Lịch Sử Nghề Gốm Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay

Nghề gốm là một phần không thể thiếu trong đời sống của người Việt, cung cấp vật dụng thiết yếu từ… 324 trang · Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh · 2005.

• Tác giả: Phí Ngọc Tuyến
• Người hướng dẫn: Nguyễn Công Bình
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Lịch Sử Nghề Gốm Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NGHỀ GOÁM Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX
• 1.1. Tình hình chính trị, kinh tế – xã hội ở Sài Gòn – Gia Định dưới thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn
• 1.2. Địa thổ Biên Nghé - Sài Gòn và tình hình kinh tế - xã hội
• 1.3. Những yếu tố tác động đến quá trình hình thành và phát triển nghề goám ở Sài Gòn – Gia Định
• 1.4. Sự hình thành và phát triển nghề goám ở Sài Gòn – Gia Định
• 1.5. Lao động và các hình thức tổ chức sản xuất
• 1.6. Nguyên liệu, quy trình và kỹ thuật sản xuất
• 1.7. Các loại sản phẩm
• 1.8. Thị trường tiêu thụ
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGHỀ GOÁM Ở SÀI GÒN – CHỢ LỚN – GIA ĐỊNH TỪ GIỮA THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. Tình hình kinh tế – xã hội thời thuộc Pháp và thời Mỹ ngụy
• 2.2. Vài nét về kinh tế – xã hội Sài Gòn thời thực dân cũ và mới
• 2.3. Chính sách của thực dân và chính quyền thuộc địa với tiêu thụ công nghiệp nói chung và nghề goám nói riêng
• 2.4. Lao động và quy cách tổ chức sản xuất
• 2.5. Giới chủ trong nghề goám
• 2.6. Lực lượng thời goám được tăng cường
• 2.7. Đào tạo đội ngũ thời lành nghề
• 2.8. Một số hình thức tổ chức sản xuất
• 2.9. Về đời sống của người lao động
• 2.10. Nguyên liệu, quy trình và kỹ thuật sản xuất
• 2.10.1. Bổ sung nguyên liệu và nhiên liệu mới
• 2.10.2. Từng bước áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất
• 2.11. Đa dạng các loại sản phẩm
• 2.12. Thị trường tiêu thụ hàng hóa
• 2.13. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỀ GOÁM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ 1975 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XX
• 3.1. Vài nét về bối cảnh Thành phố từ 1975 đến cuối thế kỷ XX
• 3.2. Địa bàn hành chính của Thành phố sau năm 1975
• 3.3. Thuận lợi và khó khăn của Thành phố sau ngày giải phóng
• 3.4. Chính sách đổi mới mở ra sự phát triển cho nghề goám
• 3.5. Lao động và hình thức tổ chức sản xuất
• 3.6. Tăng cường đầu tư kỹ thuật, công nghệ hiện đại
• 3.6.1. Đầu tư cho xử lý và phối liệu nguyên liệu
• 3.6.2. Tạo hình sản phẩm bằng kỹ thuật chính xác
• 3.6.3. Bổ sung nhiều loại men goám và áp dụng kỹ thuật tráng men
• 3.6.4. Đầu tư lò nung công nghệ mới
• 3.6.5. Một số loại máy móc, thiết bị chủ yếu của nghề goám
• 3.7. Sản phẩm theo xu hướng thẩm mỹ và thị trường
• 3.8. Thị trường tiêu thụ
• 3.9. Nghề goám và vấn đề môi trường
• 3.10. Goám và giao lưu văn hóa
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• PHẦN CHÚ THÍCH
• DANH MỤC BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC TỔ TÀI LIỆU
• PHỤ LỤC BẢN VẼ VÀ ẢNH
• KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Lịch Sử Nghề Gốm Sài Gòn Từ Thế Kỷ XVIII Đến Nay

Nghề gốm là một phần không thể thiếu trong đời sống của người Việt, cung cấp vật dụng thiết yếu từ đồ gia dụng đến vật liệu xây dựng. Gốm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là nét văn hóa độc đáo, gắn liền với kinh tế, xã hội và văn hóa cộng đồng. Tại TP. Hồ Chí Minh, nghề gốm có lịch sử lâu đời và đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của thành phố. Nghiên cứu về nghề gốm Sài Gòn không chỉ là tìm hiểu về một ngành nghề, mà còn là khám phá một phần văn hóa Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát huy di sản dân tộc. Nghiên cứu này cũng giúp kết nối nghề truyền thống với thế giới hiện đại, thúc đẩy sự phát triển và hiện đại hóa của nghề gốm truyền thống.

1.1. Vai Trò Của Gốm Trong Đời Sống Và Văn Hóa Sài Gòn

Gốm không chỉ là vật dụng hàng ngày mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện qua các sản phẩm gốm mỹ nghệ, gốm trang trí trong kiến trúc và các vật phẩm thờ cúng. Gốm Sài Gòn đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần và vật chất của người dân. Theo nghiên cứu, đồ gốm gắn liền với đời sống thường nhật của mỗi gia đình, giữ vai trò quan trọng trong kinh tế, xã hội và văn hóa.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Lịch Sử Nghề Gốm Tại TP.HCM

Nghiên cứu về lịch sử nghề gốm tại TP.HCM nhằm dựng lại quá trình phát triển của nghề theo thời gian và không gian, từ đó thấy được sự kế thừa truyền thống và sự hội tụ của các dòng thợ với phong cách, kỹ thuật, mỹ thuật khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp hiểu rõ mối quan hệ của nghề gốm tại thành phố với khu vực Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.

II. Gốm Sài Gòn Thế Kỷ XVIII XIX Hình Thành Và Phát Triển

Từ thế kỷ XVIII, nghề gốm ở Sài Gòn - Gia Định bắt đầu hình thành và phát triển, gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng đất này. Các yếu tố như đô thị hóa, nhu cầu xây dựng và sự giao thương với các vùng miền khác đã tạo điều kiện cho nghề gốm phát triển mạnh mẽ. Các sản phẩm gốm thời kỳ này chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày và xây dựng, kiến trúc. Theo tài liệu, năm 1791, Gia Định có 62 ty thợ, trong đó có ty thợ gốm.

2.1. Điều Kiện Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Nghề Gốm

Sự phát triển của đô thị Bến Nghé - Sài Gòn và nhu cầu xây dựng các công trình kiến trúc đã thúc đẩy nghề gốm phát triển. Nhu cầu sử dụng gạch, ngói để xây dựng đền, chùa, miếu, thành trì, dinh thự tăng cao, tạo điều kiện cho các lò gốm ra đời và mở rộng sản xuất. Theo Trịnh Hoài Đức, chợ Bến Thành có phố, chợ, nhà cửa trù mật ở dọc theo bến sông, hai bên nách cầu có dãy phố ngói tụ tập đủ thứ hàng hóa.

