chương I của Luật giáo dục có ghi “PP giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”. Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm tới phát huy “nội lực” của người học trong đó lấy tự học làm cốt - đây là con đường cơ bản và đúng đắn, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp phát triển của đất nước. Ta cũng đã quan tâm đầu tư cho giáo dục, đào tạo tuy nhiên, “bây giờ so với nhiều nước trong khu vực thì phải thừa nhận sự phát triển giáo dục nước ta còn nhiều mặt thua kém, đang có nguy cơ tụt hậu. Kết quả thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, chương trình, PP đào tạo còn có những hạn chế” (2).
Thực tế trong dạy học nói chung, dạy và học Địa lí lớp 10 –THPT nói riêng chưa phát skkn huy tốt nội lực của người học. HS vẫn học theo lối ghi máy móc, học thuộc, học nhồi nhét, học thụ động, khả năng “tự học”- một nội lực phi thường ở HS vẫn tồn tại dưới dạng tiềm năng. Một trong những nguyên nhân quan trọng của thực trạng đó là nhiều GV chưa chú ý hướng dẫn cho HS cách tự học, chưa chú trọng giáo dục rèn luyện KN tự học cho HS. Đặc trưng của môn Địa lí trong nhà trường phổ thông mang tính chất tổng hợp và có tính liên ngành, kiến thức Địa lí rộng nhưng thời gian học trên lớp chỉ có giới hạn.
Vậy nên, việc rèn luyện cho HS KN tự học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng giúp giải quyết nghịch lý trên, làm khơi dậy tiềm năng đang ẩn trong từng con người “giống như cây về mùa đông, tuy trụi lá nhưng nhựa sống vẫn còn đó, chỉ đợi hơi ấm mùa xuân là sẽ vận chuyển trong cây, làm cho cây đâm trồi nảy lộc”(3). Đối với HS lớp 10, việc rèn luyện cho các em KN tự học nhằm biến “quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”, nâng cao chất lượng, hiệu quả học tập môn Địa lí, từ đó nâng cao “năng lực tự học”, phục vụ đắc lực không chỉ trong quá trình học tập mà còn cho hoạt động lao động, sản xuất. Như vậy, rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí cũng như những môn học khác có vai trò quan trọng, góp phần thực hiện hiệu quả chủ trương của Đảng, Nhà nước. Vậy nên, tôi lựa chọn đề tài: “Rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10 – THPT”.
Với mong muốn góp sức mình vào việc rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh – cơ sở hình thành năng lực tự học.Mục đích, nhiệm vụ của đề tài. Rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10 – THPT nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS, góp phần nâng cao hiệu quả học tập môn Địa lí ở nhà trường phổ thông. - Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10. - Đưa ra quy trình rèn luyện kỹ năng tự học.
- Tổ chức rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10. - Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm việc rèn luyện KN tự học cho HS. - Từ kết quả đạt được đề tài đưa ra các kiến nghị, đề xuất. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
Kỹ năng tự học Địa lí cho HS lớp 10 – THPT. - Đối tượng là HS lớp 10 – THPT. - Chương trình Địa lí lớp 10 (chương trình cơ bản). - Tập trung nghiên cứu tự học của HS trên lớp, ngoài lớp và ở nhà.
Phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp thu thập, xử lý thông tin Tài liệu được thu thập từ các nguồn khác nhau như: SGK, sách tham khảo, khóa luận tốt nghiệp, các trang web có nội dung liên quan, các tạp chí giáo dục…sau đó tiến hành phân tích, so sánh, chọn lọc nội dung phù hợp để giải quyết các nhiệm vụ. Thời gian tiến hành: từ 8/2/2013 – 3/3/2014. Phương pháp quan sát, điều tra thực tế Tổ chức điều tra thực tế bằng phiếu hỏi (150 phiếu hỏi được phát cho 150 HS lớp 12) và quan sát thực tế trong các tiết dự giờ.
Nhằm đưa ra những luận chứng quan trọng, khách quan, chính xác về thực trạng tự học của HS lớp 10 Địa điểm quan sát, điều tra: trường THPT Trần Quang Khải – tỉnh Hưng Yên, trường THPT Lê Qúy Đôn – tỉnh Thái Bình. Thời gian thực hiện: từ 8/2/2013-29/3/2013 tại trường THPT Lê Qúy Đôn – tỉnh Thái Bình và từ ngày 12/1/2014 – 3/3/2014 tại trường THPT Trần Quang Khải – tỉnh Hưng Yên. Phương pháp toán học Sử dụng các công thức toán thống kê để xử lí các kết quả thu được từ thực nghiệm sư phạm, điều tra, nhằm làm tăng tính chính xác, khách quan, tính thuyết phục cho kết quả nghiên cứu. Phương pháp thực nghiệm sư phạm PP được sử dụng để đánh giá tính khả thi của đề tài.
