Luận văn Nguyễn Thị Hà: Kỹ thuật dùng thuốc hít và tuân thủ điều trị COPD

Luận văn phân tích kỹ thuật dùng thuốc hít và tuân thủ điều trị ở bệnh nhân COPD, chỉ ra các sai sót thường gặp và yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Liên Hương
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Lý - Dược Lâm Sàng
• Đề tài: Phân Tích Kỹ Thuật Sử Dụng Các Thuốc Dạng Hít Và Tuân Thủ Điều Trị Của Bệnh Nhân Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mãn Tính Tại Phòng Khám Nội Tổng Hợp – Bệnh Viện Đa Khoa Khu Vực Phúc Yên
• Loại tài liệu: Luận văn Dược sĩ chuyên khoa cấp I
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính COPD và điều trị

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn thế giới. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tắc nghẽn luồng không khí không đảo ngược hoặc chỉ đảo ngược một phần. Nguyên nhân chính gây bệnh là hút thuốc lá và tiếp xúc với khí ô nhiễm trong môi trường. Dịch tễ học cho thấy COPD ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số toàn cầu, với tỷ lệ mắc bệnh tăng theo tuổi tác. Các yếu tố nguy cơ bao gồm lịch sử hút thuốc dài hạn, tiếp xúc với ô nhiễm không khí, và bệnh sử gia đình. Mục tiêu điều trị COPD là giảm triệu chứng, cải thiện chức năng phổi, và ngăn ngừa các biến chứng. Nguyên tắc điều trị theo từng giai đoạn bệnh, kết hợp giữa những biện pháp phi dược học và sử dụng thuốc hít.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của bệnh COPD

COPD là bệnh lý hô hấp mãn tính được đặc trưng bởi tắc nghẽn luồng không khí. Bệnh phát triển dần dần qua các giai đoạn từ nhẹ đến nặng. Triệu chứng chính bao gồm ho mạn tính, khó thở, và sản xuất đờm. Chẩn đoán được xác định thông qua kiểm tra chức năng phổi (Spirometry). Tỷ lệ nhập viện do đợt cấp COPD tăng đáng kể ở bệnh nhân không tuân thủ điều trị.

1.2. Dịch tễ và các yếu tố nguy cơ

Dịch tễ COPD cho thấy bệnh phổ biến hơn ở nam giới và những người trên 40 tuổi. Yếu tố nguy cơ chính là hút thuốc lá và tiếp xúc với ô nhiễm không khí lâu dài. Các yếu tố khác bao gồm bệnh sử gia đình, tuổi tác, và tiếp xúc khí hóa học tại nơi làm việc. Những bệnh mắc kèm như tim, đái tháo đường ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị.

II. Kỹ thuật sử dụng các thuốc dạng hít trong điều trị COPD

Thuốc dạng hít là phương pháp điều trị chủ yếu cho bệnh nhân COPD, cho phép thuốc tiếp xúc trực tiếp với đường hô hấp. Việc sử dụng đúng kỹ thuật hít là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sai sót trong kỹ thuật sử dụng thuốc hít vẫn còn cao ở bệnh nhân COPD. Các dụng cụ hít phổ biến bao gồm metered-dose inhaler (MDI), dry powder inhaler (DPI), và nebulizer. Mỗi loại dụng cụ có các bước kỹ thuật riêng biệt. Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ thuật bao gồm tuổi tác, trình độ học vấn, khả năng tư duy, và hỗ trợ từ nhân viên y tế.

2.1. Các loại thuốc dạng hít và dụng cụ phân phối

Metered-dose inhaler (MDI) là loại phổ biến nhất, với liều lượng cố định mỗi lần sử dụng. Dry powder inhaler (DPI) yêu cầu bệnh nhân hít sâu để kích hoạt thuốc. Nebulizer biến thuốc thành hạt nhỏ qua xong máy, phù hợp cho bệnh nhân lớn tuổi. Việc lựa chọn dụng cụ hít phù hợp với khả năng sử dụng của từng bệnh nhân rất quan trọng.

