lợi nhuận là hình thái chuyển hóa (biến tướng) của giá trị thặng dư do lao động không được trả công của công nhân tạo ra và được nhà tư bản chiếm đoạt.
- Kinh tế học hiện đại (W. Nordhaus, David Begg, Stanley Fisher, R. Dornbusch): Định nghĩa lợi nhuận là phần dôi ra giữa tổng thu nhập (doanh thu) và tổng chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra.
Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào Điều 4 Luật Doanh nghiệp để xác định bản chất kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả công đoạn của quá trình đầu tư từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm, cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lời.
Về phương pháp xác định lợi nhuận, tác giả trình bày hai mô hình:
- Phương pháp trực tiếp: Phân chia lợi nhuận theo từng mảng hoạt động độc lập:
- $\text{Lợi nhuận hoạt động SXKD} = \text{Doanh thu thuần} - \text{Tổng chi phí HĐSXKD}$
- $\text{Lợi nhuận hoạt động tài chính} = \text{Doanh thu HĐTC} - \text{Chi phí HĐTC}$
- $\text{Lợi nhuận hoạt động khác} = \text{Doanh thu HĐ khác} - \text{Chi phí HĐ khác}$
- $\text{Tổng lợi nhuận trước thuế} = \text{LN HĐSXKD} + \text{LN HĐTC} + \text{LN HĐ khác}$
- $\text{Lợi nhuận sau thuế} = \text{Lợi nhuận trước thuế} - \text{Thuế TNDN}$
- Phương pháp gián tiếp (trung gian): Tính toán tuần tự từ Tổng doanh thu $\rightarrow$ Doanh thu thuần $\rightarrow$ Lợi nhuận gộp $\rightarrow$ Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh $\rightarrow$ Lợi nhuận trước thuế $\rightarrow$ Lợi nhuận sau thuế.
Hệ thống chỉ tiêu tỷ số sinh lời được thiết lập gồm:
- Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu ($\text{ROS} = \frac{\text{LNST}}{\text{Doanh thu thuần}} \times 100$)
- Tỷ suất lợi nhuận vốn kinh doanh ($\text{TSLNVKD} = \frac{\text{LNST}}{\text{Vốn kinh doanh bình quân}} \times 100$)
- Tỷ suất lợi nhuận vốn chủ sở hữu ($\text{ROE} = \frac{\text{LNST}}{\text{Vốn chủ sở hữu bình quân}} \times 100$)
- Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản ($\text{ROA} = \frac{\text{LNST}}{\text{Tổng tài sản bình quân}} \times 100$)
- Tỷ suất lợi nhuận giá thành ($\text{TSLNGT} = \frac{\text{LNST}}{\text{Giá thành sản xuất}} \times 100$)
Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu
- Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Thống kê mô tả, tổng hợp bảng số liệu từ báo cáo tài chính hàng năm của doanh nghiệp.
- Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp so sánh tuyệt đối và tương đối qua các năm (2010/2011, 2011/2012) để xác định tốc độ tăng trưởng, phân tích tỷ trọng cơ cấu tài sản, nguồn vốn và các tỷ số tài chính sinh lời.
- Nguồn dữ liệu: Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh giai đoạn 2010 – 2012 do Phòng Kế toán – Tài chính Công ty Cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông cung cấp; thông tin về điều lệ và cơ cấu quản lý nội bộ của doanh nghiệp.
Nội dung chính theo từng chương
CHƯƠNG I : NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LỢI NHUẬN HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP
Chương I tập trung làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng:
- Trình bày sự tiến hóa của quan niệm về lợi nhuận qua các trường phái kinh tế và góc độ quản trị tài chính.
- Khái quát 3 vai trò chính của lợi nhuận: (1) Chỉ tiêu tổng hợp đánh giá chất lượng sản xuất kinh doanh; (2) Nguồn tài chính để tái sản xuất mở rộng, bù đắp rủi ro và nâng cao đời sống người lao động; (3) Cơ sở tạo nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước.
- Trình bày chi tiết công thức xác định doanh thu thuần, các khoản giảm trừ (chiết khấu thương mại, chiết khấu thanh toán, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại, thuế gián thu) và cơ cấu chi phí sản xuất (chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, sản xuất chung, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp).
- Phân tích 3 nhóm nhân tố tác động đến lợi nhuận:
- Nhóm nhân tố ảnh hưởng đến doanh thu: Khối lượng sản phẩm sản xuất và tiêu thụ; chất lượng sản phẩm; kết cấu mặt hàng; giá bán sản phẩm; thị trường tiêu thụ và phương thức thanh toán.
