Giáo Trình Lịch Sử Việt Nam Tập IV: Từ 1858 Đến 1918 Phần 1

Giáo trình nghiên cứu lịch sử việt nam tập iv từ 1858 đến 1918 phần 1, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên .

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Cơ
• Người hướng dẫn: Pgs. Trần Đức Cường
• Trường học: Nhà xuất bản đại học sư phạm
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Việt Nam Từ 1858 Đến 1918
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2010

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• 1. Chương 1 VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN ĐẦU c u ộ c XÁM LƯỢC CỦA LIÊN QUÂN PHÁP - TAY BAN NHA (1858 - 1867)
• 1.1. I. Nước Việt Nam giữa thế kỉ XIX trước cuộc xâm lược của tư bản P háp
• 1.1.1. Bối cảnh quốc t ế
• 1.2. Tình hình trong nước
• 1.3. Liên quân Pháp - Tây Ban Nha xâm lược Việt N a m
• 1.4. Tư bản Pháp và Tây Ban Nha tìm cớ can thiệp vào Việt Nam
• 1.5. Mặt trận Đà Nang và những cuộc chiến đấu chống Pháp đầu tiên của quân dân Việt Nam (9/1858-2/1959)
• 1.6. Về một số trận đánh tiêu biểu trên chiến trường Đà Nang 1858 -1859
• 1.7. Liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công Gia Định và các tỉnh miền Đông Nam Kì
• 1.8. Nhân dân Nam Kì chống xâm lược
• 1.9. Về phong trào nông dân khỏi nghĩa dưới thời N guyễn
• 1.10. Vai trò của các giáo sĩ trong cuộc xâm lược Việt Nam của P háp
• 1.11. Thực dân Pháp chiêm ba tỉnh miền Tây Nam Kì
• 1.12. Nhân dân Việt Nam tiếp tục kháng chiến chống xâm lược
• 1.13. Tình hình Việt Nam từ sau Hiệp ước 1862 đến năm 1867
• 1.14. Phong trào phản đối Hiệp ước Nhâm Tuất
• 1.15. Khởi nghĩa chống Pháp tiếp tục ở các tỉnh Nam K ì
• 1.16. Cuộc đấu tranh yêu nước trên mặt trận văn hoá tư tưởng
• 1.17. Ba tỉnh miền Tây Nam Kì bị giặc chiếm
• 1.18. Nhân dân ba tỉnh miền Tây tiếp tục kháng chiến
• 2. Chương 2 VIỆT NAM TỪ 1867 ĐẾN 1874
• 2.1. Tình hình nước Việt Nam từ sau khi Pháp chiêm đóng Nam Kỉ đến khi chúng đem quân ra Bắc Kì lần thứ nhât
• 2.2. Tình hình nhà nước phong kiến N guyễn
• 2.3. Chính sách thống trị của thực dân Pháp tại Nam Kì trong những năm đầu thời kì thuộc địa
• 2.4. Thực dân pháp tiến đánh Bắc Kì lần thứ nhât. Hiẹp ước Giáp Tuất 1874
• 2.5. Vấn đề sông Hồng trong âm mưu của Pháp
• 2.6. Cuộc kháng chiến của nhân dân Bắc Kì
• 2.7. Trận cầu Giấy lần 1(21/12/1873)
• 2.8. Hiệp uớcGiáp Tuất 15/3/1874
• 3. Chương 3 VIỆT NAM TỪ 1874 ĐẾN 1884
• 3.1. Tình hình Việt Nam sau Hiệp ước Giáp Tuất 1874
• 3.2. Nội trị, ngoại g ia o
• 3.3. Trào lưu đòi cải cách
• 3.4. Những chuyển biến kinh tế, xã hội, văn hoá ở Trung Kì và Bắc Kì trong những năm 1874/1884
• 3.5. Thực dân Pháp xâm lược Bắc Kì lần 2
• 3.6. Sự sụp đổ của nhà nưóc phong kiến Nguyễn
• 3.7. Tư bản tài chính hình thành ả Pháp và cuộc vận động xâm lược toàn bộ Việt Nam
• 3.8. Quân Pháp hạ thành Hà Nội lần thứ h a i
• 3.9. Cục diện chiến trường Bắc Kì sau khi Pháp chiếm Hà Nội lần thứ hai
• 3.10. Trận cầu Giấy lần thứ hai (19/5/1883)
• 3.11. H. Rivie tử trậ n
• 3.12. Quân Pháp tấn công thẳng vào Thuận An
• 3.13. Hoà ước Quý Mùi 1883
• 3.14. Phong trào phản đối Hoà ước Quý Mùi
• 3.15. Nội bộ triều đình Huế lục đục
• 3.16. Quân Pháp tiếp tục mở rộng chiếm đóng các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Kì
• 3.17. Quy ước Thiên Tân 11/5/1884 và Hiệp ước Patơnốt 6/6/1884
• 4. Chương 4 VIỆT NAM TỪ 1885 ĐẾN c u ố i THẾ KỈ XIX
