Lịch Sử Nghề Gốm Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay

Chuyên khảo phân tích Nghề gốm ở thành phố hồ chí minh từ thế kỷ xviii đến nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phí Ngọc Tuyến
• Người hướng dẫn: Nguyễn Công Bình
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Lịch Sử Nghề Gốm Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NGHỀ GOÁM Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX
• 1.1. Tình hình chính trị, kinh tế – xã hội ở Sài Gòn – Gia Định dưới thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn
• 1.2. Địa thổ Biên Nghé - Sài Gòn và tình hình kinh tế - xã hội
• 1.3. Những yếu tố tác động đến quá trình hình thành và phát triển nghề goám ở Sài Gòn – Gia Định
• 1.4. Sự hình thành và phát triển nghề goám ở Sài Gòn – Gia Định
• 1.5. Lao động và các hình thức tổ chức sản xuất
• 1.6. Nguyên liệu, quy trình và kỹ thuật sản xuất
• 1.7. Các loại sản phẩm
• 1.8. Thị trường tiêu thụ
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGHỀ GOÁM Ở SÀI GÒN – CHỢ LỚN – GIA ĐỊNH TỪ GIỮA THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. Tình hình kinh tế – xã hội thời thuộc Pháp và thời Mỹ ngụy
• 2.2. Vài nét về kinh tế – xã hội Sài Gòn thời thực dân cũ và mới
• 2.3. Chính sách của thực dân và chính quyền thuộc địa với tiêu thụ công nghiệp nói chung và nghề goám nói riêng
• 2.4. Lao động và quy cách tổ chức sản xuất
• 2.5. Giới chủ trong nghề goám
• 2.6. Lực lượng thời goám được tăng cường
• 2.7. Đào tạo đội ngũ thời lành nghề
• 2.8. Một số hình thức tổ chức sản xuất
• 2.9. Về đời sống của người lao động
• 2.10. Nguyên liệu, quy trình và kỹ thuật sản xuất
• 2.10.1. Bổ sung nguyên liệu và nhiên liệu mới
• 2.10.2. Từng bước áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất
• 2.11. Đa dạng các loại sản phẩm
• 2.12. Thị trường tiêu thụ hàng hóa
• 2.13. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỀ GOÁM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ 1975 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XX
• 3.1. Vài nét về bối cảnh Thành phố từ 1975 đến cuối thế kỷ XX
• 3.2. Địa bàn hành chính của Thành phố sau năm 1975
• 3.3. Thuận lợi và khó khăn của Thành phố sau ngày giải phóng
• 3.4. Chính sách đổi mới mở ra sự phát triển cho nghề goám
• 3.5. Lao động và hình thức tổ chức sản xuất
• 3.6. Tăng cường đầu tư kỹ thuật, công nghệ hiện đại
• 3.6.1. Đầu tư cho xử lý và phối liệu nguyên liệu
• 3.6.2. Tạo hình sản phẩm bằng kỹ thuật chính xác
• 3.6.3. Bổ sung nhiều loại men goám và áp dụng kỹ thuật tráng men
• 3.6.4. Đầu tư lò nung công nghệ mới
• 3.6.5. Một số loại máy móc, thiết bị chủ yếu của nghề goám
• 3.7. Sản phẩm theo xu hướng thẩm mỹ và thị trường
• 3.8. Thị trường tiêu thụ
• 3.9. Nghề goám và vấn đề môi trường
• 3.10. Goám và giao lưu văn hóa
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• PHẦN CHÚ THÍCH
• DANH MỤC BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC TỔ TÀI LIỆU
• PHỤ LỤC BẢN VẼ VÀ ẢNH
• KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Lịch Sử Nghề Gốm Sài Gòn Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay

Nghề gốm là một phần không thể thiếu trong đời sống của người Việt, cung cấp vật dụng thiết yếu từ đồ gia dụng đến vật liệu xây dựng. Gốm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là nét văn hóa độc đáo, gắn liền với kinh tế, xã hội và văn hóa cộng đồng. Tại TP. Hồ Chí Minh, nghề gốm có lịch sử lâu đời và đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của thành phố. Nghiên cứu về nghề gốm Sài Gòn không chỉ là tìm hiểu về một ngành nghề, mà còn là khám phá một phần văn hóa Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát huy di sản dân tộc. Nghiên cứu này cũng giúp kết nối nghề truyền thống với thế giới hiện đại, thúc đẩy sự phát triển và hiện đại hóa của nghề gốm truyền thống.

1.1. Vai Trò Của Gốm Trong Đời Sống Và Văn Hóa Sài Gòn

Gốm không chỉ là vật dụng hàng ngày mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện qua các sản phẩm gốm mỹ nghệ, gốm trang trí trong kiến trúc và các vật phẩm thờ cúng. Gốm Sài Gòn đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần và vật chất của người dân. Theo nghiên cứu, đồ gốm gắn liền với đời sống thường nhật của mỗi gia đình, giữ vai trò quan trọng trong kinh tế, xã hội và văn hóa.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Lịch Sử Nghề Gốm Tại TP.HCM

Nghiên cứu về lịch sử nghề gốm tại TP.HCM nhằm dựng lại quá trình phát triển của nghề theo thời gian và không gian, từ đó thấy được sự kế thừa truyền thống và sự hội tụ của các dòng thợ với phong cách, kỹ thuật, mỹ thuật khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp hiểu rõ mối quan hệ của nghề gốm tại thành phố với khu vực Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.

II. Gốm Sài Gòn Thế Kỷ XVIII XIX Hình Thành Và Phát Triển

Từ thế kỷ XVIII, nghề gốm ở Sài Gòn - Gia Định bắt đầu hình thành và phát triển, gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng đất này. Các yếu tố như đô thị hóa, nhu cầu xây dựng và sự giao thương với các vùng miền khác đã tạo điều kiện cho nghề gốm phát triển mạnh mẽ. Các sản phẩm gốm thời kỳ này chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày và xây dựng, kiến trúc. Theo tài liệu, năm 1791, Gia Định có 62 ty thợ, trong đó có ty thợ gốm.

2.1. Điều Kiện Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Nghề Gốm

Sự phát triển của đô thị Bến Nghé - Sài Gòn và nhu cầu xây dựng các công trình kiến trúc đã thúc đẩy nghề gốm phát triển. Nhu cầu sử dụng gạch, ngói để xây dựng đền, chùa, miếu, thành trì, dinh thự tăng cao, tạo điều kiện cho các lò gốm ra đời và mở rộng sản xuất. Theo Trịnh Hoài Đức, chợ Bến Thành có phố, chợ, nhà cửa trù mật ở dọc theo bến sông, hai bên nách cầu có dãy phố ngói tụ tập đủ thứ hàng hóa.