2.2. Sản Phẩm Gốm Tiêu Biểu Thời Kỳ Đầu Phát Triển

Các sản phẩm gốm thời kỳ này chủ yếu là đồ gia dụng như tô, bát, chén, đĩa, bình, chậu, lư hương, bát nhang, tượng thờ, và vật liệu xây dựng như gạch, ngói. Các sản phẩm này đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân và góp phần vào sự phát triển của kiến trúc đô thị. Địa danh Lò Gốm của Sài Gòn xưa kia cũng được nhắc đến trong bài Phú cổ Gia Định phong cảnh vịnh được sáng tác vào những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX.

III. Gốm Sài Gòn Thời Pháp Thuộc Đổi Mới Và Thách Thức

Trong thời kỳ Pháp thuộc, nghề gốm ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định có những thay đổi đáng kể. Chính sách của thực dân Pháp và chính quyền thuộc địa đối với tiểu thủ công nghiệp nói chung và nghề gốm nói riêng đã tác động đến sự phát triển của nghề. Bên cạnh đó, sự du nhập của kỹ thuật và nguyên liệu mới cũng mang đến những cơ hội và thách thức cho nghề gốm.

3.1. Tác Động Của Chính Sách Thuộc Địa Đến Nghề Gốm

Chính sách của thực dân Pháp và chính quyền thuộc địa đối với tiểu thủ công nghiệp nói chung và nghề gốm nói riêng đã tác động đến sự phát triển của nghề. Một số học giả Pháp đã có những nghiên cứu về nghề gốm ở Nam Kỳ, trong đó có bài viết của Derbès năm 1882 về các ngành công nghiệp đất nung ở Cochinchine.

3.2. Ứng Dụng Kỹ Thuật Mới Trong Sản Xuất Gốm

Việc bổ sung nguyên liệu và nhiên liệu mới, từng bước áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất đã giúp đa dạng hóa các loại sản phẩm gốm. Các lò gốm bắt đầu sử dụng khuôn và bàn xoay để sản xuất hàng loạt các sản phẩm gốm gia dụng và trang trí. Peùralle cho biết các loại sản phẩm của lò, nhà xưởng, nơi cư trú của thợ, các loại hình sản phẩm bằng khuôn và bàn xoay.

3.3. Thị Trường Tiêu Thụ Gốm Sứ Sài Gòn Thời Pháp Thuộc

Thị trường tiêu thụ hàng hóa gốm sứ ngày càng mở rộng, không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước khác. Các chủ cơ sở sản xuất gốm còn đăng báo quảng cáo để giới thiệu và khuếch trương sản phẩm của mình. Một số thống kê năm 1939; 1941 hay công trình Thống kê niên giám Việt Nam (1951)… đã có những phản ánh về nghề gốm.

IV. Nghề Gốm TP

Từ năm 1975 đến cuối thế kỷ XX, nghề gốm ở TP. Hồ Chí Minh trải qua nhiều giai đoạn phát triển và biến đổi. Bối cảnh thành phố sau giải phóng, chính sách đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế đã tác động mạnh mẽ đến nghề gốm. Sự đầu tư vào kỹ thuật, công nghệ hiện đại và sự thay đổi trong xu hướng thẩm mỹ và thị trường đã giúp nghề gốm phát triển theo hướng hiện đại hóa.

4.1. Bối Cảnh Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Nghề Gốm

Địa bàn hành chính của Thành phố sau năm 1975, thuận lợi và khó khăn của Thành phố sau ngày giải phóng, chính sách đổi mới mở ra sự phát triển cho nghề gốm. Nghiên cứu cho thấy, chính sách đổi mới đã tạo điều kiện cho nghề gốm phát triển mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

4.2. Đầu Tư Kỹ Thuật Và Công Nghệ Hiện Đại Cho Gốm

Việc tăng cường đầu tư kỹ thuật, công nghệ hiện đại, đầu tư cho xử lý và phối liệu nguyên liệu, tạo hình sản phẩm bằng kỹ thuật chính xác, bổ sung nhiều loại men gốm và áp dụng kỹ thuật tráng men, đầu tư lò nung công nghệ mới đã giúp nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm gốm. Một số loại máy móc, thiết bị chủ yếu của nghề gốm đã được đầu tư.

4.3. Gốm Sứ TP.HCM Sản Phẩm Và Thị Trường Tiêu Thụ

Sản phẩm gốm sứ được sản xuất theo xu hướng thẩm mỹ và thị trường, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng, không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước khác. Nghề gốm và vấn đề môi trường cũng được quan tâm. Gốm và giao lưu văn hóa cũng được chú trọng.

V. Thách Thức Và Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Nghề Gốm

Hiện nay, nghề gốm ở TP. Hồ Chí Minh đang đối mặt với nhiều thách thức, từ cạnh tranh thị trường, thiếu hụt nguyên liệu đến vấn đề ô nhiễm môi trường. Để phát triển bền vững nghề gốm, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách hỗ trợ, đầu tư công nghệ đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

5.1. Các Thách Thức Của Nghề Gốm Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Cạnh tranh thị trường, thiếu hụt nguyên liệu, ô nhiễm môi trường là những thách thức lớn đối với nghề gốm. Tình hình sản xuất gốm hiện nay, thách thức của nghề gốm cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Giải Pháp Phát Triển Nghề Gốm Bền Vững Tại TP.HCM

Cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách hỗ trợ, đầu tư công nghệ đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Giải pháp phát triển nghề gốm, chính sách hỗ trợ nghề gốm cần được triển khai hiệu quả.

VI. Gốm Sài Gòn Kết Nối Văn Hóa Du Lịch Và Kinh Tế Địa Phương

Nghề gốm không chỉ là một ngành kinh tế mà còn là một phần của văn hóa địa phương. Việc kết nối nghề gốm với du lịch và các ngành kinh tế khác sẽ tạo ra những giá trị gia tăng và góp phần vào sự phát triển bền vững của TP. Hồ Chí Minh. Cần có những chính sách và hoạt động cụ thể để thúc đẩy sự kết nối này.

6.1. Gốm Sứ Sài Gòn Trong Phát Triển Du Lịch Văn Hóa

Gốm và du lịch, các bảo tàng gốm, các sự kiện về gốm cần được quảng bá và khai thác hiệu quả để thu hút du khách.

6.2. Gốm Sứ Sài Gòn Và Kinh Tế Địa Phương Bền Vững

Gốm và kinh tế địa phương, gốm và phát triển bền vững cần được kết nối để tạo ra những giá trị gia tăng và góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Nghề gốm ở Thành phố Hồ Chí Minh từ thế kỷ XVIII đến nay" do nghiên cứu sinh Phí Ngọc Tuyến thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2005, dưới sự hướng dẫn khoa học của Nguyễn Công Bình và Đặng Văn Thắng, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 5.05.15).

