Chương 1. Một sô vẫn đề lý luận về kỷ luật lao động sa thải và điều chỉnh pháp luật về kỷ luật lao động sa thải. Thực trạng quy định của Bộ luật Lao động 2019 về kỷ luật lao động sa thải và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Bắc Giang. Một số kiên nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về ký luật lao động sa thải tại tỉnh Bắc Giang.
MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE KỶ LUẬT LAO ĐỘNG SA THAI VA DIEU CHÍNH PHAP LUAT VE KỶ LUAT LAO ĐỘNG SA THÁI 1. Khái quát chung về kỷ luật lao động sa thai 1. Khái niệm và đặc điểm của kỷ luật lao động sa thải (i) Khải niệm ky luật lao động: “Kỷ luật được hiểu là những quy định, quy tắc, trật tự mà con người cần phải tuân thủ khi tham gia vào hoạt động trong một tổ chức, một tập đoàn hay trong quan hệ với cộng đông "1G phạm vi xã hội, kỷ luật được coi là nên tảng để xây dựng một xã hội 6n định và phát triển. Nếu không có kỷ luật, các mỗi quan hệ giữa con người với con người trong sản xuất, sinh hoạt và các hoạt động xã hội sẽ không được điều chỉnh một cách hiệu quả.
Lênin từng nói: “7ổ chức lao động xã hội của chủ nghĩa cộng sản mà bước dau là chủ nghĩa xã hội, thì dựa vào và sẽ ngày càng dựa vào một kỷ luật tự giác và tự nguyện của chính người lao động ”?. Câu nói này của Lénin đã nhân mạnh hơn hết vai trò quan trọng của KLLD và việc thực hiện KLLD với tinh thần tự giác va ky luật. Đặc biệt, trong bối cảnh xu hướng hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, hoạt động sản xuất kinh doanh ngày càng phát triển. Trong QHLD của nền kinh tế thị trường, KLLĐ được thiết lập và duy trì tại các đơn vị sử dụng lao động, với mục tiêu đảm bảo trật tự và nề nếp trong môi trường làm việc.
Đó là những quy định ma NLP phải tuân thủ khi tham gia QHLD. Theo Từ điển Luật học định nghĩa: “Kỷ luật lao động là những quy định có tính bắt buộc về việc tuân theo thời gian, công nghệ và điều hành sản xuất kinh doanh được thể hiện trong nội quy lao động nhằm bảo đảm trật tự tại đơn vị sử dụng lao động. Người lao động và người sử dụng lao động đều phải tôn trọng, thực hiện day đủ các nghĩa vụ của minh đối với kỷ luật lao dong”. Dưới góc độ pháp lý, với tư cách là chế định của Luật lao động, KLLD được hiểu là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định trách nhiệm, nghĩa vụ của NLD đối với cơ quan, đơn vị, tổ chức mà họ làm việc, cũng như các biện pháp xử lý đối với những người không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ đó.
Điều 117 BLLD năm 2019 quy định: “Kỷ /udt lao động ! Trường Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình Luật Lao động Việt Nam, NXB Công an Nhân dân, Hà Nội, tr.329 ? Lênin (1921), Ban về thué lương thực. 3 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật hoc, NXB Từ điện Bách khoa, Hà Nội, tr.436 là những quy định về việc tuân theo thời gian, công nghệ và điều hành sản xuất kinh doanh do người sử dụng lao động ban hành trong nội quy lao động và do pháp luật quy định”. Như vậy, đưới góc độ chung nhất, có thé hiểu: “Kỷ /uật lao động là những tiêu chuẩn quy định hành vi của NLD, dựa trên ý chi của NSDLĐ và các quy định của pháp luật, NLD có nghĩa vụ phải tuân thủ, nếu có vi phạm xảy ra NLD phải chịu trách nhiệm trước NSDLĐ về hành vi vi phạm cua minh”. (ii) Khai niém KLLD sa thai: Tùy theo pháp luật của từng quốc gia mà chế tài ky luật được quy định ở những hình thức mà mức độ nặng nhẹ khác nhau, song chủ yếu tồn tại ở ba đạng: (1) Hình thức xử lý thuần tuý mang tính tinh thần như cảnh cáo, khiển trách; (2) Hình thức xử lý tác động đến nghề nghiệp và công việc của NLĐ như chuyên chỗ làm, không nâng lương, hoãn nâng bậc.; (3) Hình thức xứ lý tác động đến sự tồn tại của mối quan hệ lao động (châm dứt QHLĐ) như sa thải.