2.2. Sản Phẩm Gốm Tiêu Biểu Thời Kỳ Đầu Phát Triển

Các sản phẩm gốm thời kỳ này chủ yếu là đồ gia dụng như tô, bát, chén, đĩa, bình, chậu, lư hương, bát nhang, tượng thờ, và vật liệu xây dựng như gạch, ngói. Các sản phẩm này đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân và góp phần vào sự phát triển của kiến trúc đô thị. Địa danh Lò Gốm của Sài Gòn xưa kia cũng được nhắc đến trong bài Phú cổ Gia Định phong cảnh vịnh được sáng tác vào những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX.

III. Gốm Sài Gòn Thời Pháp Thuộc Đổi Mới Và Thách Thức

Trong thời kỳ Pháp thuộc, nghề gốm ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định có những thay đổi đáng kể. Chính sách của thực dân Pháp và chính quyền thuộc địa đối với tiểu thủ công nghiệp nói chung và nghề gốm nói riêng đã tác động đến sự phát triển của nghề. Bên cạnh đó, sự du nhập của kỹ thuật và nguyên liệu mới cũng mang đến những cơ hội và thách thức cho nghề gốm.

3.1. Tác Động Của Chính Sách Thuộc Địa Đến Nghề Gốm

Chính sách của thực dân Pháp và chính quyền thuộc địa đối với tiểu thủ công nghiệp nói chung và nghề gốm nói riêng đã tác động đến sự phát triển của nghề. Một số học giả Pháp đã có những nghiên cứu về nghề gốm ở Nam Kỳ, trong đó có bài viết của Derbès năm 1882 về các ngành công nghiệp đất nung ở Cochinchine.

3.2. Ứng Dụng Kỹ Thuật Mới Trong Sản Xuất Gốm

Việc bổ sung nguyên liệu và nhiên liệu mới, từng bước áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất đã giúp đa dạng hóa các loại sản phẩm gốm. Các lò gốm bắt đầu sử dụng khuôn và bàn xoay để sản xuất hàng loạt các sản phẩm gốm gia dụng và trang trí. Peùralle cho biết các loại sản phẩm của lò, nhà xưởng, nơi cư trú của thợ, các loại hình sản phẩm bằng khuôn và bàn xoay.

3.3. Thị Trường Tiêu Thụ Gốm Sứ Sài Gòn Thời Pháp Thuộc

Thị trường tiêu thụ hàng hóa gốm sứ ngày càng mở rộng, không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước khác. Các chủ cơ sở sản xuất gốm còn đăng báo quảng cáo để giới thiệu và khuếch trương sản phẩm của mình. Một số thống kê năm 1939; 1941 hay công trình Thống kê niên giám Việt Nam (1951)… đã có những phản ánh về nghề gốm.

IV. Nghề Gốm TP

Từ năm 1975 đến cuối thế kỷ XX, nghề gốm ở TP. Hồ Chí Minh trải qua nhiều giai đoạn phát triển và biến đổi. Bối cảnh thành phố sau giải phóng, chính sách đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế đã tác động mạnh mẽ đến nghề gốm. Sự đầu tư vào kỹ thuật, công nghệ hiện đại và sự thay đổi trong xu hướng thẩm mỹ và thị trường đã giúp nghề gốm phát triển theo hướng hiện đại hóa.

4.1. Bối Cảnh Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Nghề Gốm

Địa bàn hành chính của Thành phố sau năm 1975, thuận lợi và khó khăn của Thành phố sau ngày giải phóng, chính sách đổi mới mở ra sự phát triển cho nghề gốm. Nghiên cứu cho thấy, chính sách đổi mới đã tạo điều kiện cho nghề gốm phát triển mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

4.2. Đầu Tư Kỹ Thuật Và Công Nghệ Hiện Đại Cho Gốm

Việc tăng cường đầu tư kỹ thuật, công nghệ hiện đại, đầu tư cho xử lý và phối liệu nguyên liệu, tạo hình sản phẩm bằng kỹ thuật chính xác, bổ sung nhiều loại men gốm và áp dụng kỹ thuật tráng men, đầu tư lò nung công nghệ mới đã giúp nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm gốm. Một số loại máy móc, thiết bị chủ yếu của nghề gốm đã được đầu tư.

4.3. Gốm Sứ TP.HCM Sản Phẩm Và Thị Trường Tiêu Thụ

Sản phẩm gốm sứ được sản xuất theo xu hướng thẩm mỹ và thị trường, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng, không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước khác. Nghề gốm và vấn đề môi trường cũng được quan tâm. Gốm và giao lưu văn hóa cũng được chú trọng.

V. Thách Thức Và Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Nghề Gốm

Hiện nay, nghề gốm ở TP. Hồ Chí Minh đang đối mặt với nhiều thách thức, từ cạnh tranh thị trường, thiếu hụt nguyên liệu đến vấn đề ô nhiễm môi trường. Để phát triển bền vững nghề gốm, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách hỗ trợ, đầu tư công nghệ đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

5.1. Các Thách Thức Của Nghề Gốm Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Cạnh tranh thị trường, thiếu hụt nguyên liệu, ô nhiễm môi trường là những thách thức lớn đối với nghề gốm. Tình hình sản xuất gốm hiện nay, thách thức của nghề gốm cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Giải Pháp Phát Triển Nghề Gốm Bền Vững Tại TP.HCM

Cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách hỗ trợ, đầu tư công nghệ đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Giải pháp phát triển nghề gốm, chính sách hỗ trợ nghề gốm cần được triển khai hiệu quả.

VI. Gốm Sài Gòn Kết Nối Văn Hóa Du Lịch Và Kinh Tế Địa Phương

Nghề gốm không chỉ là một ngành kinh tế mà còn là một phần của văn hóa địa phương. Việc kết nối nghề gốm với du lịch và các ngành kinh tế khác sẽ tạo ra những giá trị gia tăng và góp phần vào sự phát triển bền vững của TP. Hồ Chí Minh. Cần có những chính sách và hoạt động cụ thể để thúc đẩy sự kết nối này.

6.1. Gốm Sứ Sài Gòn Trong Phát Triển Du Lịch Văn Hóa

Gốm và du lịch, các bảo tàng gốm, các sự kiện về gốm cần được quảng bá và khai thác hiệu quả để thu hút du khách.

6.2. Gốm Sứ Sài Gòn Và Kinh Tế Địa Phương Bền Vững

Gốm và kinh tế địa phương, gốm và phát triển bền vững cần được kết nối để tạo ra những giá trị gia tăng và góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử kinh tế - xã hội và văn hóa vật thể tại vùng đất Nam Bộ ghi nhận công trình luận án tiến sĩ lịch sử "Nghề gốm ở Thành phố Hồ Chí Minh từ thế kỷ XVIII đến nay" (2005) của nghiên cứu sinh Phí Ngọc Tuyến, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Công Bình và PGS.TS. Đặng Văn Thắng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, là một chuyên khảo tiên phong. Luận án giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng một công trình sử học liên ngành kết hợp khảo cổ học địa tầng và phân tích địa hóa học để phục dựng bức tranh toàn diện, liên tục về tiến trình 300 năm hình thành, chuyển biến kỹ thuật, tổ chức lao động và thị trường tiêu thụ của các trung tâm gốm Sài Gòn – Chợ Lớn (tiêu biểu là dòng gốm Cây Mai và di tích Lò Gốm Hưng Lợi).