Tác giả thực nghiệm tại trường THPT Lê Qúy Đôn – tỉnh Thái Bình từ ngày 8/2/2013 - 29/3/2013 và trường THPT Trần Quang Khải – tỉnh Hưng Yên từ ngày12/1/2014 – 3/3/2014. Sau đó phân tích cả định tính và định lượng kết quả thực nghiệm sư phạm và rút ra kết luận của đề tài. Kế hoạch thực hiện các phương pháp trên, đặc biệt là phương pháp thực nghiệm tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu trong những năm tiếp theo. skkn NỘI DUNG I.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 – THPT. Khái niệm hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học. Trên cơ sở các quan điểm về hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học của nhiều chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước về lĩnh vực này, tác giả đưa ra quan điểm của mình về hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học. - Hoạt động học: là hoạt động được tổ chức một cách độc đáo, được điều khiển bởi mục đích tự giác nhằm lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kĩ xảo, những hành vi xác định để hình thành khối lượng tri thức khoa học nhằm phát triển toàn diện nhân cách người học.
- Tự học: cốt lõi của “học” là “tự học”, nhờ tự học mà “nội lực” được phát huy mạnh mẽ. Tự học là quá trình cá nhân người học tự lực, tự giác, tích cực, độc lập, nhằm chiếm lĩnh tri thức, kinh nghiệm ở một lĩnh vực nào đó trong học tập nhằm hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách. Tự học là một hình thức học tập có tính độc lập cao và đậm sắc thái cá nhân nhưng có quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học. Nội dung của tự học rất phong phú, bao gồm toàn bộ những công việc học tập do cá nhân và có khi cả tập thể HS tiến hành ngoài giờ, hoặc do bản thân HS tiến hành ngay trong giờ học trên lớp như: đọc sách, làm bài tập, làm thí nghiệm, tự suy nghĩ, tự “động não”… - Kỹ năng tự học: là hệ thống phương thức hành động thể hiện hành động tự học, những thao tác tự học được người học sử dụng một cách có ý thức tự lực, độc lập trên cơ sở lựa chọn và vận dụng những tri thức kinh nghiệm đã có để thực hiện có kết quả mục tiêu học tập đề ra và phù hợp với những điều kiện cho phép.
Hệ thống KN tự học như: KN lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch, đọc sách, ghi chép, hệ thống hóa, KN làm các bài tập, tự kiểm tra đánh giá, KN ôn tập, kiểm tra, KN vận dụng kiến thức vào thực tiễn… KN Địa lí: là hệ thống phương thức hành động mà HS hoàn thành một cách có ý thức, trên cơ sở những kiến thức Địa lí đã có. Trong học tập bộ môn Địa lý ở nhà trường phổ thông có nhiều KN như: + Kỹ năng sử dụng BĐ, biểu đồ, BSL, tranh ảnh. + Kỹ năng đọc – ghi chép sách, tài liệu tham khảo. + Kỹ năng làm việc với các tài liệu tham khảo (sách, báo, tạp chí…).
+ Kỹ năng làm các bài tập Địa lý. + Kỹ năng lập kế hoạch. skkn + Kỹ năng sử dụng CNTT. + Kỹ năng ôn tập – kiểm tra.
+ Kỹ năng trình bày thông tin Địa lí, xây dựng báo cáo Địa lí… Rèn luyện kỹ năng tự học nhằm hướng tới cái đích cao hơn là hình thành năng lực tự học, đáp ứng những đòi hỏi của xã hội, giúp HS có thể học mọi lúc, mọi nơi, mọi hoàn cảnh và tự học suốt đời như lời khẳng định của Lê nin “học, học nữa, học mãi”. Tác giả còn dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước trong đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông nói chung; môn Địa lí nói riêng; mô hình “dạy – tự học” của giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn…làm cơ sở lý luận.Cơ sở thực tiễn. Ngoài cơ sở thực tiễn là mục tiêu, cấu trúc, nội dung chương trình Địa lí lớp 10 - THPT; đặc điểm tâm, sinh lý, nhận thức của học sinh lớp 10; tác giả còn tiến hành dự giờ tiết học, phát phiếu hỏi cho HS tại trường THPT Trần Quang Khải và trường THPT Lê Qúy Đôn – tỉnh Thái Bình để thăm dò ý kiến và khảo sát kỹ năng tự học của các em, kết quả nhận thấy: Quan sát thấy trong các giờ học, GV còn ít áp dụng các PP, kĩ thuật dạy học hiện đại, chủ yếu sử dụng PP diễn giảng; PP đặt câu hỏi được sử dụng nhưng với lượng thời gian không nhiều. Theo quan sát thấy: mỗi lần GV đặt câu hỏi, HS vội nhìn SGK tìm đúng chỗ GV hỏi, để khi được gọi đứng lên thì đọc nguyên văn và không có ý kiến cá nhân, không có sự sáng tạo.
Tuy những câu hỏi mang tính chất tái hiện là không thể thiếu nhưng không thể chỉ dừng lại ở đó. Tái hiện để làm gì? Đó mới là điều cần phải có. Với hệ thống câu hỏi còn thiên về nêu, trình bày vấn đề, GV khó có thể tạo cho HS tính tích cực, hứng thú học tập và khơi dậy óc sáng tạo, khó khuyến khích HS tự làm việc với SGK, tự tìm hiểu qua những tư liệu liên quan đến bài học để hôm sau cùng cô giáo, bạn bè tranh luận. Vì thế, GV càng khó hình thành cho các em ý thức tự học, tự đọc, tự nghiên cứu bài học bằng khả năng của mình một cách khoa học và hệ thống.
Cũng qua quan sát thấy: sự trao đổi thảo luận giữa HS – GV, HS – HS còn hạn chế.