• 4.1. Nhân dân Việt Nam đấu tranh chống chính sách bình định của thực dân P h áp
• 4.2. Tình hình Việt Nam sau các hiệp ước 1883 và 1884
• 4.3. Cuộc phản công của phe chủ chiến tại Kinh thành Huế - vua Hàm Nghi rời bỏ Kinh thành, kêu gọi cần Vương
• 4.4. Bước đầu chế độ thuộc địa của Pháp ở Việt N a m
• 4.5. Phong trào vũ trang chống Pháp tiếp tục phát triển và lan rộng trong những năm cuối thê kỉ X IX
• 4.6. Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi và tình hình ứng nghĩa trong cả nước
• 4.7. Cuộc đấu tranh tự vệ của nông dân và các dân tộc thiểu số ở miền núi chống P h á p
• 4.8. Những biên đổi về kinh tê - xã hội Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ X IX
• 4.9. Những thay đổi về chính trị
• 4.10. Về việc hoạch định biên giới Việt - Trung cuối thế kỉ XIX
• 4.11. Những thay đổi trong cơ cấu kinh t ế
• 4.12. Những chuyển biến mới về văn hoá, giáo dục
• 4.13. Bộ mặt thành thị đổi mới
• 4.14. Tình hình các giai cấp trong xã hội Việt Nam cuối thế kỉ X IX
• 5. Chương 5 VIỆT NAM TỪ 1897 ĐẾN 1914
• 5.1. Ách thống trị của thực dân Pháp và những chuyển biến về kinh tế - xã hội Việt Nam đầu thế kỉ X X
• 5.2. Chính trị thâm đ ộ c
• 5.3. Khai thác bóc lột về kinh t ế
• 5.4. Tăng cường bộ máy quân sự, cảnh sát tòa án và nhà t ù
• 5.5. Nô dịch về văn h ó a
• 5.6. Những biến chuyển về xã h ộ i
• 5.7. Ảnh hưởng, tác động của tân thư, tân văn và các trào lưu tư tưởng tư sản từ bên ngoài vào Việt Nam
• 5.8. Ảnh hưởng từ Trung Q uốc
• 5.9. Ảnh hưởng từ Nhật Bản
• 5.10. Ảnh hưởng của tân thư, tân văn, tân báo
• 5.11. Phong trào yêu nước và cách mạng đầu thê kỉ XX
• 5.12. Phan Bội Châu và xu hướng bạo động
• 5.13. Phan Châu Trinh và xu hướng cải cách
• 5.14. Phong trào Đông Kinh nghĩa thục (1907)
• 5.15. Phong trào Duy tân và Phong trào chống thuế ở Trung Kì (1906-1908)
• 5.16. Phong trào nông dân Yên Thế trong những năm đầu thế kỉ XX
• 5.17. Vụ Đầu độc binh lính Pháp ở Hà nội (27/6/1908)
• 5.18. Các cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc ít người
• 5.19. Việt Nam Quang phục hội (1912)
• 6. Chương 6 VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM CHIẾN TRANH THỂ GIỚI THỨ NHẤT (1914-1918)
• 6.1. Chính sách cai trị thời chiến của thực dân Pháp và tình hình kinh tê - xã hội Việt Nam trong thời kì chiến tranh
• 6.2. Phong trào dân tộc ở Việt Nam trong những năm Chiến tranh thế giới thứ nhâ't
• 6.3. Các cuộc bạo động của một số hội viên Việt Nam Quang phục hội
• 6.4. Vụ mưu khởi nghĩa ở H uế
• 6.5. Khởi nghĩa của binh lính và tù chính trị ở Thái Nguyên (8/1917)
• 6.6. Những cuộc bạo động chống Pháp của đồng bào dân tộc thiểu số
• 6.7. Hoạt động của các hội kín Nam K ì
• 6.8. Phong trào công nhân Việt Nam đầu thê' kỉ X X
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về lịch sử Việt Nam từ 1858 đến 1918

Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến 1918 là một giai đoạn đầy biến động, đánh dấu sự xâm lược của thực dân Pháp và những cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam. Giai đoạn này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong chính trị, kinh tế mà còn là sự chuyển mình của văn hóa và xã hội Việt Nam. Những sự kiện quan trọng như cuộc chiến tranh Pháp - Việt, các phong trào yêu nước và những thay đổi trong cơ cấu xã hội đã tạo nên bức tranh lịch sử phong phú và đa dạng.