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Nghề gốm là một trong những nghề thủ công truyền thống giữ vị trí thiết yếu trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của cộng đồng cư dân Nam Bộ. Tại Thành phố Hồ Chí Minh – trung tâm kinh tế, khoa học kỹ thuật và giao lưu văn hóa của cả nước – nghề gốm vừa đóng vai trò giải quyết việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, vừa là bộ phận cấu thành di sản văn hóa dân tộc cả ở khía cạnh vật thể và phi vật thể. Tuy nhiên, các công trình trước đây chỉ tiếp cận nghề gốm ở từng khía cạnh riêng lẻ hoặc theo các lát cắt thời gian ngắn hạn, chưa có công trình sử học nào hệ thống hóa toàn diện lịch sử hình thành, biến đổi và phát triển của nghề gốm tại Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh suốt tiến trình hơn ba thế kỷ.

• Mục tiêu nghiên cứu:

  1. Phác dựng tiến trình phát triển liên tục của nghề gốm tại vùng đất Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh từ đầu thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XX trên trục thời gian và không gian cụ thể.
  2. Làm rõ các nhân tố tác động đến nghề gốm: điều kiện tự nhiên, nguyên nhiên liệu, khoa học kỹ thuật, tổ chức quản lý sản xuất, đời sống người thợ, sự tiếp biến mỹ thuật, thị trường tiêu thụ và chính sách của Nhà nước qua từng thời kỳ lịch sử.
  3. Xác lập cơ sở khoa học phục vụ công tác nhận dạng hiện vật, bảo tồn di sản gốm truyền thống, gắn với định hướng chuyển đổi công nghệ và phát triển kinh tế – xã hội của Thành phố.

• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Nghề làm gốm và sản phẩm gốm tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi không gian: Tập trung chủ yếu vào không gian địa lý hành chính tương đương địa phận Thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (vùng Sài Gòn – Gia Định, Chợ Lớn), đặt trong mối liên hệ hữu cơ với các trung tâm gốm phụ cận như Biên Hòa (Đồng Nai) và Lái Thiêu (Bình Dương) cùng thị trường tiêu thụ tại Nam Bộ và cả nước.
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát từ thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XX (khoảng 300 năm), có liên hệ tiền đề với giai đoạn tiền – sơ sử và cập nhật một số tư liệu đầu thế kỷ XXI.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã phân chia và điểm luận các công trình nghiên cứu trước đó thành hai giai đoạn chính:

• Giai đoạn trước năm 1975:

  • Thư tịch Hán – Nôm: Đại Nam thực lục ghi nhận Gia Định có 62 ty thợ từ thời chúa Nguyễn, trong đó ty thợ gốm thành lập năm 1791; Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi nhận nhu cầu đồ gốm và nguồn củi gỗ phục vụ lò gạch, ngói; Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (đầu thế kỷ XIX) mô tả địa danh Lò Gốm, kênh Ruột Ngựa và sự sầm uất của các phố ngói Bến Thành; Đại Nam nhất thống chí; bài Phú cổ Gia Định phong cảnh vịnh (cuối TK XVIII – đầu TK XIX) và Bản đồ tỉnh Gia Định năm 1815 của Trần Văn Học xác định vị trí xóm Lò Gốm.
  • Tác giả thời thuộc Pháp: Derbès (1882) với khảo cứu "Étude sur les industries de terres cuites en Cochinchine" ghi nhận số lượng lò gốm, phân tích 12 mẫu đất sét tại Chợ Lớn (Hòa Lục, Phú Định, Cây Mai, Vĩnh Hội, Liêng Thanh); Péralle (BSEI) mô tả lò gốm Cây Mai, kỹ thuật khuôn xoay và quy trình nung; địa phương chí Monographie de la province de Bien Hoa (1924) và Monographie de la province de Gia Dinh; các thống kê kinh tế năm 1939, 1941 và Niên giám thống kê Việt Nam (1951).
  • Giai đoạn 1954–1975 tại miền Nam: Các khảo cứu tiểu thủ công nghiệp của Trần Hoàn, Trần Viết Trinh; nghiên cứu giới chủ và thợ của Nguyễn Công Bình, Cao Văn Lượng; kỹ thuật vật liệu của Ngô Quang Minh; sách thuật ngữ và khảo tả đồ sứ cổ của Vương Hồng Sển; khảo luận "Sơ thảo lịch sử phát triển thủ công nghiệp Việt Nam" của Phan Gia Bền (1957) phân tích bước chuyển từ tiểu thủ công nghiệp cá thể sang phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tại trung tâm Sài Gòn – Chợ Lớn.

• Giai đoạn sau năm 1975:

  • Nghiên cứu kinh tế – lịch sử – dân tộc học: Lê Văn Năm (1988) về thương nghiệp Nam Bộ; Lương Văn Hy và Diệp Đình Hoa (1990) về tiểu thủ công nghiệp gốm Tân Vạn; Vũ Huy Phúc về tiểu thủ công nghiệp cận đại; Võ Công Nguyện về gốm mỹ nghệ Đông Nam Bộ; Huỳnh Thị Ngọc Tuyết (1993) với luận án Phó tiến sĩ về tiểu thủ công nghiệp Sài Gòn – Gia Định 1954–1975; Phạm Đức Dương và Châu Thị Hải về giao lưu văn hóa Việt – Hoa; Nguyễn Minh Giao (2000) về gốm sứ Bình Dương 1986–2000.
  • Khảo cổ học và giám định bảo tàng: Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc (1994, 1997) với các chuyên khảo "Gốm Cây Mai Sài Gòn xưa" và "Tượng gốm Đồng Nai – Gia Định"; báo cáo khai quật khảo cổ học lò gốm cổ Hưng Lợi (quận 8) các năm 1997–1998 của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM (Nguyễn Thị Hậu, Trần Sung, Lại Ngọc Huy); các nghiên cứu khảo cổ của Đặng Văn Thắng về gốm Bến Nghé, tượng gốm chùa Trường Thọ; bài viết phân tích loại hình, hiện vật của Mã Thanh Cao, Nguyễn Thị Thu Trúc, Hoàng Anh Tuấn, Diệp Minh Cường; tổng luận của Trần Khánh Chương (2001) trong "Gốm Việt Nam từ đất nung đến gốm sứ"; các tài liệu kỹ thuật phối liệu, lò nung của Phạm Xuân Yên, Nguyễn Đức Thạch, Trần Kim Thạch và các bản dịch của Nguyễn Văn Thông.

• Khoảng trống luận án giải quyết: Luận án là công trình tổng hợp đầu tiên xâu chuỗi toàn bộ quá trình vận động của nghề gốm Sài Gòn – TP.HCM từ thời phong kiến, thuộc địa đến thời kỳ Đổi mới, lấp khoảng trống về nguồn sử liệu hệ thống, kết hợp tư liệu thành văn với kết quả khai quật khảo cổ học thực địa và số liệu kinh tế – kỹ thuật đương đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Khung phân tích và khái niệm: Luận án tiếp cận nghề gốm dưới góc độ sử học kinh tế – xã hội kết hợp lịch sử văn hóa. Nghề gốm được xem xét như một ngành sản xuất hàng hóa phi nông nghiệp, chịu sự chi phối của quy luật cung cầu thị trường, sự tiến bộ kỹ thuật công nghệ, sự tác động của thể chế chính sách Nhà nước và quá trình tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng cư dân (Việt, Hoa, bản địa Khmer/Mạ/Chăm và văn hóa phương Tây).