                      ┌────────────────────────────────────────┐
                      │    TIẾN TRÌNH 300 NĂM GỐM SÀI GÒN      │
                      └──────────────────┬─────────────────────┘
                                         │
         ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
         ▼                               ▼                               ▼
┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐
│ GIAI ĐOẠN I      │           │ GIAI ĐOẠN II     │           │ GIAI ĐOẠN III    │
│ (TK XVIII - XIX) │           │ (1859 - 1975)    │           │ (1975 - Nay)     │
├──────────────────┤           ├──────────────────┤           ├──────────────────┤
│• 62 Ty thợ (1791)│           │• Du nhập máy móc │           │• Cơ chế Đổi mới  │
│• Kênh Ruột Ngựa  │           │• Chuyển dịch lò  │           │• Công nghệ nung ga│
│• Gốm thô, lu vại │           │  sang Biên Hòa,  │           │• Xuất khẩu quốc  │
│• Sành nâu Hưng Lợi│          │  Lái Thiêu       │           │  tế & bảo tồn    │
└──────────────────┘           └──────────────────┘           └──────────────────┘

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

• RQ1: Động lực địa kinh tế và sinh thái nhân văn nào thúc đẩy sự hội tụ của các luồng di dân (người Việt, người Hoa, cư dân bản địa) hình thành nên trung tâm sản xuất gốm thương mại quy mô lớn tại Sài Gòn – Gia Định từ đầu thế kỷ XVIII?
• RQ2: Quy trình kỹ thuật chế tác (thành phần khoáng vật, bài phối liệu sét, men màu, cấu trúc lò nung) đã biến đổi như thế nào qua các khúc quanh lịch sử từ tiền công nghiệp, thực dân hóa đến công nghiệp hóa hiện đại?
• RQ3: Mối quan hệ tương tác giữa chính sách quản lý nhà nước (từ hệ thống Ty thợ thời Nguyễn đến kinh tế thị trường mở) và mạng lưới thương mại đường thủy đối với sự hưng phế của làng nghề là gì?
• Giả thuyết H1: Nghề gốm Sài Gòn không xuất hiện đơn lẻ sau biến cố Cù Lao Phố năm 1776 mà đã vận hành liên tục từ đầu thế kỷ XVIII dựa trên nền tảng nguồn khoáng sét tại chỗ (~500 ha) và mạng lưới thủy lộ tự nhiên.
• Giả thuyết H2: Sự cộng cư và tiếp biến kỹ thuật giữa các nhóm di dân Việt - Hoa đã tạo ra sự chuyên môn hóa sâu sắc về sản phẩm và phương thức sản xuất, xác lập bản sắc độc bản của dòng gốm mỹ thuật Cây Mai và gốm gia dụng Sài Gòn.

Khung lý thuyết của luận án vận dụng Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Karl Marx) kết hợp Lý thuyết Chuyên môn hóa Thủ công nghiệp (Craft Specialization Theory của Cathy Costin, 1991) và Lý thuyết Tiếp biến Văn hóa (Cultural Acculturation Theory của Melville Herskovits, 1938). Phạm vi khảo sát trải rộng trên 157 trang nội dung chính, tích hợp 4 phụ lục tư liệu, 58 bản ảnh/bản vẽ kỹ thuật, phân tích 12 mẫu đất đai của Derbès (1882) và 5 mẫu phổ kế hóa học khai quật thực chứng tại di tích Lò gốm Hưng Lợi.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu phản ánh sự dịch chuyển từ các ghi chép địa chí kinh điển sang khảo sát thực dân và nghiên cứu liên ngành hiện đại:

1. Thư tịch Hán - Nôm và Địa chí cổ: Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục (1776) ghi nhận nhu cầu vật liệu gốm xây dựng và đồ sành tại Gia Định: "nhu cầu gạch ngói, đồ sành chén đĩa nhiều đến hàng ức, hàng vạn không thể nào kể xiết". Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí (đầu thế kỷ XIX) khắc họa mạng lưới giao thương vùng Lò Gốm gắn liền công trình thủy lợi đào kênh Ruột Ngựa năm 1772 của Đốc chiến Đàm Âm Hầu: "sông Mã Trường (Ruột Ngựa)... nguyên xưa từ cửa sông Sa Giang về phía bắc đến Lò Gốm như một đường nước đọng móng trâu, ghe thuyền đi không thông...".
2. Khảo cứu thời kỳ thuộc Pháp: Viên đại úy công binh Derbès (1882) với khảo cứu "Étude sur les industries de terres cuites en Cochinchine" đã lập bản đồ thống kê các lò gốm Hòa Lục, Phú Định, Cây Mai, Xóm Lò Lu và phân tích lý - hóa tính 12 mẫu đất sét Chợ Lớn. M. Péralle (1887) trên tập san BSEI mô tả trực quan cấu trúc lò Cây Mai, nhà xưởng và đời sống thợ gốm.
3. Nghiên cứu kinh tế - xã hội và mỹ thuật cận - hiện đại: Phan Gia Bền (1961) trong Sơ thảo lịch sử phát triển thủ công nghiệp Việt Nam xác lập luận điểm nghề gốm chuyển dịch từ thủ công cá thể sang phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Huỳnh Thị Ngọc Tuyết (1993) phân tích gốm trong cấu trúc tiểu thủ công nghiệp Sài Gòn - Chợ Lớn 1954–1975. Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc (1994, 1997) định vị giá trị mỹ thuật tạo hình của tượng gốm Cây Mai và tượng gốm Đồng Nai – Gia Định. Đặng Văn Thắng (1998, 2003) và Nguyễn Thị Hậu (1998, 2004) công bố các phát hiện khảo cổ học then chốt tại cảng Bến Nghé và lò nung cổ Hưng Lợi.

                      ┌────────────────────────────────────────┐
                      │ TIẾP CẬN ĐỊA HÓA VÀ KHẢO CỔ LIÊN NGÀNH │
                      └──────────────────┬─────────────────────┘
                                         │
         ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
         ▼                                                               ▼
┌─────────────────────────────────┐             ┌─────────────────────────────────┐
│     KHẢO CỔ HỌC ĐỊA TẦNG        │             │    ĐỊA CHẤT HÓA HỌC (XRF)       │
├─────────────────────────────────┤             ├─────────────────────────────────┤
│• 3 Tầng văn hóa Lò Hưng Lợi     │             │• Khảo sát 12 mẫu đất (Derbès)   │
│• Cấu trúc lò cóc, lò rồng       │             │• Định lượng SiO2: 62.00 - 73.70%│
│• Phế tích chồng gốm, bao nung   │             │• Định lượng Al2O3: 18.49 - 23.23%│
└─────────────────────────────────┘             └─────────────────────────────────┘

Cuộc tranh luận học thuật trung tâm nằm ở nguồn gốc niên đại của các lò gốm Sài Gòn. Nhiều tác giả (Trần Hiếu Thuần, Nguyễn An Dương) cho rằng nghề gốm Sài Gòn chỉ hình thành sau cuộc giao tranh Tây Sơn - Nguyễn Ánh năm 1776 khiến di dân Cù Lao Phố chuyển dịch về Chợ Lớn. Luận án của Phí Ngọc Tuyến định vị lại: dựa trên địa bạ, bản đồ Trần Văn Học (1815), bài Phú cổ Gia Định phong cảnh vịnh ("lạ lùng xóm Lò Gốm / Chơn vò vò, bàn cổ xoay trời") và tầng văn hóa đáy lò Hưng Lợi, trung tâm gốm Sài Gòn đã phát triển tự chủ từ đầu thế kỷ XVIII.