1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam trước năm 1858

Trước khi thực dân Pháp xâm lược, Việt Nam dưới triều đại Nguyễn đang trải qua giai đoạn khủng hoảng chính trị và kinh tế. Nền kinh tế phong kiến đang suy yếu, các cuộc khởi nghĩa nông dân diễn ra liên tục, phản ánh sự bất mãn của nhân dân với chế độ phong kiến. Sự xuất hiện của các tư tưởng mới và mâu thuẫn giữa các giai cấp xã hội đã tạo ra một bối cảnh thuận lợi cho sự xâm lược của thực dân.

1.2. Những sự kiện chính trong giai đoạn 1858 1918

Giai đoạn này chứng kiến nhiều sự kiện quan trọng như cuộc xâm lược của liên quân Pháp - Tây Ban Nha, các cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam, và sự hình thành của các phong trào yêu nước. Những sự kiện này không chỉ ảnh hưởng đến chính trị mà còn tác động sâu sắc đến văn hóa và xã hội Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong lịch sử Việt Nam giai đoạn 1858 1918

Trong giai đoạn này, Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức lớn từ sự xâm lược của thực dân Pháp. Những vấn đề như khủng hoảng kinh tế, chính trị và xã hội đã làm cho tình hình trở nên nghiêm trọng. Sự áp bức của thực dân đã dẫn đến những cuộc kháng chiến mạnh mẽ từ phía nhân dân, thể hiện tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập.

2.1. Khủng hoảng chính trị và xã hội

Chế độ phong kiến Nguyễn đã không còn đủ sức mạnh để đối phó với sự xâm lược của thực dân. Chính quyền trung ương suy yếu, các cuộc khởi nghĩa nông dân diễn ra liên tục, phản ánh sự bất mãn của nhân dân với chế độ. Sự phân hóa xã hội ngày càng sâu sắc, tạo ra những mâu thuẫn lớn trong nội bộ.

2.2. Tác động của thực dân Pháp đến kinh tế Việt Nam

Thực dân Pháp đã áp đặt nhiều chính sách khai thác bóc lột, làm cho nền kinh tế Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng. Nông dân phải chịu nhiều loại thuế nặng nề, dẫn đến tình trạng đói kém và khổ cực. Sự bóc lột này đã làm gia tăng tinh thần kháng chiến trong nhân dân.

III. Phương pháp và giải pháp kháng chiến chống thực dân Pháp

Trong bối cảnh bị áp bức, nhân dân Việt Nam đã tìm ra nhiều phương pháp và giải pháp để kháng chiến chống lại thực dân Pháp. Các phong trào yêu nước đã được hình thành, thể hiện tinh thần đoàn kết và quyết tâm giành lại độc lập cho dân tộc.

3.1. Các phong trào yêu nước nổi bật

Nhiều phong trào yêu nước đã được hình thành trong giai đoạn này, như phong trào Cần Vương, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Những phong trào này không chỉ thể hiện tinh thần yêu nước mà còn là sự phản kháng mạnh mẽ đối với thực dân Pháp.

3.2. Chiến lược kháng chiến của nhân dân

Nhân dân Việt Nam đã áp dụng nhiều chiến lược kháng chiến khác nhau, từ chiến tranh du kích đến các cuộc nổi dậy quy mô lớn. Những chiến lược này đã thể hiện sự sáng tạo và quyết tâm của nhân dân trong cuộc đấu tranh giành độc lập.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu lịch sử

Nghiên cứu lịch sử Việt Nam từ 1858 đến 1918 không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá trình đấu tranh giành độc lập của dân tộc mà còn cung cấp những bài học quý giá cho các thế hệ sau. Những kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc giáo dục và nâng cao nhận thức về lịch sử dân tộc.

4.1. Bài học từ lịch sử kháng chiến

Lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp đã để lại nhiều bài học quý giá về tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước và sự kiên cường của nhân dân. Những bài học này cần được truyền đạt cho các thế hệ trẻ để họ hiểu rõ hơn về giá trị của độc lập và tự do.