- Nhóm nhân tố ảnh hưởng đến chi phí: Định mức tiêu hao và giá đơn vị nguyên vật liệu; chi phí tiền lương nhân công trực tiếp; chi phí sản xuất chung; chi phí lưu thông bán hàng và chi phí quản lý.
- Nhóm nhân tố khác: Biến động giá trị đồng tiền (lạm phát, tỷ giá hối đoái); các yếu tố chính trị, thể chế pháp luật và môi trường kinh tế vĩ mô.
CHƯƠNG II : THỰC TRẠNG LỢI NHUẬN HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT KINH DOANH TẠI CÔNG TY CỔ PHẦN CÔNG NÔNG NGHIỆP TIẾN NÔNG GIAI ĐOẠN 2010 – 2012
Chương II đi sâu vào phân tích thực tế tại doanh nghiệp:
- Tổng quan về đơn vị: Tiền thân là Xí nghiệp sản xuất phân bón Tiến Nông thành lập ngày 04/01/1995 theo Giấy phép số 11 TC/UBTH của UBND tỉnh Thanh Hóa, cổ phần hóa năm 2011 với vốn điều lệ 80.000 triệu đồng. Đơn vị sở hữu 3 nhà máy sản xuất và Khu liên hợp sản xuất phân lân nung chảy tại KCN Bỉm Sơn với tổng công suất đạt 450.000 tấn/năm.
- Tổ chức bộ máy và kế toán: Doanh nghiệp vận hành theo mô hình trực tiếp kết hợp chức năng, đứng đầu là Hội đồng quản trị và Tổng Giám đốc; áp dụng Chế độ kế toán doanh nghiệp theo Quyết định số 15/2006/QĐ-BTC, niên độ từ 01/01 đến 31/12, hình thức Chứng từ ghi sổ, hạch toán hàng tồn kho theo phương pháp kê khai thường xuyên (tính giá bình quân gia quyền), khấu hao tài sản cố định theo phương pháp đường thẳng và nộp thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ.
- Phân tích cơ cấu tài sản và nguồn vốn:
- Quy mô tổng tài sản tăng từ 269.227 triệu đồng (năm 2010) lên 434.810 triệu đồng (năm 2012), đạt tốc độ tăng trưởng 61,5%.
- Cơ cấu tài sản nghiêng mạnh về tài sản ngắn hạn (chiếm 84,09% năm 2010; 83,39% năm 2011; 82,96% năm 2012). Trong đó, khoản phải thu chiếm tỷ trọng rất cao: 50,16% (2010), 41,34% (2011) và tăng vọt lên 47,02% vào năm 2012 (đạt 204.459 triệu đồng), phản ánh tình trạng vốn bị khách hàng chiếm dụng lớn.
- Cơ cấu nguồn vốn phụ thuộc chủ yếu vào nợ phải trả, chiếm tỷ trọng 76,49% (2010), 75,73% (2011) và 74,02% (2012), tạo áp lực thanh toán và rủi ro tài chính cao. Vốn chủ sở hữu duy trì ở mức 23,51% (2010), 24,27% (2011) và tăng lên 26,09% (2012).
- Phân tích kết quả kinh doanh và cơ cấu lợi nhuận:
- Doanh thu bán hàng và CCDV tăng trưởng liên tục: đạt 267.247 triệu đồng (2010), 450.188 triệu đồng (2011, tăng 68,3%) và 640.247 triệu đồng (2012, tăng 42%).
- Tỷ trọng giá vốn hàng bán trên doanh thu duy trì ở mức cao: 89,85% (2010), 90,63% (2011) và 91,52% (2012), làm biên lợi nhuận gộp bị thu hẹp.
- Hoạt động tài chính chịu lỗ trong các năm 2010 và 2011 do gánh nặng chi phí lãi vay ngắn và trung hạn lớn; bước sang năm 2012, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tài chính 87.409 triệu đồng, đưa lợi nhuận tài chính đạt 60.606 triệu đồng.
- Lợi nhuận sau thuế biến động mạnh: từ 5.007 triệu đồng (2010) tăng gấp 1,64 lần trong năm 2011, và tăng vọt lên 79.849 triệu đồng vào năm 2012 (gấp 9,19 lần năm 2011).