So sánh quốc tế cho thấy gốm Sài Gòn tương đồng với chuỗi lò Thạch Loan - Phật Sơn (Quảng Đông, Trung Quốc) về men màu đa sắc (xanh lục, lam cô-ban, vàng da bò) và mô hình lò ống/lò rồng nghiêng, nhưng khác biệt rõ rệt so với các trung tâm Seto hay Bizen (Nhật Bản) vốn thuần nhất về tộc người và định hình phong cách Wabi-sabi mộc mạc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Chuyên môn hóa Thủ công nghiệp của Cathy Costin trong bối cảnh không gian kinh tế đô thị sông nước cận nhiệt đới. Thay vì nhìn nhận phân công lao động là sự biệt lập kỹ thuật, công trình chỉ ra cơ chế "Chuyên môn hóa tộc người cộng sinh" (Symbiotic Ethnic Specialization):

• Nhóm thợ Hẹ (Hakka) độc quyền kỹ nghệ đúc lu vại dung tích lớn chứa nước ngọt phục vụ lưu dân khai hoang.
• Nhóm thợ Quảng Đông chuyên trách dòng sản phẩm gốm men nhiều màu, siêu sắc thuốc, tĩn đựng nước mắm và tượng trang trí kiến trúc Cây Mai.
• Nhóm thợ Triều Châu (Tiều) tập trung sản xuất bát, đĩa, đồ gia dụng thường nhật.
• Nhóm thợ Việt giữ vai trò cung ứng nguyên liệu sét thô, khai thác củi đốt rừng ngập mặn và làm chủ kỹ thuật nung tại các Ty thợ nhà nước.

Mô hình lý thuyết đề xuất quy luật ba bước của sự sinh tồn làng nghề đô thị: Hội tụ sinh thái nguyên liệu $\rightarrow$ Tích hợp công nghệ đa tộc người $\rightarrow$ Thích ứng thị trường tư bản hóa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp tam giác phương pháp: Sử liệu học văn bản Hán - Nôm & Pháp ngữ $\leftrightarrow$ Khảo cổ học công nghiệp địa tầng $\leftrightarrow$ Phân tích thạch học - địa hóa học (Petrographic and Geochemical Assay).

                                KHUNG PHÂN TÍCH
                                       ▲
                                      / \
                                     /   \
                                    /     \
                                   /       \
  Sử liệu học Hán-Nôm & Pháp ngữ ◄─────────► Khảo cổ học địa tầng & Địa hóa

Cách tiếp cận này thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions): quy luật phát triển của nghề gốm Sài Gòn gắn chặt với không gian lưu vực sông Đồng Nai - Sài Gòn và phụ thuộc mật thiết vào mạng lưới thủy triều bán nhật triều để vận chuyển phôi liệu và thành phẩm.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Công trình vận dụng thế giới quan Hiện thực Phê phán (Critical Realism) và phương pháp luận duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level mixed design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Giám định hình thái học mảnh gốm, xác định nhiệt độ nung qua độ kết khối và phân tích thành phần oxit khoáng vật.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát cơ cấu tổ chức xưởng gốm gia đình, phường hội lò gốm tư nhân và thiết chế Ty thợ nhà nước phong kiến.
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá luồng lưu chuyển hàng hóa ngoại thương qua thương cảng Bến Nghé, Cần Giờ và chính sách kinh tế - xã hội của chính quyền qua các thời kỳ (thời Nguyễn, thời Pháp thuộc, Việt Nam Cộng hòa, và thời kỳ Đổi mới).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu kết hợp chặt chẽ 4 trụ cột:

1. Khai thác văn khố: Nghiên cứu Châu bản triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, các công văn thuế vụ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM), niên giám thống kê thời Pháp và thời kỳ 1955–1975.
2. Khai quật khảo cổ học: Sử dụng trực tiếp kết quả hai đợt khai quật quy mô tại di tích Lò gốm cổ Hưng Lợi (tháng 10/1997 – 04/1998) do Bảo tàng Lịch sử TP.HCM chủ trì.
3. Điều tra điền dã dân tộc học: Tác giả trực tiếp khảo sát thực địa từ năm 1998 đến 2004 tại các cơ sở sản xuất gốm ở TP.HCM (Quận 5, 6, 8, 11, Gò Vấp, Thủ Đức), Bình Dương (Lái Thiêu, Tân Phước Khánh), Đồng Nai (Biên Hòa) và các tỉnh Tây Nam Bộ (Tiền Giang, Cần Thơ, Bạc Liêu, Kiên Giang).
4. Giám định hiện vật bảo tàng: Khảo sát hàng trăm hiện vật có minh văn chữ Hán, niên đại tuyệt đối tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM và các bộ sưu tập tư nhân.

Data và phân tích

Bằng chứng địa chất và hóa phân tích được thực hiện nghiêm ngặt bởi Trung tâm Phân tích thí nghiệm địa chất miền Nam (Liên đoàn Địa chất VI).

Số TT	Ký hiệu mẫu	Mô tả mẫu	$% \text{SiO}_2$	$% \text{Al}_2\text{O}_3$	$% \text{Fe}_2\text{O}_3$	$% \text{TiO}_2$	$% \text{K}_2\text{O}$	$% \text{Na}_2\text{O}$	Tạp chất & Mất khi nung
01	97HL-5	Miệng chậu bông lớn	69,44	18,68	1,58	1,01	1,16	0,15	$\text{Mn: } 6,59%; \text{ H}_2\text{O: } 1,44%$
02	97HL-1	Mảnh miệng lu H6b	64,66	23,23	5,86	1,46	1,58	0,19	$\text{FeO: } 1,71%; \text{ Mn: } 0,18%$
03	97HL-3	Mảnh miệng siêu lò HL1	73,70	20,82	1,62	1,08	1,26	0,16	$\text{FeO: } 0,07%; \text{ Mn: } 0,64%$
04	97HL-2	Sét nguyên liệu vách lò HL1	71,06	20,30	1,41	1,04	1,51	0,19	$\text{CaO: } 0,30%; \text{ H}_2\text{O: } 2,35%$
05	Sét HTS4	Đất sét nguyên liệu hố TS4	62,00	18,49	1,81	0,95	1,85	0,62	$\text{Mn: } 12,05%; \text{ H}_2\text{O: } 2,57%$

Nguồn: Dữ liệu phân tích mẫu Lò Hưng Lợi (Nguyễn Thị Hậu, Trần Sung, Lại Ngọc Huy, 1998; Phí Ngọc Tuyến trích dẫn, 2005).