Trong đó, sa thải là hình thức KLLĐ nặng nhất mà NSDLD có thê áp dụng déi với NLD có hành vi vi phạm kỷ luật. Dưới góc độ quốc tế, Tổ chức lao động quốc tế (ILO) tiếp cận khái niệm “sa thai” là việc cham đứt HDLD đo quyết định đơn phương của NSDLĐ, không phụ thuộc vào ý chí của NLĐ. Còn ở mỗi quốc gia, viéc tiép cận khái niệm sa thai theo mức độ nghiêm khắc và linh hoạt khác nhau, tuỳ thuộc vào hệ thống và chính sách báo vệ NLD. Tại Hoa Kỳ, khái niệm "sa thai" thường liên quan đến học thuyết "at- will employment"* (QHLD tự nguyện).
Theo đó, NSDLD có thé cham dứt HDLD bat kỳ lúc nào mà không cần lý do chính đáng, miễn là không vi phạm các luật chống phân biệt đối xử hoặc các thỏa thuận lao động cụ thể. Trong khi đó, tại Anh, “sa thai” được định nghĩa trong từ điển Luật Oxford là việc chấm đứt HDLD do NSDLD thực hiện và có thé là hợp lý hoặc không hợp lý tùy thuộc vào lý do và quy trình thực hiệnŠ. Tại Việt Nam, pháp luật quy định sa thải là một trong những hình thức xử lý KLLĐ. Tuy nhiên lại không đưa ra định nghĩa cụ thể về hình thức kỷ luật này.
Từ điển Tiếng Việt định nghĩa sa thải như sau: “Sa thdi là việc thải người làm, không được ding nữa ”5. Còn theo Từ điển Luật học định nghĩa: “Sa thai là một hình thức xử lý KLLĐ theo dé NSDLĐ chấm dứt việc sử dụng lao động khi NLD vi phạm ””. Martin & Jonathan Law (2018), Oxford Dictionary of Law, tr.189 5 Viện Ngôn ngữ học (2018), 7 điển Tiếng viét, NXB Hồng Đức, tr.1066 7 Viện khoa học pháp lý (2006), Tw điển Luật học, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr.525 Trong cuốn Thuật ngữ Pháp lý của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng định nghĩa: “Sa thdi là một hình thục xử ly vi phạm KLLĐ buộc NLD ra khỏi chỗ làm việc của doanh nghiệp, tổ chức vì có khuyết điểm nghiêm trọng đối với KLLĐ. Người bị sa thải không được hưởng các chế độ, chính sách như đối với NLD về hưu, mất sức "Š.
Có thé suy ra, về ban chất thi sa thải là hành vi đơn phương của NSDLĐ làm chấm dứt QHLD với NLD. Từ những góc độ nghiên cứu khác nhau sẽ đưa ra những định nghĩa khác nhau về KLLĐ sa thải. Tuy nhiên, với tư cách là một hình thức xử lý KLLĐ, có thể đưa ra định nghĩa về KLLĐ sa thải như sau: “KLLD sa thải là hình thức xử ly KLLD nghiêm khắc nhất, theo đó NSDLĐ chấm dứt QHLĐ với NLD khi NLD có hành vi vi phạm nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng các quy định trong nội quy lao động và được pháp luật quy định `”. Đặc điểm của kỷ luật lao động sa thải: Là một hình thức KLLD, kỷ luật sa thải không chỉ mang những đặc điểm của KLLĐ nói chung mà còn có những đặc điểm riêng biệt: Thứ nhất, chủ thể áp dụng kỷ luật sa thải là NSDLĐ và chủ thể bị áp dụng kỷ luật sa thai là NLD.