• Phương pháp nghiên cứu:

  1. Phương pháp sử học chuyên ngành: Sử dụng kết hợp phương pháp lịch sử và logic nhằm phục dựng diễn trình phát triển theo trật tự thời gian và bóc tách bản chất kinh tế – xã hội qua từng thời kỳ.
  2. Phương pháp liên ngành: Áp dụng phương pháp điền dã dân tộc học (phỏng vấn nghệ nhân, khảo sát cơ sở sản xuất); phương pháp khảo cổ học lịch sử (tham gia thám sát, khai quật địa tầng, giám định di vật tại lò gốm Hưng Lợi); phương pháp phân loại hình học (phân loại thân gốm, men màu, hoa văn trang trí); phương pháp phân tích hóa – lý mẫu đất sét và xương gốm.
  3. Phương pháp thống kê, so sánh: Xử lý số liệu từ các niên giám thống kê, báo cáo của cơ quan Hải quan và Sở Công nghiệp; so sánh đối chiếu dòng gốm Sài Gòn với các trung tâm lân cận (Biên Hòa, Lái Thiêu) và các lò gốm miền Bắc, miền Trung.

• Nguồn tư liệu và dữ liệu:

  • Thư tịch Hán – Nôm và địa chí triều Nguyễn; hồ sơ lưu trữ thời Pháp thuộc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
  • Văn kiện, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước và chính quyền TP.HCM; báo cáo thống kê chuyên ngành Hải quan và các xí nghiệp gốm.
  • Minh văn chữ Hán in hoặc khắc chìm dưới đáy/thân sản phẩm gốm ghi niên đại, tên lò sản xuất (Cây Mai, Bửu Nguyên, Đồng Hòa...) và họ tên người đặt hàng.
  • Hiện vật gốm lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Bảo tàng TP.HCM, các bảo tàng tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Long An, Tiền Giang, các cơ sở thờ tự tín ngưỡng (đình, chùa, miếu) và bộ sưu tập tư nhân.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Nghề gốm ở Sài Gòn – Gia Định từ đầu thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX

Chương I phân tích các yếu tố tiền đề và quá trình hình thành nghề gốm tại Sài Gòn – Gia Định dưới thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn:

• Bối cảnh và điều kiện tự nhiên: Quá trình khẩn hoang của người Việt từ cuối thế kỷ XVI cùng nhóm di thần nhà Minh (1679) và việc xác lập bộ máy hành chính năm 1698 đã hình thành đô thị Bến Nghé – Sài Gòn sầm uất. Sài Gòn sở hữu trữ lượng đất sét khoảng 500 ha phân bố tại Chợ Lớn, Củ Chi, Thủ Đức; hệ thống sông ngòi dài hơn 9.120 km (sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, rạch Lò Gốm, rạch Bến Nghé) thuận lợi vận chuyển nguyên vật liệu và củi đốt từ rừng nhiệt đới. Việc đào kênh Ruột Ngựa năm 1772 đã kết nối huyết mạch giao thương giữa Sài Gòn với Tây Nam Bộ.
• Lực lượng lao động và tổ chức sản xuất: Nhà nước thành lập 62 ty thợ (1791), trong đó có ty thợ lò gốm, thợ gạch, thợ ngói phục vụ xây dựng thành lũy (thành Bát Quái 1790, lũy Bán Bích 1772) và công trình công cộng. Bên cạnh tổ chức nhà nước là hệ thống sản xuất gia đình chuyên nghiệp và bán chuyên nghiệp mang tính chất hàng hóa tự do. Lực lượng sản xuất gồm người Việt, người Hoa (thợ Hẹ chuyên sản xuất lu; thợ Quảng Đông sản xuất siêu, ô, tay cầm; thợ Triều Châu sản xuất chén dĩa) và người bản địa.
• Kỹ thuật và nguyên liệu: Khai thác đất sét tại chỗ kết hợp cát thạch anh ($SiO_2$), tráng men tro, nung lò bao, lò cóc. Kết quả phân tích thành phần hóa học mẫu gốm và nguyên liệu đất tại di tích lò Hưng Lợi (phường 16, quận 8) cho thấy các chỉ tiêu khoáng chất đặc trưng:

Số TT	Ký hiệu mẫu	Loại mẫu và vị trí	% $SiO_2$	% $Al_2O_3$	% $Fe_2O_3$	% $K_2O$	% $H_2O$
01	97HL-5	Mảnh miệng chậu bông lớn (Hố 4)	69,44	18,68	1,58	1,16	1,44
02	97HL 1	Mảnh miệng lu K1 (97HL, H6b, lò HL1)	64,66	23,23	5,86	1,58	0,25
03	97HL-3	Mảnh siêu (Hố 97HL, H6a, lò HL1)	73,70	20,82	1,62	1,26	0,14
04	Sét nguyên liệu	Đất nguyên liệu (Vách lò HL2)	71,06	20,30	1,41	1,51	2,35
05	97HL-2	Đất sét (Hố thám sát 98HL.K1)	62,00	18,49	1,81	1,85	2,57

(Nguồn: Nguyễn Thị Hậu, Trần Sung, Lại Ngọc Huy – Báo cáo khai quật di tích Lò gốm Hưng Lợi, 1998)

• Sản phẩm và thị trường: Sản phẩm gồm gốm gia dụng (lu, hũ, khạp, nồi, ấm, siêu, tĩn đựng nước mắm/rượu), gốm thờ cúng (lư hương, bát nhang, bình hoa) và gốm xây dựng (gạch, ngói âm dương). Thị trường bao phủ toàn vùng Gia Định và tỏa đi khắp các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long.