Phân tích số liệu chứng minh hàm lượng $\text{SiO}_2$ cao (dao động từ $62,00%$ đến $73,70%$) kết hợp tỷ lệ nhôm oxit $\text{Al}_2\text{O}_3$ lý tưởng ($18,48%$ – $23,23%$) tạo nên độ chịu lửa cao và tính dẻo bền vững, khẳng định nguồn nguyên liệu sét tại chỗ hoàn toàn đáp ứng yêu cầu chế tác đồ sành nhẹ lửa lẫn bán sứ chịu nhiệt cao mà không cần nhập khẩu nguyên liệu thô từ các vùng xa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập 3 giai đoạn tiến hóa kỹ thuật tại phức hệ Lò Gốm Sài Gòn:
   • Giai đoạn 1 (Đầu TK XVIII - Nửa sau TK XVIII): Chuyên sản xuất sành nâu, gốm thô không men hoặc men mỏng (lu, hũ, khạp chứa nước) phục vụ trực tiếp công cuộc khai hoang vùng ngập mặn Tây Nam Bộ.
   • Giai đoạn 2 (Cuối TK XVIII - Cuối TK XIX): Đỉnh cao của dòng gốm men nhiều màu (gốm Cây Mai), phong phú chủng loại từ đồ gia dụng (siêu sắc thuốc, chậu kiểng, tĩn rượu) đến đồ thờ cúng, tượng tôn giáo (Phật, Bồ Tát, Thần, Lân, Phượng) và gốm trang trí kiến trúc đình chùa.
   • Giai đoạn 3 (Cuối TK XIX - Khoảng 1940): Chuyển biến sang gốm bán sứ chịu ảnh hưởng kỹ thuật và thị hiếu phương Tây, sau đó dịch chuyển không gian sản xuất ra vùng phụ cận do đô thị hóa.
2. Vai trò kiến tạo thể chế của Nhà nước phong kiến: Năm 1791, chính quyền chúa Nguyễn thành lập 62 Ty thợ tại Gia Định, bao gồm Ty thợ lò chum, Ty thợ ngói mộc, Ty thợ gạch mộc, Ty thợ lò gạch. Đây là bằng chứng cho thấy nhà nước đã sớm can thiệp, quy chuẩn hóa sản phẩm gốm nhằm phục vụ các đại công trình phòng thủ quân sự (thành Bát Quái 1790, lũy Bán Bích 1772) và hạ tầng đô thị.
3. Cơ chế đo lường kinh tế bằng sản phẩm gốm: Luận án phát hiện sản phẩm gốm "tĩn" không thuần túy là vật chứa đựng dân gian mà được Nhà nước triều Nguyễn chuẩn hóa làm đơn vị đo lường thể tích pháp định để thu thuế sản vật lỏng (rượu, mật ong, dầu rái) từ các địa phương nộp về triều đình Trung ương.

                           HỆ THỐNG PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG
                                        │
         ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
         ▼                              ▼                              ▼
┌──────────────────┐          ┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐
│  NHÓM THỢ HOA    │          │  NHÓM THỢ VIỆT   │           │ CƯ DÂN BẢN ĐỊA   │
├──────────────────┤          ├──────────────────┤           ├──────────────────┤
│• Hẹ: Chế tác lu  │          │• Khai thác sét   │           │• Chế tác gốm đất │
│• Quảng Đông: Siêu│          │• Cung ứng chất đốt│          │  nung không men  │
│  men, tượng Cây Mai│        │• Quản lý Ty thợ  │           │• Cà ràng, nồi đất│
│• Tiều: Chén dĩa  │          │• Đốt lò nung     │           │  gia dụng        │
└──────────────────┘          └──────────────────┘           └──────────────────┘

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp mô hình lịch sử tiểu thủ công nghiệp vùng đất mới, chứng minh quá trình đô thị hóa sớm ở Nam Bộ vận hành theo cơ chế tích hợp thương mại - sản xuất tại chỗ.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình liên kết sử liệu học địa phương với dữ liệu phân tích hóa - lý khoáng vật mẫu khảo cổ cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế kỹ thuật.
• Về thực tiễn bảo tồn: Cung cấp cơ sở khoa học để khoanh vùng bảo vệ di tích khảo cổ học Lò gốm cổ Hưng Lợi (đã được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia) và xây dựng tiêu chí giám định hiện vật cho hệ thống bảo tàng.
• Về chính sách: Đề xuất lộ trình di dời, nâng cấp công nghệ nung sạch (lò con thoi, lò gas hiện đại) cho các cơ sở gốm mỹ nghệ hiện nay nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn nghề truyền thống và bảo vệ môi trường đô thị.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Sự biến mất của phế tích thực địa: Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các Quận 5, 6, 8 và 11 đã xóa sổ hầu hết dấu vết các lò gốm Cây Mai cổ (như lò Cây Keo, lò Hòa Lực), khiến việc thu thập tiêu bản lò nung nguyên vẹn gặp nhiều trở ngại.
2. Dữ liệu định lượng thế kỷ XVIII: Thư tịch Hán - Nôm ghi chép tản mạn, thiếu số liệu thống kê chi tiết về sản lượng, tiền công và doanh số thương mại chính xác của các chủ lò tư nhân giai đoạn trước năm 1858.
3. Phương pháp định niên đại: Thời điểm thực hiện (2005), luận án chưa có điều kiện áp dụng phương pháp nhiệt huỳnh quang (Thermoluminescence dating - TL) trên diện rộng đối với toàn bộ mảnh gốm khai quật.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để tái dựng bản đồ không gian mạng lưới lò gốm và hệ thống bến bãi thủy lợi Sài Gòn - Chợ Lớn xuyên suốt 3 thế kỷ.
• Sử dụng phương pháp phổ khối plasma cảm ứng (ICP-MS) để truy xuất chính xác nguồn gốc địa chất (provenance) của các dòng khoáng sét dùng trong gốm Cây Mai và gốm Biên Hòa.
• So sánh đối sánh chuỗi cung ứng gốm cổ ven biển Đông Nam Á trong hải trình "Con đường tơ lụa trên biển".