Kết quả và đóng góp
Bảng tổng hợp các chỉ tiêu tài chính và tỷ số sinh lời (2010 – 2012)
| Chỉ tiêu tài chính |
Năm 2010 |
Năm 2011 |
Năm 2012 |
Tăng trưởng 2010/2011 |
Tăng trưởng 2011/2012 |
| Tổng tài sản (triệu đồng) |
269.227 |
301.444 |
434.810 |
+11,97% |
+44,24% |
| - Tỷ trọng Tài sản ngắn hạn (%) |
84,09% |
83,39% |
82,96% |
-0,70% |
-0,43% |
| - Tỷ trọng Tài sản dài hạn (%) |
15,91% |
16,61% |
17,04% |
+0,70% |
+0,43% |
| Nợ phải trả / Tổng nguồn vốn (%) |
76,49% |
75,73% |
74,02% |
-0,76% |
-1,71% |
| Vốn chủ sở hữu / Tổng nguồn vốn (%) |
23,51% |
24,27% |
26,09% |
+0,76% |
+1,71% |
| Doanh thu bán hàng và CCDV (nghìn đồng) |
267.247 |
450.188 |
640.247 |
+68,30% |
+42,00% |
| Giá vốn hàng bán / Doanh thu (%) |
89,85% |
90,63% |
91,52% |
+0,78% |
+0,89% |
| Lợi nhuận trước thuế (triệu đồng) |
6.311 |
10.845 |
81.504 |
+71,84% |
+651,54% |
| Lợi nhuận sau thuế (triệu đồng) |
5.007 |
8.685 |
79.849 |
+73,46% |
+819,39% |
| Tỷ suất sinh lời trên doanh thu (ROS) |
1,98% |
1,93% |
12,47% |
-0,05% |
+10,54% |
| Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) |
1,97% |
2,84% |
18,36% |
+0,87% |
+15,52% |
| Tỷ suất sinh lời vốn kinh doanh |
2,55% |
3,47% |
18,70% |
+0,92% |
+15,23% |
| Tỷ suất sinh lời vốn chủ sở hữu (ROE) |
8,37% |
11,75% |
70,39% |
+3,38% |
+58,64% |
| Tỷ suất sinh lời giá thành |
2,20% |
2,13% |
13,60% |
-0,07% |
+11,47% |
Đánh giá kết quả và các hàm ý quản trị
- Kết quả nổi bật: Sau khi thực hiện cổ phần hóa năm 2011, doanh nghiệp mở rộng quy mô năng lực sản xuất, doanh thu bán hàng tăng trưởng trên 40% - 68%/năm. Năm 2012 ghi nhận sự bứt phá về lợi nhuận sau thuế đạt 79.849 triệu đồng nhờ kết hợp giữa tăng trưởng doanh thu thương mại và phát sinh nguồn thu từ hoạt động tài chính (87.409 triệu đồng). Các chỉ số sinh lời ROE (70,39%) và ROA (18,36%) năm 2012 cải thiện đáng kể so với giai đoạn trước.
- Những hạn chế tài chính cần xử lý:
- Chiếm dụng vốn qua công nợ: Các khoản phải thu chiếm từ 41,34% đến 50,16% tài sản ngắn hạn (năm 2012 đạt 204.459 triệu đồng), tạo ra lượng "vốn chết" lớn và tiềm ẩn rủi ro nợ khó đòi.
- Giá vốn hàng bán quá cao: Tỷ lệ giá vốn chiếm trên 89% - 91% doanh thu thuần, phản ánh sự phụ thuộc vào biến động giá nguyên vật liệu đầu vào và công tác định mức tiêu hao chưa được tối ưu triệt để.
- Hệ số nợ cao: Tỷ trọng nợ phải trả xấp xỉ 74% - 76% tổng nguồn vốn, khiến chi phí tài chính (lãi vay) trong các năm 2010 – 2011 ăn mòn lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh.