---

Chương II: Nghề gốm ở Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định từ giữa thế kỷ XIX đến năm 1975

Chương II khảo sát sự chuyển biến của nghề gốm trong thời kỳ Pháp thuộc và giai đoạn 1954–1975:

• Chính sách thuộc địa và biến động không gian: Đô thị hóa và chiến sự thời kỳ đầu Pháp xâm lược khiến khu vực Lò Gốm, Cây Mai dần bị thu hẹp, chuyển dịch một phần lực lượng sản xuất sang Biên Hòa và Lái Thiêu. Chính quyền thuộc địa ban hành các quy định thuế khóa, quản lý công nghiệp tiểu thủ công nhưng đồng thời đẩy mạnh xây dựng đô thị, tạo sức cầu lớn về gạch ngói và vật liệu kiến trúc.
• Lao động và quy cách tổ chức: Hình thành các nghiệp chủ tư sản bản địa và Hoa kiều; thành lập các cơ sở sản xuất quy mô lớn và công ty cổ phần (như Công ty Sứ Thiên Thanh, Nhà máy gạch ngói Đồng Nai, SATIC). Lực lượng thợ gốm được tăng cường và tổ chức đào tạo bài bản (Trường Mỹ nghệ Biên Hòa thành lập 1903 có sự chuyển giao kỹ thuật từ thợ gốm Cây Mai). Thống kê số lượng thợ gốm ba kỳ năm 1939, 1941 ghi nhận sự dịch chuyển cơ cấu lao động thủ công nghiệp.
• Cải tiến kỹ thuật và đa dạng hóa sản phẩm: Bổ sung máy móc cơ khí trong khâu nhào trộn đất, ép ngói, sử dụng bao nung sa-mốt, khuôn thạch cao, men màu hóa học công nghiệp và lò nung cải tiến. Sản phẩm gốm Cây Mai đạt trình độ cao về tượng trang trí kiến trúc (tượng rồng, lân, phụng, tượng Nhật – Nguyệt, tượng thần, Phật, gốm men nhiều màu xanh lục, xanh lam, vàng nâu). Giai đoạn 1954–1975, xuất hiện thêm các chủng loại sứ vệ sinh, sứ gia dụng và gạch chịu lửa phục vụ công nghiệp hóa thành thị miền Nam.
• Thị trường tiêu thụ: Sản phẩm gốm Sài Gòn – Chợ Lớn cạnh tranh trực tiếp với đồ gốm nhập khẩu từ Pháp, Nhật Bản và Trung Quốc, đồng thời mở rộng xuất khẩu sang các nước lân cận trong khu vực Đông Nam Á.

---

Chương III: Nghề gốm ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1975 đến cuối thế kỷ XX

Chương III trình bày quá trình phục hồi, tái cấu trúc và đổi mới công nghệ của nghề gốm sau ngày thống nhất đất nước:

• Bối cảnh sau 1975 và tác động của Đổi mới: Giai đoạn 1975–1985, các cơ sở gốm được tổ chức lại theo mô hình quốc doanh và hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp. Sau Đại hội Đảng VI (1986), chính sách Đổi mới cho phép các thành phần kinh tế tư nhân, liên doanh có vốn đầu tư nước ngoài tham gia sản xuất gốm sứ mỹ nghệ xuất khẩu.
• Hiện đại hóa kỹ thuật và công nghệ: Áp dụng công nghệ nghiền bi, sàng rung, máy ép lọc áp lực trong xử lý phối liệu xương gốm dẻo và gốm mịn; tạo hình bằng máy ép dẻo bán tự động và rót áp lực trong khuôn thạch cao; tráng men tự động; thay thế lò than củi truyền thống bằng lò con thoi (shuttle kiln), lò tuynel và lò nung đốt bằng khí gas công nghiệp (LPG) hoặc điện lực, giúp kiểm soát nhiệt độ chính xác và giảm thiểu tỷ lệ phế phẩm.
• Sản phẩm và thương mại: Chuyển dịch mạnh mẽ từ gốm gia dụng thô sang gốm mỹ nghệ xuất khẩu, gốm trang trí sân vườn (outdoor pottery), sứ gia dụng cao cấp và sứ cách điện kỹ thuật. Giai đoạn 2000–2004, kim ngạch xuất khẩu gốm qua cảng TP.HCM tăng trưởng đều đặn sang các thị trường châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Đài Loan.
• Môi trường và giao lưu văn hóa: Việc khai thác đất sét sản xuất gạch ngói và khí thải lò nung (khói bụi, $SO_2$, $CO$) dẫn đến chủ trương quy hoạch di dời các lò gốm gây ô nhiễm ra khỏi nội thành vào các khu công nghiệp tập trung. Gốm TP.HCM tiếp tục là cầu nối giao lưu văn hóa, tích hợp giá trị tạo hình truyền thống vào không gian kiến trúc đương đại.

---

Kết quả và những đóng góp mới

• Về mặt lý luận và khoa học lịch sử:

  • Hệ thống hóa toàn diện quá trình hình thành, phát triển của nghề gốm Sài Gòn – TP.HCM trong suốt 300 năm, làm rõ quy luật vận động của một làng nghề – ngành nghề thủ công nghiệp truyền thống trong không gian đô thị hóa.
  • Khẳng định nguồn gốc bản địa kết hợp với dòng di dân của người Việt và người Hoa, xác định nghề gốm Sài Gòn đã mang tính chất sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp từ rất sớm (thế kỷ XVIII) chứ không đơn thuần là hoạt động tự cấp tự túc.
  • Làm sáng tỏ vai trò chuyển giao kỹ thuật của thợ gốm Cây Mai (Sài Gòn) đối với sự hình thành và phát triển của các trung tâm gốm Biên Hòa và Lái Thiêu.

• Về mặt thực tiễn và ứng dụng:

  • Cung cấp khung dữ liệu chuẩn xác về loại hình học, thành phần hóa học, kỹ thuật tạo tác, men màu và niên đại để hỗ trợ công tác giám định, phân loại, lập hồ sơ hiện vật và xây dựng bộ sưu tập gốm Sài Gòn tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM cùng các bảo tàng phía Nam.
  • Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác bảo tồn di sản văn hóa vật thể (bảo tồn di tích lò gốm Hưng Lợi, gốm kiến trúc đình chùa) và phi vật thể (kỹ năng nghề truyền thống).
  • Đề xuất các giải pháp bảo tồn làng nghề gắn với quy hoạch đô thị, chuyển đổi sang công nghệ sạch (lò gas, điện) nhằm giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường và tạo việc làm cho người lao động.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Nguồn tư liệu Hán – Nôm thời kỳ đầu chúa Nguyễn và triều Nguyễn ghi chép về nghề thủ công còn tản mạn, thiếu vắng các số liệu thống kê định lượng chi tiết về sản lượng và quy mô các xưởng gốm tư nhân.
  • Tác động của chiến tranh, sự đào thải của quá trình đô thị hóa và sự xâm thực tự nhiên đã phá hủy nhiều phế tích lò gốm cổ và làm thất lạc một lượng lớn di vật gốm Sài Gòn.
  • Giới hạn nghiên cứu tập trung sâu vào địa bàn hành chính TP.HCM, phần khảo sát so sánh tại Biên Hòa và Lái Thiêu chủ yếu dừng lại ở mức độ đối chiếu bổ trợ.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Tiếp tục mở rộng khai quật khảo cổ học tại các điểm di tích nghi có lò gốm cổ tại khu vực quận 5, quận 6, quận 11 và Cần Giờ.
  • Ứng dụng các phương pháp phân tích vật lý – hóa học hiện đại (như nhiệt huỳnh quang, huỳnh quang tia X) để xác định niên đại tuyệt đối và cấu trúc vi mô của các lớp men gốm Cây Mai và Hưng Lợi.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị sử liệu và thực tiễn đối với:

• Nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên: Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Khảo cổ học, Dân tộc học, Văn hóa học và Lịch sử Mỹ thuật ứng dụng trong việc tiếp cận nguồn sử liệu về kinh tế thủ công nghiệp đô thị phương Nam.
• Cán bộ bảo tàng, bảo tồn di tích: Ứng dụng trực tiếp bảng tiêu chí phân loại, bảng phân tích hóa học và danh mục minh văn để giám định, lập phiếu kiểm kê và trưng bày hiện vật gốm Sài Gòn – Gia Định.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học cho Sở Văn hóa – Thông tin, Sở Công nghiệp trong việc quy hoạch bảo tồn làng nghề truyền thống, chuyển đổi công nghệ nung gốm thân thiện với môi trường và định hướng sản phẩm thủ công mỹ nghệ phục vụ du lịch, xuất khẩu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Địa danh Lò Gốm ở Sài Gòn được ghi nhận sớm nhất trong các nguồn thư tịch và bản đồ nào?
Địa danh Lò Gốm được ghi chép trong sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (đầu TK XIX) khi mô tả kênh Ruột Ngựa; được nhắc đến trong bài Phú cổ Gia Định phong cảnh vịnh (cuối TK XVIII – đầu TK XIX) qua câu thơ "lạ lùng xóm Lò Gốm / Chơn vò vò, bàn cổ xây trời"; và được định vị cụ thể trên Bản đồ tỉnh Gia Định năm 1815 do Trần Văn Học vẽ.

2. Di tích lò gốm cổ Hưng Lợi (quận 8) trải qua những giai đoạn sản xuất nào theo kết quả khai quật khảo cổ học?
Di tích lò gốm Hưng Lợi hoạt động từ đầu thế kỷ XVIII đến khoảng năm 1940, chia làm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (đầu TK XVIII – nửa sau TK XVIII): Chuyên sản xuất các loại lu sành nâu chứa nước phục vụ cư dân khẩn hoang.
• Giai đoạn 2 (cuối TK XVIII – cuối TK XIX): Sản xuất lu và các đồ gia dụng nhẹ lửa (nồi, ấm, siêu, ô có tay cầm).
• Giai đoạn 3 (cuối TK XIX – khoảng 1940): Sản xuất đồ gốm bán sứ tráng men màu đa dạng kết hợp một số kiểu dáng ảnh hưởng châu Âu.

3. Sự phân công lao động theo nguồn gốc thợ gốm người Hoa tại Sài Gòn xưa diễn ra như thế nào?
Lực lượng thợ gốm người Hoa tại Sài Gòn có sự phân hóa chuyên môn hóa theo từng nhóm phương ngữ:

• Thợ người Hẹ (Khách Gia): Chuyên sản xuất các loại lu, khạp lớn chứa nước.
• Thợ người Quảng Đông: Chuyên chế tác siêu, ô, chậu, ấm có tay cầm và tượng gốm trang trí mỹ thuật.
• Thợ người Tiều (Triều Châu): Chuyên sản xuất bát, đĩa, chén gia dụng.

4. Dưới thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn, sản phẩm gốm nào được sử dụng làm đơn vị đo lường thuế sản vật?
Sản phẩm đồ gốm gọi là "tĩn" (dùng đựng chất lỏng như nước mắm, mật ong, rượu) đã được Nhà nước phong kiến triều Nguyễn quy định làm đơn vị đo lường chuẩn khi các địa phương nộp thuế sản vật về cho chính quyền Trung ương.

5. Luận án phân tích bao nhiêu mẫu đất sét tại Chợ Lớn từ tài liệu của Derbès năm 1882?
Luận án dẫn lại nghiên cứu của Derbès (1882) khảo sát 12 mẫu đất sét tại 12 vị trí khác nhau thuộc khu vực Chợ Lớn (như Hòa Lục, Phú Định, Cây Mai, Vĩnh Hội, Liêng Thanh), mô tả rõ màu sắc, độ mịn, độ dẻo và tính chất khoáng học phục vụ làm gạch, ngói và đồ gốm.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phí Ngọc Tuyến là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, tái hiện toàn diện tiến trình hơn 300 năm hình thành và phát triển của nghề gốm tại Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh. Tác phẩm đã kết hợp nhuần nhuyễn nguồn tư liệu Hán – Nôm, hồ sơ lưu trữ thuộc địa, kết quả khai quật khảo cổ học thực địa và dữ liệu kinh tế – kỹ thuật đương đại để làm rõ bức tranh tổ chức sản xuất, công nghệ tạo tác và thị trường tiêu thụ của nghề gốm qua các thời kỳ. Công trình không chỉ khẳng định vị thế của trung tâm gốm Sài Gòn trong mối liên hệ với gốm Nam Bộ mà còn cung cấp cơ sở khoa học thiết thực cho công tác giám định bảo tàng và hoạch định chính sách bảo tồn làng nghề truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN _________W X________ PHÍ NGOÏC TUYEÁN NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN NAY LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ LÒCH SÖÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH – 2005 ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN ------------------------ PHÍ NGOÏC TUYEÁN NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN NAY CHUYEÂN NGAØNH: LÒCH SÖÛ VIEÄT NAM MAÕ SOÁ: 5.15 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ LÒCH SÖÛ Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc 1. Nguyeãn Coâng Bình 2. Ñaëng Vaên Thaéng THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH – 2005 LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi. Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong luaän aùn laø trung thöïc.

Nhöõng keát luaän cuûa luaän aùn chöa töøng ñöôïc ai coâng boá trong baát kyø coâng trình naøo khaùc. TAÙC GIAÛ LUAÄN AÙN PHÍ NGOÏC TUYEÁN MUÏC LUÏC Trang Lôøi cam ñoan Kyù hieäu vaø chöõ vieát taét Phuï luïc tö lieäu Phuï luïc baûn aûnh, baûn veõ Muïc luïc MÔÛ ÑAÀU. Lyù do choïn ñeà taøi – muïc ñích nghieân cöùu. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà.

Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu vaø nguoàn taøi lieäu. Nhöõng ñoùng goùp môùi cuûa luaän aùn. Boá cuïc cuûa luaän aùn .20 Chöông I NGHEÀ GOÁM ÔÛ SAØI GOØN – GIA ÑÒNH TÖØ ÑAÀU THEÁ KYÛ XVIII ÑEÁN GIÖÕA THEÁ KYÛ XIX 1.1 Tình hình chính trò, kinh teá – xaõ hoäi ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh döôùi thôøi chuùa Nguyeãn vaø trieàu Nguyeãn .1 Ñoâ thò Beán Ngheù - Saøi Goøn vaø tình hình kinh teá - xaõ hoäi .2 Nhöõng yeáu toá taùc ñoäng ñeán quùa trình hình thaønh vaø phaùt trieån ngheà goám ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh.3 Söï hình thaønh vaø phaùt trieån ngheà goám ôû Saøi Goøn – Gia Ñònh .2 Lao ñoäng vaø caùc hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .3 Nguyeân lieäu, quy trình vaø kyõ thuaät saûn xuaát .4 Caùc loaïi saûn phaåm .5 Thò tröôøng tieâu thuï.