2.2. Các bước kỹ thuật hít đúng cách

Bước chuẩn bị: rửa tay, kiểm tra dụng cụ, và đọc hướng dẫn. Bước thực hiện: ngồi thẳng, nhả hơi hoàn toàn, đặt miệng xung quanh mồm hoặc dụng cụ. Bước kích hoạt: ấn nút đồng thời hít sâu vào phổi, giữ hơi 10 giây. Sai sót thường gặp bao gồm không nhả hơi trước, hít quá nhanh, và không giữ hơi đủ lâu.

III. Tuân thủ điều trị bệnh nhân COPD

Tuân thủ điều trị là mức độ bệnh nhân tuân theo hướng dẫn điều trị do nhân viên y tế quy định. Đây là yếu tố quyết định thành công trong quản lý COPD lâu dài. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tuân thủ không đầy đủ ở bệnh nhân COPD rất cao, dẫn đến gia tăng số lần nhập viện và biến chứng. Vai trò của tuân thủ điều trị bao gồm cải thiện triệu chứng, giảm đợt cấp, và nâng cao chất lượng cuộc sống. Bộ câu hỏi Morisky được sử dụng rộng rãi để đánh giá mức độ tuân thủ của bệnh nhân. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ bao gồm kiến thức về bệnh, hỗ trợ gia đình, và hiệu quả của điều trị.

3.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của tuân thủ điều trị

Tuân thủ điều trị là việc bệnh nhân thực hiện đúng hướng dẫn sử dụng thuốc và tái khám định kỳ. Tầm quan trọng của tuân thủ nằm ở việc duy trì hoạt động phổi ổn định và ngăn ngừa đợt cấp. Bệnh nhân tuân thủ tốt sẽ có số lần nhập viện ít hơn và chất lượng sống tốt hơn. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tái khám của bệnh nhân tuân thủ cao hơn, giúp phát hiện sớm biến chứng.

3.2. Đánh giá tuân thủ và các kết quả nghiên cứu

Bộ câu hỏi Morisky gồm 8 câu hỏi, giúp phân loại tuân thủ thành ba mức: tuân thủ cao, tuân thủ trung bình, tuân thủ thấp. Phân bố điểm tuân thủ cho phép nhân viên y tế xác định bệnh nhân cần hỗ trợ thêm. Tỷ lệ lĩnh thuốc và tỷ lệ tái khám là chỉ số quan trọng để đánh giá tuân thủ thực tế. Kết quả nghiên cứu tại các bệnh viện cho thấy cần tăng cường tư vấn và giáo dục bệnh nhân để cải thiện tuân thủ.

IV. Chiến lược cải thiện kỹ thuật hít và tuân thủ điều trị

Để cải thiện kỹ thuật sử dụng thuốc hít và tuân thủ điều trị, các nhân viên y tế cần phối hợp chặt chẽ với bệnh nhân. Giáo dục bệnh nhân về bệnh COPD, tầm quan trọng của thuốc, và kỹ thuật hít đúng cách là bước đầu tiên quan trọng. Hỗ trợ gia đình và lịch hẹn tái khám định kỳ giúp duy trì tuân thủ lâu dài. Các can thiệp dược lâm sàng như tư vấn cá nhân, giảm số lượng thuốc (nếu có thể), và cấp phát lịch sử dùng thuốc rõ ràng rất hiệu quả. Việc đánh giá định kỳ về kỹ thuật và tuân thủ giúp phát hiện sớm vấn đề và điều chỉnh phương pháp điều trị kịp thời.

4.1. Giáo dục bệnh nhân và tư vấn dược lâm sàng

Giáo dục bệnh nhân cần được thực hiện định kỳ tại mỗi lần khám. Nhân viên dược lâm sàng nên trình diễn kỹ thuật sử dụng dụng cụ và yêu cầu bệnh nhân thực hành. Tư vấn về bệnh giúp bệnh nhân hiểu rõ tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị. Cung cấp tài liệu hướng dẫn bằng tiếng Việt rõ ràng hỗ trợ bệnh nhân tự học tại nhà.