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các chuyên khảo về lịch sử Nam Bộ, khảo cổ học đô thị và mỹ thuật ứng dụng truyền thống; cung cấp hồ sơ khoa học phục vụ công tác trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM và Bảo tàng Đồng Nai.
• Chuyển đổi công nghiệp & Làng nghề: Cung cấp luận cứ lịch sử hỗ trợ các hiệp hội gốm sứ Bình Dương, Đồng Nai và TP.HCM tái cấu trúc sản phẩm gốm mỹ nghệ xuất khẩu sang thị trường Âu - Mỹ, khai thác giá trị hoa văn mỹ thuật Cây Mai truyền thống.
• Tác động văn hóa - xã hội: Khẳng định giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng cư dân đa tộc người (Việt, Hoa, Khmer) trong tiến trình 300 năm hình thành và phát triển vùng đất Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu liên ngành chuẩn xác về lịch sử kinh tế, thủ công nghiệp và phương pháp phân tích địa hóa học hiện vật cổ.
• Chuyên viên Bảo tàng & Giám định cổ vật: Sở hữu bộ tiêu chí tin cậy (kiểu dáng, xương gốm, thành phần men, minh văn) để thẩm định, phân loại gốm Sài Gòn - Cây Mai.
• Nhà hoạch định chính sách di sản: Có cơ sở dữ liệu thực chứng để xây dựng quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa Lò Gốm và phát triển du lịch di sản làng nghề.
• Doanh nghiệp R&D gốm sứ: Kế thừa các công thức phối liệu men màu tự nhiên (men xanh đồng, men da lươn, men tro) để phát triển dòng sản phẩm gốm mỹ nghệ thân thiện môi trường.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Phân công lao động xã hội trong không gian sinh thái đô thị - thương cảng sông nước, chứng minh rằng sự phát triển của gốm Sài Gòn không đi theo mô hình phường hội khép kín đơn tộc người như ở châu Bắc Việt Nam, mà vận hành theo mô hình "Cộng sinh kỹ nghệ đa tộc người" (Việt - Hoa - bản địa). Trong đó, mỗi tộc người nắm giữ một công đoạn và phân khúc thị trường tương hỗ, hình thành nên một phức hệ kinh tế hàng hóa sơ kỳ tư bản chủ nghĩa hoàn chỉnh.

2. Đột phá phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu thuần túy miêu tả mỹ thuật của Huỳnh Ngọc Trảng hay thống kê định tính của Phan Gia Bền, luận án của Phí Ngọc Tuyến tạo đột phá khi tích hợp phương pháp phân tích thạch học địa chất (Bảng 1.1) với địa tầng học khảo cổ (Lò Hưng Lợi) và văn bản học Hán - Nôm (Gia Định thành thông chí, Đại Nam nhất thống chí), thiết lập chuẩn mực chứng cứ đa giác đỗ (Triangulation).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm?

Đó là sự hiện diện của 3 giai đoạn chuyển biến công nghệ liên tục ngay trong lòng một phế tích lò nung (Lò Hưng Lợi), bác bỏ hoàn toàn quan điểm cho rằng gốm Chợ Lớn chỉ là bản sao du nhập muộn màng sau sự sụp đổ của Cù Lao Phố (1776). Tầng văn hóa đáy chứng minh lò đã sản xuất quy mô lớn đồ sành chứa nước ngọt phục vụ cộng đồng di dân từ đầu thế kỷ XVIII.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol)?

Có. Luận án cung cấp chi tiết: tọa độ địa lý các điểm khảo sát; phương pháp lấy mẫu lát mỏng đất sét; bảng đối chiếu thành phần hóa học định lượng 11 chỉ tiêu oxit ($\text{SiO}_2, \text{Al}_2\text{O}_3, \text{Fe}_2\text{O}_3, \text{TiO}_2, \text{K}_2\text{O}, \text{Na}_2\text{O}$...); danh mục mã số quản lý hiện vật tại các bảo tàng (BTLS 2530, BTMT, BTTG), cho phép các nhà khoa học độc lập tái kiểm chứng và đối sánh mẫu vật.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Luận án gợi mở chương trình nghiên cứu: (1) Khảo cổ học dưới nước dọc tuyến thương mại thủy Bến Nghé - Cần Giờ - Đồng Nai; (2) Bản đồ hóa kỹ thuật số các di tích lò gốm cổ Nam Bộ; (3) Nghiên cứu phục dựng công thức men màu Cây Mai ứng dụng công nghệ nung hiện đại nhằm bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế sáng tạo.

---

Kết luận

1. Khôi phục tiến trình lịch sử 300 năm: Tái hiện chân xác và liên tục lịch sử nghề gốm TP. Hồ Chí Minh từ đầu thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XX trong mối tương quan hữu cơ với không gian kinh tế Nam Bộ.
2. Xác lập luận cứ khoa học thực chứng: Minh chứng nguồn gốc nội sinh và sự độc lập kỹ thuật của trung tâm Lò Gốm Sài Gòn thông qua số liệu địa chất hóa học ($62,00% - 73,70% \text{ SiO}_2$) và địa tầng khảo cổ học Lò Hưng Lợi.
3. Làm rõ mô hình tổ chức đa dạng: Hệ thống hóa sự chuyển dịch từ thiết chế Nhà nước (62 Ty thợ năm 1791 thời Nguyễn) sang kinh tế phường hội tư nhân và xí nghiệp công nghiệp hiện đại.
4. Định vị giá trị di sản Cây Mai: Giải mã bản sắc văn hóa tạo hình, kỹ thuật men đa sắc độc bản của gốm Sài Gòn trong kho tàng mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành: Xác lập chuẩn mực phương pháp luận kết hợp Sử học – Khảo cổ học – Khoa học vật liệu trong nghiên cứu lịch sử kinh tế - kỹ thuật.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn bền vững: Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu khoa học cho công tác bảo tồn di tích khảo cổ, phát triển làng nghề truyền thống và định vị thương hiệu gốm mỹ nghệ Nam Bộ trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN _________W X________ PHÍ NGOÏC TUYEÁN NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN NAY LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ LÒCH SÖÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH – 2005 ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN ------------------------ PHÍ NGOÏC TUYEÁN NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN NAY CHUYEÂN NGAØNH: LÒCH SÖÛ VIEÄT NAM MAÕ SOÁ: 5.15 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ LÒCH SÖÛ Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc 1. Nguyeãn Coâng Bình 2. Ñaëng Vaên Thaéng THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH – 2005 LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi. Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong luaän aùn laø trung thöïc.

Nhöõng keát luaän cuûa luaän aùn chöa töøng ñöôïc ai coâng boá trong baát kyø coâng trình naøo khaùc. TAÙC GIAÛ LUAÄN AÙN PHÍ NGOÏC TUYEÁN MUÏC LUÏC Trang Lôøi cam ñoan Kyù hieäu vaø chöõ vieát taét Phuï luïc tö lieäu Phuï luïc baûn aûnh, baûn veõ Muïc luïc MÔÛ ÑAÀU. Lyù do choïn ñeà taøi – muïc ñích nghieân cöùu. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà.

Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu vaø nguoàn taøi lieäu. Nhöõng ñoùng goùp môùi cuûa luaän aùn. Boá cuïc cuûa luaän aùn .20 Chöông I NGHEÀ GOÁM ÔÛ SAØI GOØN – GIA ÑÒNH TÖØ ÑAÀU THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN GIÖÕA THEÁ KYÛ XIX 1.1 Tình hình chính trò, kinh teá – xaõ hoäi ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh döôùi thôøi chuùa Nguyeãn vaø trieàu Nguyeãn .1 Ñoâ thò Beán Ngheù - Saøi Goøn vaø tình hình kinh teá - xaõ hoäi .2 Nhöõng yeáu toá taùc ñoäng ñeán quùa trình hình thaønh vaø phaùt trieån ngheà goám ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh.3 Söï hình thaønh vaø phaùt trieån ngheà goám ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh .2 Lao ñoäng vaø caùc hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .3 Nguyeân lieäu, quy trình vaø kyõ thuaät saûn xuaát .4 Caùc loaïi saûn phaåm .5 Thò tröôøng tieâu thuï.

55 Tieåu keát chöông 1. 57 Chöông II NGHEÀ GOÁM ÔÛ SAØI GOØN – CHÔÏ LÔÙN – GIA ÑÒNH TÖØ GIÖÕA THEÁ KYÛ XIX ÑEÁN NAÊM 1975 2.1 Tình hình kinh teá – xaõ hoäi thôøi thuoäc Phaùp vaø thôøi Myõ nguïy.1 Vaøi neùt veà kinh teá – xaõ hoäi Saøi Goøn thôøi thöïc daân cuõ vaø môùi .2 Chính saùch cuûa thöïc daân vaø chính quyeàn thuoäc ñòa vôùi tieåu thuû coâng nghieäp noùi chung vaø ngheà goám noùi rieâng .2 Lao ñoäng vaø quy caùch toå chöùc saûn xuaát .1 Giôùi chuû trong ngheà goám .2 Löïc löôïng thôï goám ñöôïc taêng cöôøng .3 Ñaøo taïo ñoäi nguõ thôï laønh ngheà .4 Moät soá hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .5 Veà ñôøi soáng cuûa ngöôøi lao ñoäng………………………………………………………….3 Nguyeân lieäu, quy trình vaø kyõ thuaät saûn xuaát .1 Boå sung nguyeân lieäu vaø nhieân lieäu môùi .2 Töøng böôùc aùp duïng khoa hoïc kyõ thuaät trong saûn xuaát .4 Ña daïng caùc loaïi saûn phaåm .5 Thò tröôøng tieâu thuï haøng hoùa. 102 Tieåu keát chöông 2. 111 Chöông III NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ 1975 ÑEÁN CUOÁI THEÁ KYÛ XX 3.1 Vaøi neùt veà boái caûnh Thaønh phoá töø 1975 ñeán cuoái theá kyû XX.1 Ñòa baøn haønh chính cuûa Thaønh phoá sau naêm 1975 .2 Thuaän lôïi vaø khoù khaên cuûa Thaønh phoá sau ngaøy giaûi phoùng .3 Chính saùch ñoåi môùi môû ra söï phaùt trieån cho ngheà goám .2 Lao ñoäng vaø hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .3 Taêng cöôøng ñaàu tö kyõ thuaät, coâng ngheä hieän ñaïi .1 Ñaàu tö cho xöû lyù vaø phoái lieäu nguyeân lieäu .2 Taïo hình saûn phaåm baèng kyõ thuaät chính xaùc .3 Boå sung nhieàu loaïi men goám vaø aùp duïng kyõ thuaät traùng men .4 Ñaàu tö loø nung coâng ngheä môùi .5 Moät soá loaïi maùy moùc, thieát bò chuû yeáu cuûa ngheà goám .4 Saûn phaåm theo xu höôùng thaåm myõ vaø thò tröôøng .5 Thò tröôøng tieâu thuï.6 Ngheà goám vaø vaán ñeà moâi tröôøng.7 Goám vaø giao löu vaên hoùa.

167 Tieåu keát chöông 3. 178 PHAÀN CHUÙ THÍCH. 193 DANH MUÏC BAØI VIEÁT CUÛA TAÙC GIAÛ LIEÂN QUAN ÑEÁN LUAÄN AÙN. 196 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO.

197 PHUÏ LUÏC TÖ LIEÄU. 212 PHUÏ LUÏC BAÛN VEÕ VAØ AÛNH. 230 KYÙ HIEÄU VAØ CHÖÕ VIEÁT TAÉT TRONG LUAÄN AÙN KYÙ HIEÄU YÙ NGHÓA CUÛA KYÙ HIEÄU [19] Coù nghóa soá lieäu, söï kieän, yù töôûng trong luaän aùn xuaát phaùt töø Taøi lieäu tham khaûo(TLTK) soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTK töø trang 173 -188 trong luaän aùn.125] Soá lieäu, söï kieän , yù töôûng trong luaän aùn töø TLTK soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTK taïi trang 125 cuûa muïc TLTK.125-135] Soá lieäu, söï kieän , yù töôûng trong luaän aùn xuaát phaùt töø TLTK soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTKø trang 125 ñeán trang 135 cuûa muïc TLTK. (1) Chuù thích cuûa taùc giaû töø trang 194-196 trong luaän aùn.