4.2. Tác động của lịch sử đến văn hóa và xã hội

Những sự kiện trong lịch sử đã ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa và xã hội Việt Nam. Các phong trào yêu nước không chỉ là cuộc đấu tranh chính trị mà còn là sự chuyển mình của văn hóa, thể hiện qua nghệ thuật, văn học và tư tưởng.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu lịch sử Việt Nam

Kết thúc giai đoạn 1858-1918, Việt Nam đã trải qua nhiều biến động lớn. Những cuộc kháng chiến và phong trào yêu nước đã tạo nền tảng cho các cuộc đấu tranh giành độc lập sau này. Nghiên cứu lịch sử không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn định hình tương lai của dân tộc.

5.1. Tương lai của nghiên cứu lịch sử Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử Việt Nam cần tiếp tục được đẩy mạnh, không chỉ để bảo tồn di sản văn hóa mà còn để giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của độc lập và tự do. Việc nghiên cứu lịch sử cũng cần được kết hợp với các phương pháp hiện đại để thu hút sự quan tâm của cộng đồng.

5.2. Vai trò của lịch sử trong xây dựng đất nước

Lịch sử không chỉ là quá khứ mà còn là bài học cho hiện tại và tương lai. Việc hiểu rõ lịch sử sẽ giúp xây dựng một xã hội đoàn kết, phát triển bền vững và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử Việt Nam – Tập IV (Từ 1858 đến 1918) do Nguyễn Ngọc Cơ làm chủ biên cùng PGS. Trần Đức Cường biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành (Mã số: 01.409/1185 - ĐH 2010). Trong chương trình đào tạo Cử nhân Sư phạm Lịch sử và Cử nhân Lịch sử tại các trường đại học, tác phẩm đảm nhiệm khối kiến thức chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận đại. Giáo trình bao quát giai đoạn 60 năm, từ khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) năm 1858 cho đến khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc năm 1918.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị hệ thống tri thức lịch sử: phân tích bối cảnh quốc tế và sự suy đồi của chế độ phong kiến nhà Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX; tiến trình xâm lược quân sự của thực dân Pháp; các hiệp ước ngoại giao; cơ cấu chính quyền cai trị và các chính sách khai thác thuộc địa; sự biến đổi cơ cấu kinh tế – xã hội Việt Nam; cùng các khuynh hướng cứu nước từ lập trường phong kiến (phong trào Cần Vương) sang lập trường dân chủ tư sản và phong trào công nhân đầu thế kỉ XX.

Cấu trúc giáo trình gồm 6 chương biên niên kết hợp với phân tích chuyên đề thể chế, kinh tế, văn hóa và xã hội. Cách tiếp cận của công trình dựa trên nguyên tắc sử học mác-xít kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Điểm đặc sắc về mặt tư liệu của giáo trình là sự đối chiếu giữa nguồn sử liệu chính thống của triều Nguyễn (Đại Nam thực lục, Minh Mạng chính yếu), các khảo cứu địa chí – kinh tế (Lịch triều hiến chương loại chí, khảo cứu của Vũ Huy Phúc, Trần Văn Giàu) với văn khố quân sự, ngoại giao và ghi chép của người Pháp (La geste Française en Indochine của G. Taboulet, hồi ký Chaigneau, báo cáo chiến sự của Genouilly, Page, Charner).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 6 chương chính và danh mục tài liệu tham khảo (trang 356), phân bổ theo các giai đoạn:

• Chương 1: Việt Nam trong giai đoạn đầu cuộc xâm lược của liên quân Pháp – Tây Ban Nha (1858 – 1867) (Trang 8 – 86): Phân tích sự xác lập chủ nghĩa tư bản phương Tây, tình hình khủng hoảng chính trị, kinh tế, quân sự của chế độ phong kiến nhà Nguyễn dưới các triều vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức; vai trò của giáo sĩ phương Tây (Húc, Penlơranh, Điát); diễn biến chiến sự tại mặt trận Đà Nẵng (9/1858 – 2/1859) với các trận đánh tiêu biểu như Mỹ Thị – Cẩm Lệ, sông Nại Hiên, Thạch Than; chiến sự Gia Định (2/1861), thất thủ Đại đồn Chí Hòa, cuộc kháng chiến của nhân dân Nam Kỳ và việc mất ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ.
• Chương 2: Việt Nam từ 1867 đến 1874 (Trang 93 – 129): Khảo sát tình hình nhà nước phong kiến Nguyễn sau khi mất Nam Kỳ; chính sách thuộc địa của Pháp tại Nam Kỳ; âm mưu khai thông tuyến sông Hồng; thực dân Pháp tiến đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất; chiến thắng Cầu Giấy lần 1 (21/12/1873) và Hiệp ước Giáp Tuất (15/3/1874).
• Chương 3: Việt Nam từ 1874 đến 1884 (Trang 130 – 165): Phân tích trào lưu đòi cải cách; chuyển biến kinh tế, văn hóa ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ; tư bản tài chính Pháp đẩy mạnh xâm lược; quân Pháp hạ thành Hà Nội lần thứ hai; trận Cầu Giấy lần 2 (19/5/1883) làm Henri Rivière tử trận; quân Pháp tấn công cửa biển Thuận An, ép triều đình Huế ký Hòa ước Quý Mùi (1883), Quy ước Thiên Tân (11/5/1884) và Hiệp ước Patơnốt (6/6/1884), đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của nền độc lập phong kiến.
• Chương 4: Việt Nam từ 1885 đến cuối thế kỉ XIX (Trang 166 – 295): Phản công của phe chủ chiến tại Kinh thành Huế; Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi và các cuộc khởi nghĩa vũ trang; phong trào tự vệ của nông dân và dân tộc thiểu số miền núi; công tác hoạch định biên giới Việt – Trung; bước đầu thiết lập chế độ thuộc địa và những biến đổi về kinh tế, thành thị, cơ cấu giai cấp.
• Chương 5: Việt Nam từ 1897 đến 1914 (Trang 296 – 333): Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp; chuyển biến kinh tế – xã hội đầu thế kỉ XX; tác động của luồng tư tưởng tiến bộ qua “tân thư, tân văn, tân báo” từ Trung Quốc và Nhật Bản; hai xu hướng cứu nước lớn: bạo động (Phan Bội Châu) và cải cách (Phan Châu Trinh); các phong trào tiêu biểu: Đông Kinh nghĩa thục (1907), Duy tân và phong trào chống thuế ở Trung Kỳ (1906 – 1908), phong trào nông dân Yên Thế, vụ Đầu độc binh lính Pháp ở Hà Nội (1908), sự ra đời của Việt Nam Quang phục hội (1912).
• Chương 6: Việt Nam trong những năm Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 – 1918) (Trang 334 – 352): Chính sách cai trị và bóc lột thời chiến của thực dân Pháp; phong trào dân tộc trong chiến tranh: các cuộc bạo động của Việt Nam Quang phục hội, vụ mưu khởi nghĩa ở Huế, cuộc khởi nghĩa của binh lính và tù chính trị ở Thái Nguyên (8/1917), hoạt động của các hội kín Nam Kỳ và bước đầu xuất hiện của phong trào công nhân.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết và nguyên lý cốt lõi: Giáo trình thiết lập mối liên hệ giữa nhu cầu tích lũy nguyên liệu, mở rộng thị trường của tư bản công nghiệp và tài chính phương Tây với quy luật bành trướng thuộc địa; cơ chế vận hành của chế độ quân chủ chuyên chế tập quyền nhà Nguyễn với sự phân hóa ruộng đất công – tư, chính sách “bế quan tỏa cảng” và hậu quả cô lập ngoại giao.
• Khung phân tích kinh tế – xã hội: Phân tích sự chuyển biến từ nền kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc sang nền kinh tế thuộc địa nửa phong kiến; cơ cấu phân tầng xã hội truyền thống (địa chủ – nông dân) chuyển hóa và bổ sung các giai tầng mới (công nhân, tư sản, tiểu tư sản, thị dân).
• Khung phân tích tư tưởng – ý thức hệ: Khảo sát sự dịch chuyển hệ tư tưởng: từ ý thức hệ phong kiến chính thống (trung quân ái quốc trong phong trào Cần Vương) sang ý thức hệ dân chủ tư sản (tiếp nhận trào lưu canh tân từ Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, tư tưởng Minh Trị Duy tân) và mầm mống sơ khai của lập trường giai cấp vô sản.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật sử học: Khảo chứng, đối chiếu văn bản hiệp ước (1862, 1874, 1883, 1884), bóc tách số liệu kinh tế – quân sự (thống kê ruộng đất, diện tích khai hoang, quy mô đồn lũy, hỏa lực pháo binh).
• Kỹ năng phân tích học thuật: Đánh giá nguyên nhân thắng lợi/thất bại của các chiến lược tác chiến (chiến thuật công thủ tại Đại đồn Chí Hòa đối sánh với chiến thuật phục kích ở Đà Nẵng); mổ xẻ sự phân hóa nội bộ triều đình (phe chủ chiến, phe chủ hòa); phân tích sự khác biệt giữa hai xu hướng cứu nước đầu thế kỉ XX.
• Năng lực ứng dụng: Thiết kế đề cương bài giảng lịch sử, xử lý nguồn tư liệu sơ cấp và thứ cấp phục vụ nghiên cứu và biên soạn lịch sử địa phương.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp tiếp cận cấu trúc – chức năng kết hợp lịch sử – logic, phục vụ cả hình thức giảng dạy trên giảng đường và quy trình tự nghiên cứu học thuật:

• Phương pháp sư phạm: Giảng viên sử dụng giáo trình để tổ chức giảng dạy theo các chuyên đề lịch sử cụ thể, liên kết giữa sự kiện chính trị – quân sự với các tiền đề kinh tế – xã hội. Phương pháp giảng dạy tập trung vào việc hướng dẫn sinh viên đặt hiện tượng lịch sử vào bối cảnh thời đại (chẳng hạn, xem xét sự suy thoái của nhà Nguyễn trong bối cảnh các nước phương Đông như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản cùng đứng trước sức ép của chủ nghĩa thực dân).
• Bài tập và nghiên cứu trường hợp (Case studies):
  • Trường hợp tổ chức phòng thủ: Nghiên cứu kế hoạch xây dựng Đại đồn Chí Hòa của Nguyễn Tri Phương (quy mô dài 3.000m, cao 3,5m, trang bị 150 khẩu đại bác) để đánh giá ưu thế và hạn chế của tư tưởng cố thủ tĩnh tại.
  • Trường hợp ngoại giao – văn bản: Đọc hiểu và phân tích văn bản dự thảo hòa ước 11 khoản do Đô đốc Page (Va Du) đưa ra tại quân thứ Gia Định năm 1859 để nhận diện yêu sách thương mại và truyền giáo của Pháp.
  • Khảo sát số liệu kinh tế: Dựa trên các thống kê về 40 cuộc khởi nghĩa nông dân giai đoạn 1848 – 1862 và 103 cuộc nổi dậy tính đến năm 1883 để làm rõ mâu thuẫn xã hội thời Tự Đức.
• Phương pháp đánh giá:
  • Đánh giá định kỳ thông qua bài tập kiểm tra dữ kiện biên niên, bản đồ tác chiến và nội dung các điều ước quốc tế.
  • Đánh giá chuyên sâu qua các bài tiểu luận phân tích chuyển biến cơ cấu xã hội Việt Nam sau hai cuộc khai thác thuộc địa hoặc so sánh chủ trương bạo động của Phan Bội Châu với chủ trương cải cách của Phan Châu Trinh.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần bám sát hệ thống mục lục 6 chương; sau mỗi chương, tiến hành lập bảng niên biểu sự kiện, sơ đồ tư duy về các tổ chức chính trị (Duy Tân hội, Đông Kinh nghĩa thục, Việt Nam Quang phục hội), đồng thời tra cứu các tài liệu được dẫn chiếu ở phần chú thích cuối trang và danh mục tài liệu tham khảo (trang 356).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa dữ liệu định lượng cụ thể: Giáo trình cung cấp số liệu chi tiết từ nguồn sử liệu gốc:
  • Về quân sự: Thống kê số lượng chiến hạm, loại tàu (tàu hơi nước El Cano, Dordogne, Durance), lực lượng liên quân Pháp – Tây Ban Nha đổ bộ Đà Nẵng (1.000 lính Tây Ban Nha, hơn 1.500 lính Pháp); trang bị vũ khí của triều đình (súng đại bác bằng đồng, súng điểu thương, súng nòng láng không rãnh xoắn).
  • Về kinh tế – xã hội: Ghi nhận 139 mỏ quặng đầu thế kỉ XIX; số sở thuế quan giảm từ 60 sở xuống còn 21 sở vào năm 1851; quy mô khai hoang lập huyện Kim Sơn, Tiền Hải của Nguyễn Công Trứ; thống kê thiệt hại nạn đói năm 1859 làm 60 vạn người chết tại Trung Kỳ và Bắc Kỳ.
• Tính xác thực qua nguồn tư liệu đối chiếu: Tác giả trích dẫn trực tiếp nhiều văn bản gốc như bản điều trần của Đào Trí, Nguyễn Duy, tấu trình của Trương Quốc Dụng, Nguyễn Tri Phương; các chỉ dụ cấm đạo các năm 1825, 1833, 1851; các bản báo cáo gửi về Bộ Hải quân Pháp của Đô đốc Rigault de Genouilly và Đô đốc Page.
• Phản ánh hiện thực lịch sử khách quan: Nội dung không né tránh những hạn chế trong bộ máy quan liêu phong kiến nhà Nguyễn: luật pháp hà khắc của Bộ luật Gia Long, việc xử phạt tướng lĩnh khi thất trận (cách chức, giáng cấp Trần Hoàng, Lê Đình Lý, Chu Phúc Minh, Hồ Đức Tú), hiện tượng phân quyền, cát cứ của tầng lớp cường hào địa phương và sai lầm trong chính sách ngoại giao đối với Khơ-me và Ai Lao giai đoạn 1827 – 1847.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học và cao đẳng:
  • Sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3 thuộc các ngành Sư phạm Lịch sử, Cử nhân Khoa học Lịch sử tại các trường đại học sư phạm, đại học khoa học xã hội và nhân văn.
  • Sinh viên các ngành Khoa học Xã hội, Báo chí, Văn hóa học, Việt Nam học cần nắm vững tiến trình cận đại của dân tộc.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần:
  • Lịch sử Việt Nam Cổ trung đại (tiến trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến Việt Nam từ khởi thủy đến nửa đầu thế kỉ XIX).
  • Lịch sử Thế giới Cận đại (quá trình tích lũy tư bản, cách mạng công nghiệp, sự xác lập chủ nghĩa đế quốc và phong trào thuộc địa thế giới).
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Dùng làm tài liệu chuẩn hóa đề cương chi tiết học phần, xây dựng ngân hàng câu hỏi thi, tài liệu tham khảo cho các bài giảng chuyên đề về Lịch sử Cận đại Việt Nam.
• Nghiên cứu học viên cao học và tự học: Là tài liệu tra cứu các mốc thời gian, tên nhân vật, địa danh lịch sử, trích dẫn văn kiện chính thức trong giai đoạn 1858 – 1918.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Lịch sử, Sư phạm Lịch sử và người nghiên cứu khoa học xã hội muốn tiếp cận bức tranh lịch sử Việt Nam giai đoạn 1858 – 1918 có hệ thống tư liệu chuẩn xác.