55 Tieåu keát chöông 1. 57 Chöông II NGHEÀ GOÁM ÔÛ SAØI GOØN – CHÔÏ LÔÙN – GIA ÑÒNH TÖØ GIÖÕA THEÁ KYÛ XIX ÑEÁN NAÊM 1975 2.1 Tình hình kinh teá – xaõ hoäi thôøi thuoäc Phaùp vaø thôøi Myõ nguïy.1 Vaøi neùt veà kinh teá – xaõ hoäi Saøi Goøn thôøi thöïc daân cuõ vaø môùi .2 Chính saùch cuûa thöïc daân vaø chính quyeàn thuoäc ñòa vôùi tieåu thuû coâng nghieäp noùi chung vaø ngheà goám noùi rieâng .2 Lao ñoäng vaø quy caùch toå chöùc saûn xuaát .1 Giôùi chuû trong ngheà goám .2 Löïc löôïng thôï goám ñöôïc taêng cöôøng .3 Ñaøo taïo ñoäi nguõ thôï laønh ngheà .4 Moät soá hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .5 Veà ñôøi soáng cuûa ngöôøi lao ñoäng………………………………………………………….3 Nguyeân lieäu, quy trình vaø kyõ thuaät saûn xuaát .1 Boå sung nguyeân lieäu vaø nhieân lieäu môùi .2 Töøng böôùc aùp duïng khoa hoïc kyõ thuaät trong saûn xuaát .4 Ña daïng caùc loaïi saûn phaåm .5 Thò tröôøng tieâu thuï haøng hoùa. 102 Tieåu keát chöông 2. 111 Chöông III NGHEÀ GOÁM ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TÖØ 1975 ÑEÁN CUOÁI THEÁ KYÛ XX 3.1 Vaøi neùt veà boái caûnh Thaønh phoá töø 1975 ñeán cuoái theá kyû XX.1 Ñòa baøn haønh chính cuûa Thaønh phoá sau naêm 1975 .2 Thuaän lôïi vaø khoù khaên cuûa Thaønh phoá sau ngaøy giaûi phoùng .3 Chính saùch ñoåi môùi môû ra söï phaùt trieån cho ngheà goám .2 Lao ñoäng vaø hình thöùc toå chöùc saûn xuaát .3 Taêng cöôøng ñaàu tö kyõ thuaät, coâng ngheä hieän ñaïi .1 Ñaàu tö cho xöû lyù vaø phoái lieäu nguyeân lieäu .2 Taïo hình saûn phaåm baèng kyõ thuaät chính xaùc .3 Boå sung nhieàu loaïi men goám vaø aùp duïng kyõ thuaät traùng men .4 Ñaàu tö loø nung coâng ngheä môùi .5 Moät soá loaïi maùy moùc, thieát bò chuû yeáu cuûa ngheà goám .4 Saûn phaåm theo xu höôùng thaåm myõ vaø thò tröôøng .5 Thò tröôøng tieâu thuï.6 Ngheà goám vaø vaán ñeà moâi tröôøng.7 Goám vaø giao löu vaên hoùa.

167 Tieåu keát chöông 3. 178 PHAÀN CHUÙ THÍCH. 193 DANH MUÏC BAØI VIEÁT CUÛA TAÙC GIAÛ LIEÂN QUAN ÑEÁN LUAÄN AÙN. 196 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO.

197 PHUÏ LUÏC TÖ LIEÄU. 212 PHUÏ LUÏC BAÛN VEÕ VAØ AÛNH. 230 KYÙ HIEÄU VAØ CHÖÕ VIEÁT TAÉT TRONG LUAÄN AÙN KYÙ HIEÄU YÙ NGHÓA CUÛA KYÙ HIEÄU [19] Coù nghóa soá lieäu, söï kieän, yù töôûng trong luaän aùn xuaát phaùt töø Taøi lieäu tham khaûo(TLTK) soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTK töø trang 173 -188 trong luaän aùn.125] Soá lieäu, söï kieän , yù töôûng trong luaän aùn töø TLTK soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTK taïi trang 125 cuûa muïc TLTK.125-135] Soá lieäu, söï kieän , yù töôûng trong luaän aùn xuaát phaùt töø TLTK soá 19 theo thöù töï danh muïc TLTKø trang 125 ñeán trang 135 cuûa muïc TLTK. (1) Chuù thích cuûa taùc giaû töø trang 194-196 trong luaän aùn.