BTLS 2530 Kyù hieäu hieän vaät duøng ñeå quaûn lyù, cuûa Baûo taøng Lòch söû Tp. Töông tö, kyù hieäu BTMT, BTTP, BTTG… laø kyù hieäu hieän vaät cuûa Baûo taøng Myõ thuaät TP.HCM, Baûo taøng Thaønh phoá HCM, Baûo taøng Tieàn Giang… BTMT 2530 Kyù hieäu vaø soá hieän vaät cuûa Baûo taøng Myõ thuaät Tp.HCM CHÖÕ VIEÁT TAÉT YÙ NGHÓA CUÛA CHÖÕ VIEÁT TAÉT Tp.HCM Thaønh phoá Hoà Chí Minh Thaønh phoá Thaønh phoá Hoà Chí Minh TG Tænh Tieàn Giang NPHMVKCH Nhöõng phaùt hieän môùi veà Khaûo coå hoïc BSEI Bulletin de la Sociteù des EÙtudes Indo-chinoises TK Theá kyû DANH MUÏC CAÙC BAÛNG Baûng 1.1: Keát quaû phaân tích maãu goám vaø nguyeân lieäu Baûng 2.2: Soá löôïng thôï goám ôû ba kyø naêm 1939 vaø 1941 Baûng 2.3: Tyû leä thôï goám vaø caùc loaïi thôï thuû coâng khaùc Baûng 2.4: Sô ñoà saûn xuaát gaïch, ngoùi coù söû duïng maùy moùc Baûng 2.5: Soá löôïng nhaø xaây caát söû duïng gaïch, ngoùi Baûng 2.6: Dieän tích xaây döïng taïi Saøi Goøn, Chôï Lôùn, Haø Noäi Baûng 2.7: Giaù cuûa moät loaïi saûn phaåm Baûng 2.8: Xuaät, nhaäp khaåu goám söù naêm 1925 vaø 1929, 1930 Baûng 2.9: Tieâu thuï gaïch, ngoùi ôû nhaø maùy gach Ñoàng Nai vaø SATIC Baûng 2.10: Soá löôïng nhaäp khaåu gaïch chòu löûa töø 1961 – 1970 Baûng 2.11: Nhaäp khaåu goám caùc loaïi töø 1968 – 1970 Baûng 2.12: Troïng löôïng vaø trò giaù nhaäp khaåu goám töø Nhaät Baûn Baûng 2.13: Sô ñoà toå chöùc – Coâng ty söù Thieân Thanh Baûng 3.14: Moät soá tyû leä phoái lieäu xöông goám Baûng 3.15: Sô ñoà gia coâng phoái lieäu theo phöông phaùp öôùt (goám thoâ) Baûng 3.16: Sô ñoà tuyeån löïa phoái lieäu goám mòn Baûng 3.17: Tyû leä voøng quay vaø kích thöôùc saûn phaåm Baûng 3.18: Giaù trò saûn löôïng goám söù Trung öông vaø Thaønh phoá Baûng 3.19: Sô ñoà phaân loaïi goám Baûng 3.20: Soá löôïng gaïch, ngoùi ñöôïc tieâu thuï töø 1976 - 1981 Baûng 3.21: Soá löôïng gaïch, ngoùi ñöôïc thu mua töø 1976 - 1981 Baûng 3.22: Giaù trò goám söù ñöôïc tieâu thuï taïi Thaønh phoá Baûng 3.23: Giaù trò goám söù quoác doanh Thaønh phoá vaø quaän, huyeän Baûng 3.24: Gaïch, ngoùi tieâu thuï töø 1980 - 1987 Baûng 3.25: Saûn löôïng goám tieâu thuï töø 1994 - 2003 Baûng 3.26: Trò giaù xuaát khaåu goám qua Tp. Hoà Chí Minh töø 2000 - 2004 Baûng 3.27: Nöôùc, vuøng laõnh thoå nhaäp khaåu goám qua Tp. Hoà Chí Minh Baûng 3.28: Khoái löôïng ñaát duøng laøm gaïch, ngoùi Baûng 3.29: Caùc loaïi khí thaûi cuûa loø nung DANH MUÏC NGUOÀN GOÁC PHUÏ LUÏC BAÛN AÛNH VAØ BAÛN VEÕ PHUÏ LUÏC 2.1 do Trung taâm löu tröõ Trung öông II cung caáp PHUÏ LUÏC 3.4 do Trung taâm döõ lieäu vaø coâng ngheä thoâng ti Haûi quan thaønh phoá Hoà Chí Minh cung caáp BAÛN ÑOÀ 1.1 do nhaø nghieân cöùu Nguyeãn Ñình Ñaàu cung caáp (2003).18 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [119].42; chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [54].65 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [54].92 do coâng ty Vina Ceglass cung caáp (2004).20 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [201].64 do Dieäp Minh Cöôøng Baûo taøng Tp.82 do Tröông Ngoïc Töôøng – Tieàn Giang chuïp (2004) AÛNH 3.95 chuïp laïi cuûa coâng ty söù Thieân Thanh (2003).

NHÖÕNG AÛNH COØN LAÏI do NCS. Phí Ngoïc Tuyeán chuïp taïi moät soá doanh nghieäp goám; caùc baûo taøng; caùc di tích lòch söû vaên hoùa, cô sôû tín ngöôõng; moät soá nhaø söu taäp tö nhaân ôû Thaønh phoá Hoà Chí Minh vaø caùc tænh Bình Döông, Ñoàng Nai, Caàn Thô, Baïc Lieâu, Kieân Giang töø naêm 1998 – 2004. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI – MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU Trong caùc ngheà thuû coâng truyeàn thoáng ôû Vieät Nam, ngheà goám laø moät trong nhöõng ngheà coù vò trí quan troïng ñoái vôùi cuoäc soáng cuûa coäng ñoàng cö daân. Ngheà goám cung caáp nhieàu ñoà duøng cho nhu caàu thieát yeáu cho ngöôøi daân, töø chieác toâ, baùt, cheùn, ñóa, bình, chaäu, lö höông, baùt nhang, töôïng thôø, ñeán vieân gaïch, ngoùi duøng trong xaây döïng, kieán truùc hay trong kyõ thuaät coâng nghieäp,… Coù theå noùi, ñoà goám gaén lieàn vôùi ñôøi soáng thöôøng nhaät cuûa moãi gia ñình, giöõ vai troø quan troïng trong kinh teá, xaõ hoäi vaø vaên hoùa.

Saûn phaåm goám ñaõ trôû thaønh neùt vaên hoùa rieâng, ñoäc ñaùo vaø laø moät boä phaän cuûa vaên hoùa coäng ñoàng cö daân, vì theá, noù vöøa mang tính xaõ hoäi, vöøa mang yù nghóa kinh teá vaø vaên hoùa. Ngheà goám ôû Vieät Nam coù quaù trình lòch söû laâu ñôøi. ÔÛ moät soá ñòa phöông, ngheà goám ñang trôû thaønh ngaønh kinh teá muõi nhoïn, mang laïi hieäu quaû nhieàu maët cho xaõ hoäi. Nghieân cöùu veà ngheà goám ôû thaønh phoá Hoà Chí Minh (TP.

Hoà Chí Minh) vôùi vai troø laø trung taâm kinh teá, khoa hoïc kyõ thuaät vaø giao löu vaên hoùa cuûa caû nöôùc. Ñaëc bieät, trong quaù trình hoäi nhaäp ngaøy nay, cuõng coù nghóa laø nghieân cöùu moät maët cuûa vaên hoùa Vieät Nam maø trong ñoù haøm chöùa caû lónh vöïc vaät theå vaø phi vaät theå, nhaèm giöõ gìn, baûo toàn vaø phaùt huy di saûn vaên hoùa daân toäc phuïc vuï cho söï phaùt trieån cuûa Thaønh phoá. Chính vì theá, ñoù laø moät trong nhieàu vaán ñeà ñöôïc ñaët ra coù tính caáp thieát trong tình hình thöïc tieãn hieän nay. Maët khaùc, nghieân cöùu ngheà goám ôû ñaây coøn laø nghieân cöùu moái lieân heä giöõa ngheà truyeàn thoáng daân toäc vôùi theá giôùi beân ngoaøi veà caùc maët kyõ thuaät, myõ thuaät, ñaëc bieät laø thò tröôøng, maø töø ñoù ngheà goám truyeàn thoáng ngaøy caøng ñöôïc hieän ñaïi hoùa vaø phaùt trieån; ñoàng thôøi, vieäc saûn xuaát goám luoân gaén lieàn vôùi thöông maïi – moät xu theá khaù phoå bieán trong thôøi hieän taïi.

2 Nghieân cöùu veà ngheà goám ôû TP. Hoà Chí Minh nhaèm coá gaéng phaùc döïng söï phaùt trieån cuûa ngheà theo thôøi gian vaø khoâng gian ñeå thaáy ñöôïc söï keá thöøa truyeàn thoáng, söï hoäïi tuï caùc doøng thôï bôûi nhöõng phong caùch, ñaëc ñieåm kyõ thuaät, myõ thuaät khaùc nhau.