4.2. Theo dõi và đánh giá kết quả điều trị

Tái khám định kỳ mỗi 1-3 tháng giúp theo dõi tình trạng bệnh và tuân thủ. Kiểm tra kỹ thuật hít tại mỗi lần khám để phát hiện sai sót. Đánh giá tuân thủ thông qua bộ câu hỏi Morisky hoặc hỏi về số lần nhập viện trong thời gian qua. Các bệnh nhân tuân thủ thấp cần được tư vấn thêm và điều chỉnh phương pháp điều trị phù hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Tổng quan về bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) 1.1 Định nghĩa Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh hô hấp phổ biến có thể phòng và điều trị được. Đây là bệnh lý không đồng nhất, đặc trưng bởi các triệu chứng hô hấp mạn tính (khó thở, ho, khạc đờm) và các đợt cấp do tình trạng bất thường của đường thở (viêm phế quản, viêm tiểu phế quản) và/hoặc phế nang (khí phế thũng) gây ra tắc nghẽn đường thở dai dẳng và tiến triển.2 Nguyên nhân gây bệnh Nguyên nhân gây bệnh COPD liên quan đến sự phơi nhiễm với các hạt hoặc khí độc hại và các yếu tố chủ thể bao gồm phổi kém phát triển khi còn nhỏ, đột biến gen SERPINA1 gây ra thiếu hụt alpha 1 antitrysin. Khói thuốc lá, thuốc lào là yếu tố nguy cơ chính, ô nhiễm không khí và khói chất đốt sinh hoạt cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng gây COPD. Các bệnh đồng mắc và đợt kịch phát làm nặng thêm tình trạng bệnh và tăng tử vong.3 Dịch tễ của COPD COPD là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong trên toàn thế giới dẫn đến gánh nặng kinh tế xã hội ngày càng gia tăng.

Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ học, số ca mắc COPD ước tính là khoảng 385 triệu năm 2010, với tỷ lệ mắc trên thế giới là 11,7% và khoảng 3 triệu ca tử vong hàng năm [1]. Ở Việt Nam, nghiên cứu về dịch tễ học của COPD năm 2009 cho thấy tỷ lệ mắc ở người > 40 tuổi là 4,2%. Với sự gia tăng tỷ lệ hút thuốc lá tại các nước đang phát triển và sự già hóa dân số ở những quốc gia phát triển, tỷ lệ mắc COPD được dự đoán sẽ tăng cao trong những năm tới và đến năm 2030 ước tính có trên 4,5 triệu trường hợp tử vong hàng năm do COPD và các rối loạn liên quan. Số liệu nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ tử vong do COPD năm 2000 là 2,95 triệu người, đứng hàng thứ 4 các nguyên nhân gây tử vong.

Tuy nhiên, vào năm 2015 số lượng tử vong đã tăng lên rất nhiều và đã đứng vị trí thứ 3, ngang với tỷ lệ tử vong do các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp dưới tương ứng với 3,17 và 3,19 triệu người [4]. Theo báo cáo gần đây của WHO cho thấy, trong năm 2016 trên 3 toàn thế giới có 56,9 triệu người tử vong, trong đó 54% tử vong do 10 nguyên nhân phổ biến và COPD là nguyên nhân tử vong đứng thứ 3. Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ tử vong đứng hàng thứ 2 với 7,1 triệu người chết, và đây cũng là yếu tố nguy cơ chính của COPD. Như vậy, theo dự báo tỷ lệ tử vong do COPD ngày sẽ càng tăng, trong khi các bệnh lý nhiễm trùng có khuynh hướng giảm [5].

Ở Việt Nam nghiên cứu về dịch tễ học của COPD năm 2009 cho thấy tỷ lệ mắc ở người > 40 tuổi là 4,2%. Với sự gia tăng tỷ lệ hút thuốc lá tại các nước đang phát triển và sự già hóa dân số ở những quốc gia phát triển, tỷ lệ mắc COPD được dự đoán sẽ tăng cao trong những năm tới và đến năm 2030 ước tính có trên 4,5 triệu trường hợp tử vong hàng năm do COPD và các rối loạn liên quan [1]. Nghiên cứu tại Khoa Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai từ năm 1996 – 2000, trong số 3.606 bệnh nhân điều trị tại Khoa Hô hấp thì tỷ lệ bệnh nhân được chẩn đoán COPD lúc ra viện chiếm 25,1%, đứng hàng đầu trong các bệnh lý về phổi và có 15,7% trong số này được chẩn đoán là tâm phế mạn [6]. Nghiên cứu của Nguyễn Viết Nhung và cộng sự (2015) về tỷ lệ mắc COPD ở người không hút thuốc tại Việt Nam và Indonesia cho thấy, tỷ lệ mắc COPD là 6,8% trong đó nam giới mắc 12,9% và nữ là 4,4%.