Trong QHLĐ, NSDLD là người có quyền điều hành và quản lý công việc của NLD, giữ gìn trật tự ôn định trong trong phạm vi tổ chức, doanh nghiệp của mình. Họ có quyền quyết định áp dụng các hình thức xử lý KLLĐ đối với NLĐ, trong đó có hình thức sa thải. NLD là đối tượng tham gia vào QHLD dưới sự điều hành va quản ly của NSDLD. Trong quá trình thực hiện công việc, NLD được hưởng lương và các chế độ, đồng thời cũng phải tuân thủ các quy định, nội quy lao động phù hợp với quy định của pháp luật.
Nếu NLD vi phạm các quy định này 6 mức nghiêm trong hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì sẽ phải chịu hình thức kỷ luật sa thải. Việc áp dụng kỷ luật sa thải đối với NLD không chi là hình thức xử lý vi phạm mà còn là sự phản ánh trách nhiệm, nghĩa vụ của các bên trong việc duy trì trật tự, kỷ luật nơi làm việc. Thứ hai, sa thải là hình thức kỷ luật nghiêm khắc nhất, được áp dụng đối với NED vi phạm KLLĐ và hậu qua của nó là chấm dứt QHLĐ. 8 Nguyễn Mạnh Hùng (2011), Thuật ngữ pháp lý, NXB Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, tr.372 Là một chế tài pháp ly trong QHLĐ, KLLD sa thải được áp đụng khi NLD có hành vi vi phạm kỷ luật ở mức độ nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trong trong qua trình làm việc.
Đó là các hành vi như: trộm cắp, tham ô, sử dụng ma tuý tại nơi làm việc, đánh bạc, hay các hành vi vi phạm đạo đức nghé nghiệp nghiêm trọng. Khi NLD bị áp dụng hình thức KLLD sa thai, NLD sẽ đồng thời cham dứt hoàn toàn QHLĐ với NSDLĐ. Hậu quả của kỷ luật sa thai không chi dừng lại ở việc NLD mắt đi nguồn thu nhập phát sinh trên cơ sở HĐLĐ, tổn thất về tinh thần mà còn ảnh hưởng tới khả năng tìm kiếm công việc sau này của NLD do danh dự, uy tin của NLD bị giảm sút. Trong khi đó, đối với các hình thức KLLĐ khác, NLD vẫn có cơ hội và có thé tiếp tục làm việc cho NSDLD, vẫn duy trì được nguồn thu nhập đảm bảo cuộc song.
Ngoài việc NLD bị cham dứt QHLD với NSDLĐ, NLD còn có thé phái bồi thường khi gây ra các hư hóng, thiệt hại về tài sản cho hành vi của mình gây ra. Thứ ba, pháp luật quy định cụ thể về các căn cứ và trình tự, thủ tục xử ly kỷ ludt sa thải. Sở di pháp luật quy định cu thé, rõ ràng về căn cứ và trình tự, thủ tục xử lý kỷ luật sa thai là bởi vì nó có tính chất nghiêm trọng và mang lại hậu quả lâu dài. Ký luật sa thải có ảnh hưởng đến cả hai bên chú thê trong QHLĐ.
Nó không chỉ tác động lớn đến cuộc sống và thu nhập của NLD mà còn tác động đến hoạt động quản lý nhân sự và tổ chức lao động của NSDLĐ. Chính vi vậy, chỉ khi NLD có hành vi vi phạm ky luật nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thi NSDLD mới thực hiện ky luật sa thai. Khác với các hình thức xử ly KLLD khác, PLLD Việt Nam quy định rõ ràng căn cứ dé xử ly KLLD theo liệt kê hành vi vi phạm có tính chất tương đối.