2. Cần kiến thức nền nào để tiếp thu tốt giáo trình? Người học cần nắm vững kiến thức về chế độ phong kiến Việt Nam trước năm 1858 (tổ chức bộ máy triều Nguyễn thời Gia Long, Minh Mạng) và bối cảnh lịch sử thế giới thời kỳ chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lịch sử đại cương? Giáo trình đi sâu vào khảo sát chi tiết diễn biến tác chiến, cung cấp số liệu cụ thể về binh lực, vũ khí, trích lục các đoạn trao đổi công hàm ngoại giao và phân tích sâu cơ cấu kinh tế – xã hội dựa trên các công trình nghiên cứu chuyên khảo của các tác giả uy tín (Đại Nam thực lục, Vũ Huy Phúc, Trần Văn Giàu, Taboulet).

4. Phương pháp tự học giáo trình đạt hiệu quả cao là gì? Người học nên kết hợp đọc nội dung chương với việc tra cứu các chú thích tư liệu ở chân trang; lập bảng so sánh nội dung các bản hiệp ước từ 1862 đến 1884; và vẽ sơ đồ phân hóa giai cấp xã hội qua hai giai đoạn: trước 1897 và từ 1897 đến 1918.

5. Giáo trình có danh mục tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Ở trang 356, giáo trình cung cấp danh mục tài liệu tham khảo gồm các văn bản lịch sử chính thống, các tập san nghiên cứu lịch sử và các công trình khảo cứu tiếng Việt, tiếng Pháp về giai đoạn 1858 – 1918.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử Việt Nam – Tập IV (Từ 1858 đến 1918) do Nguyễn Ngọc Cơ chủ biên (NXB Đại học Sư phạm, 2010) là tài liệu học thuật hệ thống hóa toàn diện 60 năm lịch sử cận đại Việt Nam. Giá trị học thuật cốt lõi của công trình nằm ở phương pháp tiếp cận lịch sử chặt chẽ, tư liệu phong phú được kiểm chứng đa chiều giữa nguồn sử liệu phong kiến triều Nguyễn và tài liệu lưu trữ phương Tây.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là nghiên cứu tuần tự từ tiền đề khủng hoảng kinh tế – xã hội nửa đầu thế kỉ XIX, tiến trình can thiệp quân sự và các văn bản ngoại giao (1858 – 1884), đến quá trình khai thác thuộc địa và sự chuyển biến các trào lưu yêu nước đầu thế kỉ XX (1897 – 1918). Người học có thể khai thác sâu hơn thông qua danh mục tài liệu tham khảo được hệ thống ở trang 356 của giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN ĐẦU c u ộ c XÁM LƯỢC CỦA LIÊN QUÂN PHÁP - TAY BAN NHA (1858 - 1867) I. Nước Việt Nam giữa thế kỉ XIX trước cuộc xâm lược của tư bản P háp. Bối cảnh quốc t ế. Tình hình trong nước.