Tỷ lệ mắc tại Việt Nam cao hơn Indonesia (8,1% so với 6,3%) và thành thị cao hơn nông thôn [7].4 Các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến bênh COPD - Hút thuốc lá, thuốc lào: là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh COPD. Người hút thuốc lá, thuốc lào dễ bị COPD cao gấp 10 lần so với người không hút thuốc lá, ước tính 80- 90% bệnh nhân COPD có hút thuốc lá [1]. - Ô nhiễm môi trường trong, ngoài nhà: như khói bếp rơm, rạ, củi, than. Các khói nhà may, khói động cơ giao thông, khói bụi nghề nghiệp [1].

- Nhiễm trùng: là nguyên nhân làm tăng triệu chứng, làm bệnh nặng thêm đồng thời làm giảm chức năng hô hấp [1].5 Chẩn đoán COPD Theo “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính” của Bộ Y tế năm 2023, cần khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ gây bệnh, thăm khám lâm sàng để tìm các dấu hiệu định hướng chẩn đoán COPD [1]. 4 - Bệnh hay gặp ở nam giới trên 40 tuổi. - Tiền sử: hút thuốc lá, thuốc lào (bao gồm cả hút thuốc chủ động và thụ động). Ô nhiễm môi trường trong và ngoài nhà: khói bếp, khói, chất đốt, bụi nghề nghiệp (bụi hữu cơ, vô cơ), hơi, khí độc.

Nhiễm khuẩn hô hấp tái diễn, lao phổi. Tăng tính phản ứng đường thở (hen phế quản hoặc viêm phế quản co thắt). - Ho, khạc đờm kéo dài không do các bệnh phổi khác như Lao, ung thư phổi… - Khó thở dai dẳng và tiến triển nặng dần theo thời gian. - Bảng câu hỏi tầm soát COPD ở cộng đồng (theo GOLD) (phụ lục 5) Các chẩn đoán xác định COPD: - Đo chức năng hô hấp - X-quang phổi: để loại trừ các bệnh gây lây nhiễm như lao phổi - CLVT ngực độ phân giải cao (HRCT): Giúp phát hiện sự hiện diện và mức độ khí phế thũng (giãn phế nang), bóng (kén) khí, phát hiện sớm ung thư phổi, giãn phế quản… đồng mắc với COPD.

Tiêu chuẩn Xác định COPD theo GOLD Triệu chứng Phơi nhiễm với yếu tố nguy cơ + Khó thở + Hút thuốc lá, thuốc lào + Ho mạn tính + Ô nhiễm môi trường trong, ngoài nhà + Khạc đờm + Tiếp xúc khói, khí, bụi nghề nghiệp Đo chức năng hô hấp để chuẩn đoán xác định FEV1/FVC < 70% Sau test phục hồi phế quản - Đo chức năng thông khí phổi: kết quả đo là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định và đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở của bệnh nhân COPD. Chẩn đoán xác định khi: rối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn toàn sau test hồi phục phế quản: chỉ số FEV1/FVC < 70% sau test HPPQ, FEV1 không tăng hoặc tăng dưới 12%.6 Đánh giá bệnh COPD Đánh giá COPD để xác định mức độ giới hạn của luồng khí thở, ảnh hưởng của bệnh đến tình trạng sức khỏe của người bệnh và nguy cơ đợt cấp trong tương lai giúp điều trị bệnh hiệu quả hơn. Đánh giá COPD dựa trên các khía cạnh sau: mức độ tắc nghẽn đường thở, độ nặng của triệu chứng hiện tại và sự ảnh hưởng của bệnh đối với sức khỏe và cuộc sống của bệnh nhân, tiền sử đợt cấp trong năm trước) và các bệnh lý đồng mắc. Đánh giá độ nặng của COPD bằng hô hấp ký và mức độ của triệu chứng mà bệnh nhân đang gặp tại thời điểm được chẩn đoán và cần kiểm tra lại thường xuyên để đánh giá tiến triển của bệnh.