- Đóng góp của nghiên cứu: Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chi tiết về sự chuyển dịch cơ cấu tài chính, phân bổ lợi nhuận theo từng mảng hoạt động và hiệu quả sử dụng vốn của một doanh nghiệp công nông nghiệp địa phương trong bước ngoặt chuyển đổi mô hình sở hữu sang công ty cổ phần.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Phạm vi số liệu tài chính được khảo sát trong phạm vi 3 năm (2010 – 2012), thời điểm công ty vừa hoàn thành cổ phần hóa nên việc định giá lại tài sản cố định ban đầu còn có độ lệch nhất định so với giá trị thị trường. Sự tăng vọt của lợi nhuận năm 2012 chủ yếu bắt nguồn từ doanh thu tài chính phát sinh đột biến chứ chưa phản ánh sự tăng trưởng bền vững tương ứng từ biên lợi nhuận gộp của hoạt động sản xuất phân bón cốt lõi.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Cần theo dõi chuỗi số liệu tài chính giai đoạn sau năm 2012 để đánh giá tính ổn định của các chỉ tiêu sinh lời; mở rộng phân tích chuyên sâu về quản trị rủi ro tín dụng thương mại (thu hồi công nợ khách hàng) và tối ưu hóa chuỗi cung ứng nguyên liệu sản xuất phân bón (Photphorit, Dolomite, SA, Kali).
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn dữ liệu chuyên khảo phù hợp cho:
- Sinh viên, học viên các ngành Tài chính doanh nghiệp, Kế toán, Quản trị kinh doanh thực hiện đề tài tốt nghiệp liên quan đến phân tích lợi nhuận, phân tích báo cáo tài chính và hiệu quả sử dụng vốn.
- Cán bộ quản lý tài chính tại các doanh nghiệp sản xuất trong việc tham khảo phương pháp xác định lợi nhuận theo các bước trung gian, cách phân rã cơ cấu lợi nhuận 3 mảng (SXKD, Tài chính, Khác) và xây dựng hệ thống tỷ số sinh lời (ROS, ROA, ROE, TSLN giá thành) gắn liền với công tác kiểm soát giá vốn và công nợ phải thu.
Câu hỏi thường gặp
1. Cơ cấu nguồn vốn của Công ty Tiến Nông giai đoạn 2010 – 2012 có đặc điểm gì nổi bật?
Nguồn vốn của công ty phụ thuộc chủ yếu vào nợ phải trả với tỷ trọng lần lượt là 76,49% (năm 2010), 75,73% (năm 2011) và 74,02% (năm 2012). Trong khi đó, vốn chủ sở hữu chỉ chiếm từ 23,51% đến 26,09%. Cơ cấu này làm gia tăng rủi ro thanh khoản và gánh nặng chi phí lãi vay cho doanh nghiệp.
2. Nguyên nhân nào khiến các khoản phải thu chiếm tỷ trọng lớn trong tài sản ngắn hạn của công ty?
Các khoản phải thu chiếm 50,16% (2010), 41,34% (2011) và 47,02% (2012, tương ứng 204.459 triệu đồng). Nguyên nhân do công tác thu hồi nợ gặp khó khăn trong bối cảnh lạm phát và thị trường tài chính không ổn định, khách hàng mở rộng quy mô đặt hàng nhưng chưa có điều kiện thanh toán ngay, dẫn đến một phần vốn lưu động của doanh nghiệp bị chiếm dụng.
3. Vì sao lợi nhuận trước thuế năm 2012 của công ty tăng đột biến lên 81.504 triệu đồng?
Năm 2012, lợi nhuận trước thuế tăng mạnh từ mức 10.845 triệu đồng (năm 2011) lên 81.504 triệu đồng chủ yếu do doanh nghiệp phát sinh khoản doanh thu từ hoạt động tài chính đạt 87.409 triệu đồng, đưa lợi nhuận hoạt động tài chính đạt 60.606 triệu đồng (thay vì thua lỗ như các năm trước).
4. Chế độ kế toán và phương pháp tính giá hàng tồn kho mà công ty đang áp dụng là gì?
Công ty áp dụng Chế độ kế toán doanh nghiệp theo Quyết định số 15/2006/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, sử dụng hình thức kế toán Chứng từ ghi sổ, hạch toán hàng tồn kho theo phương pháp kê khai thường xuyên và tính giá trị hàng tồn kho theo phương pháp bình quân gia quyền.
Kết luận
Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về lợi nhuận hoạt động sản xuất kinh doanh và phương pháp phân tích tài chính doanh nghiệp. Thông qua chuỗi số liệu thực tế giai đoạn 2010 – 2012 tại Công ty Cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông, nghiên cứu đã chỉ rõ sự tăng trưởng về quy mô doanh thu, tài sản sau cổ phần hóa, đồng thời nhận diện chính xác các áp lực về tỷ lệ giá vốn cao, nợ vay lớn và tình trạng ứ đọng vốn trong các khoản phải thu. Các phát hiện này tạo tiền đề thực tiễn quan trọng phục vụ công tác hoạch định giải pháp kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả sinh lời cho doanh nghiệp.