BTLS 2530 Kyù hieäu hieän vaät duøng ñeå quaûn lyù, cuûa Baûo taøng Lòch söû Tp. Töông tö, kyù hieäu BTMT, BTTP, BTTG… laø kyù hieäu hieän vaät cuûa Baûo taøng Myõ thuaät TP.HCM, Baûo taøng Thaønh phoá HCM, Baûo taøng Tieàn Giang… BTMT 2530 Kyù hieäu vaø soá hieän vaät cuûa Baûo taøng Myõ thuaät Tp.HCM CHÖÕ VIEÁT TAÉT YÙ NGHÓA CUÛA CHÖÕ VIEÁT TAÉT Tp.HCM Thaønh phoá Hoà Chí Minh Thaønh phoá Thaønh phoá Hoà Chí Minh TG Tænh Tieàn Giang NPHMVKCH Nhöõng phaùt hieän môùi veà Khaûo coå hoïc BSEI Bulletin de la Sociteù des EÙtudes Indo-chinoises TK Theá kyû DANH MUÏC CAÙC BAÛNG Baûng 1.1: Keát quaû phaân tích maãu goám vaø nguyeân lieäu Baûng 2.2: Soá löôïng thôï goám ôû ba kyø naêm 1939 vaø 1941 Baûng 2.3: Tyû leä thôï goám vaø caùc loaïi thôï thuû coâng khaùc Baûng 2.4: Sô ñoà saûn xuaát gaïch, ngoùi coù söû duïng maùy moùc Baûng 2.5: Soá löôïng nhaø xaây caát söû duïng gaïch, ngoùi Baûng 2.6: Dieän tích xaây döïng taïi Saøi Goøn, Chôï Lôùn, Haø Noäi Baûng 2.7: Giaù cuûa moät loaïi saûn phaåm Baûng 2.8: Xuaät, nhaäp khaåu goám söù naêm 1925 vaø 1929, 1930 Baûng 2.9: Tieâu thuï gaïch, ngoùi ôû nhaø maùy gach Ñoàng Nai vaø SATIC Baûng 2.10: Soá löôïng nhaäp khaåu gaïch chòu löûa töø 1961 – 1970 Baûng 2.11: Nhaäp khaåu goám caùc loaïi töø 1968 – 1970 Baûng 2.12: Troïng löôïng vaø trò giaù nhaäp khaåu goám töø Nhaät Baûn Baûng 2.13: Sô ñoà toå chöùc – Coâng ty söù Thieân Thanh Baûng 3.14: Moät soá tyû leä phoái lieäu xöông goám Baûng 3.15: Sô ñoà gia coâng phoái lieäu theo phöông phaùp öôùt (goám thoâ) Baûng 3.16: Sô ñoà tuyeån löïa phoái lieäu goám mòn Baûng 3.17: Tyû leä voøng quay vaø kích thöôùc saûn phaåm Baûng 3.18: Giaù trò saûn löôïng goám söù Trung öông vaø Thaønh phoá Baûng 3.19: Sô ñoà phaân loaïi goám Baûng 3.20: Soá löôïng gaïch, ngoùi ñöôïc tieâu thuï töø 1976 - 1981 Baûng 3.21: Soá löôïng gaïch, ngoùi ñöôïc thu mua töø 1976 - 1981 Baûng 3.22: Giaù trò goám söù ñöôïc tieâu thuï taïi Thaønh phoá Baûng 3.23: Giaù trò goám söù quoác doanh Thaønh phoá vaø quaän, huyeän Baûng 3.24: Gaïch, ngoùi tieâu thuï töø 1980 - 1987 Baûng 3.25: Saûn löôïng goám tieâu thuï töø 1994 - 2003 Baûng 3.26: Trò giaù xuaát khaåu goám qua Tp. Hoà Chí Minh töø 2000 - 2004 Baûng 3.27: Nöôùc, vuøng laõnh thoå nhaäp khaåu goám qua Tp. Hoà Chí Minh Baûng 3.28: Khoái löôïng ñaát duøng laøm gaïch, ngoùi Baûng 3.29: Caùc loaïi khí thaûi cuûa loø nung DANH MUÏC NGUOÀN GOÁC PHUÏ LUÏC BAÛN AÛNH VAØ BAÛN VEÕ PHUÏ LUÏC 2.1 do Trung taâm löu tröõ Trung öông II cung caáp PHUÏ LUÏC 3.4 do Trung taâm döõ lieäu vaø coâng ngheä thoâng ti Haûi quan thaønh phoá Hoà Chí Minh cung caáp BAÛN ÑOÀ 1.1 do nhaø nghieân cöùu Nguyeãn Ñình Ñaàu cung caáp (2003).18 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [119].42; chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [54].65 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [54].92 do coâng ty Vina Ceglass cung caáp (2004).20 chuïp töø taøi lieäu tham khaûo [201].64 do Dieäp Minh Cöôøng Baûo taøng Tp.82 do Tröông Ngoïc Töôøng – Tieàn Giang chuïp (2004) AÛNH 3.95 chuïp laïi cuûa coâng ty söù Thieân Thanh (2003).

NHÖÕNG AÛNH COØN LAÏI do NCS. Phí Ngoïc Tuyeán chuïp taïi moät soá doanh nghieäp goám; caùc baûo taøng; caùc di tích lòch söû vaên hoùa, cô sôû tín ngöôõng; moät soá nhaø söu taäp tö nhaân ôû Thaønh phoá Hoà Chí Minh vaø caùc tænh Bình Döông, Ñoàng Nai, Caàn Thô, Baïc Lieâu, Kieân Giang töø naêm 1998 – 2004. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI – MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU Trong caùc ngheà thuû coâng truyeàn thoáng ôû Vieät Nam, ngheà goám laø moät trong nhöõng ngheà coù vò trí quan troïng ñoái vôùi cuoäc soáng cuûa coäng ñoàng cö daân. Ngheà goám cung caáp nhieàu ñoà duøng cho nhu caàu thieát yeáu cho ngöôøi daân, töø chieác toâ, baùt, cheùn, ñóa, bình, chaäu, lö höông, baùt nhang, töôïng thôø, ñeán vieân gaïch, ngoùi duøng trong xaây döïng, kieán truùc hay trong kyõ thuaät coâng nghieäp,… Coù theå noùi, ñoà goám gaén lieàn vôùi ñôøi soáng thöôøng nhaät cuûa moãi gia ñình, giöõ vai troø quan troïng trong kinh teá, xaõ hoäi vaø vaên hoùa.

Saûn phaåm goám ñaõ trôû thaønh neùt vaên hoùa rieâng, ñoäc ñaùo vaø laø moät boä phaän cuûa vaên hoùa coäng ñoàng cö daân, vì theá, noù vöøa mang tính xaõ hoäi, vöøa mang yù nghóa kinh teá vaø vaên hoùa. Ngheà goám ôû Vieät Nam coù quaù trình lòch söû laâu ñôøi. ÔÛ moät soá ñòa phöông, ngheà goám ñang trôû thaønh ngaønh kinh teá muõi nhoïn, mang laïi hieäu quaû nhieàu maët cho xaõ hoäi. Nghieân cöùu veà ngheà goám ôû thaønh phoá Hoà Chí Minh (TP.

Hoà Chí Minh) vôùi vai troø laø trung taâm kinh teá, khoa hoïc kyõ thuaät vaø giao löu vaên hoùa cuûa caû nöôùc. Ñaëc bieät, trong quaù trình hoäi nhaäp ngaøy nay, cuõng coù nghóa laø nghieân cöùu moät maët cuûa vaên hoùa Vieät Nam maø trong ñoù haøm chöùa caû lónh vöïc vaät theå vaø phi vaät theå, nhaèm giöõ gìn, baûo toàn vaø phaùt huy di saûn vaên hoùa daân toäc phuïc vuï cho söï phaùt trieån cuûa Thaønh phoá. Chính vì theá, ñoù laø moät trong nhieàu vaán ñeà ñöôïc ñaët ra coù tính caáp thieát trong tình hình thöïc tieãn hieän nay. Maët khaùc, nghieân cöùu ngheà goám ôû ñaây coøn laø nghieân cöùu moái lieân heä giöõa ngheà truyeàn thoáng daân toäc vôùi theá giôùi beân ngoaøi veà caùc maët kyõ thuaät, myõ thuaät, ñaëc bieät laø thò tröôøng, maø töø ñoù ngheà goám truyeàn thoáng ngaøy caøng ñöôïc hieän ñaïi hoùa vaø phaùt trieån; ñoàng thôøi, vieäc saûn xuaát goám luoân gaén lieàn vôùi thöông maïi – moät xu theá khaù phoå bieán trong thôøi hieän taïi.

2 Nghieân cöùu veà ngheà goám ôû TP. Hoà Chí Minh nhaèm coá gaéng phaùc döïng söï phaùt trieån cuûa ngheà theo thôøi gian vaø khoâng gian ñeå thaáy ñöôïc söï keá thöøa truyeàn thoáng, söï hoäïi tuï caùc doøng thôï bôûi nhöõng phong caùch, ñaëc ñieåm kyõ thuaät, myõ thuaät khaùc nhau.