Thang điểm giúp đánh giá COPD (CAT) là 1 công cụ đơn giản gồm 8 mục cho phép đánh giá một cách tổng quát về chất lượng cuộc sống của bệnh nhân như số lượng đàm, chất lượng giấc ngủ và sự yên tâm của bệnh nhân khi phải rời khỏi nhà, với số điểm từ 0 tới 40 (nặng nhất). Thang điểm đánh giá khó thở của Hội Đồng Nghiên Cứu Y Học (mMRC) thì giúp đánh giá ngắn gọn về những suy giảm chức năng, từ đó rút ra được sự ảnh hưởng của khó thở lên đời sống hằng ngày bệnh nhân. Cả hai thang điểm CAT (Phụ lục 6) và mMRC (Phụ lục 7) đều hữu dụng trong việc đánh giá bệnh nhân COPD với mục đích chăm sóc ban đầu. Đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở Phép đo dung tích phổi là một yêu cầu cho chẩn đoán COPD ở các bệnh nhân có các triệu chứng khó thở ho mạn tính hoặc khạc đàm và có phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ; tỷ lệ FEV1/FVC sau nghiệm pháp giãn phế quản < 0,7 xác nhận việc có tắc nghẽn đường dẫn khí dai dẳng ở các bệnh nhân này.

Cả GOLD 2023 và Theo “Hướng dẫn chẩn đoán về điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính" của Bộ Y Tế cập nhật năm 2023 vẫn đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở gồm 4 mức độ từ nhẹ (GOLD 1) đến rất nặng (GOLD 4) dựa trên chỉ số FEV1 sau nghiệm pháp hồi phục phế quản. Phân loại mức độ rối loạn thông khí tắc nghẽn theo GOLD Giai đoạn GOLD Giá trị FEV1 sau test hồi phục phế quản GOLD 1: Nhę FEV1 ≥ 80% trị số lý thuyết GOLD 2: Trung bình 50% ≤ FEV1 < 80% trị số lý thuyết GOLD 3: Nặng 30% ≤ FEV1 < 50% trị số lý thuyết GOLD 4: Rất nặng FEV1 < 30% trị số lý thuyết 1. Đánh giá triệu chứng và ảnh hưởng của bệnh Công cụ để đánh giá triệu chứng và sự ảnh hưởng của bệnh lên tình trạng sức khỏe của người bệnh: Bộ câu hỏi về mức độ khó thở được hiệu chỉnh của Hội đồng nghiên cứu y khoa Anh (mMRC): gồm 5 câu hỏi với điểm cao nhất là 4, điểm càng cao thì mức độ khó thở càng nhiều. mMRC < 2 được định nghĩa là ít triệu chứng, mMRC ≥ 2 được định nghĩa là nhiều triệu chứng.

Thang đo mMRC được xem như tương đương với các đánh giá triệu chứng, chúng phản tình trạng sức khỏe khác và dự đoán tỉ lệ tử vong trong tương lai của bệnh nhân. Tuy nhiên, COPD không chỉ ảnh hưởng tới bệnh nhân ở khía cạnh khó thở. Chính vì lý do đó, đánh giá toàn diện các triệu chứng được khuyến cáo hơn so với việc chỉ đánh giá mức độ khó thở. Bộ câu hỏi CAT gồm 8 câu hỏi, tổng điểm 40, điểm càng cao thì ảnh hưởng của bệnh tới tình trạng sức khỏe của bệnh nhân càng lớn.

CAT < 10 được định nghĩa ít triệu chứng, ít ảnh hưởng, CAT ≥ 10 được định nghĩa nhiều triệu chứng, ảnh hưởng của bệnh nhiều, CAT ≥ 20 được định nghĩa rất nhiều triệu chứng. CAT đánh giá ảnh hưởng của COPD lên tình trạng sức khỏe chung của bệnh nhân toàn diện hơn mMRC.