Liên quân Pháp - Tây Ban Nha xâm lược Việt N a m. Tư bản Pháp và Tây Ban Nha tìm cớ can thiệp vào Việt Nam. Mặt trận Đà Nang và những cuộc chiến đấu chống Pháp đầu tiên của quân dân Việt Nam (9/1858-2/1959). Về một số trận đánh tiêu biểu trên chiến trường Đà Nang 1858 -1859.

Liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công Gia Định và các tỉnh miền Đông Nam Kì. Nhân dân Nam Kì chống xâm lược. Về phong trào nông dân khỏi nghĩa dưới thời N guyễn. Vai trò của các giáo sĩ trong cuộc xâm lược Việt Nam của P háp.

Thực dân Pháp chiêm ba tỉnh miền Tây Nam Kì. Nhân dân Việt Nam tiếp tục kháng chiến chống xâm lược. Tình hình Việt Nam từ sau Hiệp ước 1862 đến năm 1867. Phong trào phản đối Hiệp ước Nhâm Tuất.

Khởi nghĩa chống Pháp tiếp tục ở các tỉnh Nam K ì. Cuộc đấu tranh yêu nước trên mặt trận văn hoá tư tưởng. Ba tỉnh miền Tây Nam Kì bị giặc chiếm. Nhân dân ba tỉnh miền Tây tiếp tục kháng chiến.86 3 Chương 2 VIỆT NAM TỪ 1867 ĐẾN 1874 1.

Tình hình nước Việt Nam từ sau khi Pháp chiêm đóng Nam Kỉ đến khi chúng đem quân ra Bắc Kì lần thứ nhât 93 1ểTình hình nhà nước phong kiến N guyễn. Chính sách thống trị của thực dân Pháp tại Nam Kì trong những năm đầu thời kì thuộc địa. 105 Ị|ễThực dân pháp tiến đánh Bắc Kì lần thứ nhât. Hiẹp ước Giáp Tuất 1874.

Vấn đề sông Hồng trong âm mưu của Pháp 3. Cuộc kháng chiến của nhân dân Bắc Kì. Trận cầu Giấy lần 1(21/12/1873). Hiệp uớcGiáp Tuất 15/3/1874.129 Chương 3 VIỆT NAM TỪ 1874 ĐẾN 1884 I.

Tình hình Việt Nam sau Hiệp ước Giáp Tuất 1874. Nội trị, ngoại g ia o. Trào lưu đòi cải cách. Những chuyển biến kinh tế, xã hội, văn hoá ở Trung Kì và Bắc Kì trong những năm 1874/1884.

Thực dân Pháp xâm lược Bắc Kì lần 2. Sự sụp đổ của nhà nưóc phong kiến Nguyễn. Tư bản tài chính hình thành ả Pháp và cuộc vận động xâm lược toàn bộ Việt Nam. Quân Pháp hạ thành Hà Nội lần thứ h a i.

Cục diện chiến trường Bắc Kì sau khi Pháp chiếm Hà Nội lần thứ hai. Trận cầu Giấy lần thứ hai (19/5/1883) H. Rivie tử trậ n. Quân Pháp tấn công thẳng vào Thuận An.

Hoà ước Quý Mùi 1883. Phong trào phản đối Hoà ước Quý Mùi. Nội bộ triều đình Huế lục đục. Quân Pháp tiếp tục mở rộng chiếm đóng các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Kì.

Quy ước Thiên Tân 11/5/1884 và Hiệp ước Patơnốt 6/6/1884. 165 4 Chương 4 VIỆT NAM TỪ 1885 ĐẾN c u ố i THẾ KỈ XIX I. Nhân dân Việt Nam đấu tranh chống chính sách bình định của thực dân P h áp. Tình hình Việt Nam sau các hiệp ước 1883 và 1884.

Cuộc phản công của phe chủ chiến tại Kinh thành Huế - vua Hàm Nghi rời bỏ Kinh thành, kêu gọi cần Vương. Bước đầu chế độ thuộc địa của Pháp ở Việt N a m. Phong trào vũ trang chống Pháp tiếp tục phát triển và lan rộng trong những năm cuối thê kỉ X IX. Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi và tình hình ứng nghĩa trong cả nước.

Cuộc đấu tranh tự vệ của nông dân và các dân tộc thiểu số ở miền núi chống P h á p. Những biên đổi về kinh tê - xã hội Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ X IX .