Khóa luận: Hướng dẫn học sinh sử dụng tri thức nền đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô lớp 10

Khám phá các tiêu chuẩn, quy trình và ứng dụng của 'kltn linh chuẩn'. Bài viết cung cấp thông tin chi tiết và hữu ích cho người đọc quan tâm đến lĩnh vực này.

Trường đại học

Đại học Sư phạm Hà Nội

Chuyên ngành

Ngữ văn

Tác giả

Trần Mỹ Linh

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

Khóa luận tốt nghiệp

2021

161
0
0

Phí lưu trữ

45 Point

Tóm tắt

I. Khám phá KLTN Linh Chuẩn Tổng quan về đề tài đọc hiểu Đại cáo Bình Ngô

Trong bối cảnh chương trình giáo dục phổ thông không ngừng đổi mới nhằm bồi dưỡng năng lực và phẩm chất người học, việc nâng cao năng lực đọc hiểu trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu. Đặc biệt, với môn Ngữ Văn, năng lực đọc hiểu là chìa khóa để kiến tạo nghĩa của văn bản, trong đó có những tác phẩm kinh điển như "Đại cáo Bình Ngô". Khóa luận tốt nghiệp của Linh (hay KLTN Linh Chuẩn) nổi bật như một công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập trung vào việc hướng dẫn học sinh sử dụng tri thức nền trong dạy học đọc hiểu văn bản “Đại cáo bình Ngô” ở lớp 10. Công trình này không chỉ góp phần giải quyết những khó khăn hiện hữu trong thực tiễn dạy học đọc hiểu mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới mẻ, mang tính ứng dụng cao. Việc phân tích kỹ lưỡng nội dung và phương pháp trong KLTN của Linh giúp người đọc nắm bắt được tầm quan trọng của tri thức nền trong đọc hiểu và các chiến thuật dạy học đọc hiểu hiệu quả, từ đó tối ưu hóa quá trình tiếp nhận tri thức cho học sinh. Nghiên cứu này đặt trọng tâm vào việc xác định, xây dựng và vận dụng hệ thống tri thức nền một cách khoa học, có hệ thống, nhằm biến thách thức thành cơ hội trong việc làm chủ các tác phẩm văn học phức tạp. KLTN Linh Chuẩn không chỉ là một báo cáo nghiên cứu, mà còn là một cẩm nang hữu ích cho các giáo viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục Ngữ văn.

1.1. Lí do và tầm quan trọng của việc nghiên cứu Khóa luận tốt nghiệp của Linh

Việc lựa chọn đề tài của Khóa luận tốt nghiệp của Linh xuất phát từ thực tiễn dạy học đọc hiểu văn bản tại các trường phổ thông còn gặp nhiều bất cập, dù đây là năng lực cốt lõi theo định hướng đổi mới giáo dục. Năng lực đọc hiểu đòi hỏi học sinh thực hiện các hoạt động, thao tác theo quy trình để kiến tạo nghĩa của văn bản. Tuy nhiên, việc thiếu tri thức nền hoặc không biết cách sử dụng chúng đã gây ra rào cản lớn. Đặc biệt, với một tác phẩm đồ sộ và chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa như "Đại cáo Bình Ngô", việc đọc hiểu càng trở nên thử thách hơn. KLTN Linh Chuẩn ra đời nhằm giải quyết vấn đề này, cung cấp một lộ trình rõ ràng để giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm một cách sâu sắc và toàn diện. Tầm quan trọng của nghiên cứu nằm ở chỗ nó không chỉ đơn thuần là việc phân tích tác phẩm mà còn là việc trang bị cho học sinh một công cụ tư duy, một phương pháp tiếp cận chủ động đối với bất kỳ văn bản nào, góp phần phát triển năng lực đọc hiểu bền vững. Việc nhận diện và vận dụng tri thức nền hiệu quả sẽ giúp học sinh vượt qua những khó khăn về ngôn ngữ, bối cảnh lịch sử, văn hóa, từ đó cảm thụ được giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm. Đây là yếu tố then chốt giúp nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn 10 và chuẩn bị cho học sinh những kỹ năng học tập suốt đời.

1.2. Mục tiêu và phương pháp luận trong Khóa luận tốt nghiệp của Linh

Mục tiêu chính của Khóa luận tốt nghiệp của Linh là xây dựng và đề xuất một hệ thống các tri thức nền cần thiết, đồng thời đưa ra các chiến thuật dạy học đọc hiểu nhằm hướng dẫn học sinh lớp 10 sử dụng chúng một cách hiệu quả trong quá trình đọc hiểu văn bản "Đại cáo Bình Ngô". Luận văn đặt ra nhiệm vụ cụ thể là xác định cơ sở lý luận về tri thức nền và vai trò của nó, phân tích đặc điểm của "Đại cáo Bình Ngô" và vị trí của bài học, từ đó đề xuất các chiến thuật cụ thể. Về phương pháp nghiên cứu, KLTN Linh Chuẩn đã áp dụng tổng hợp nhiều phương pháp khác nhau để đảm bảo tính khách quan và khoa học. Các phương pháp chính bao gồm: nghiên cứu khoa học giáo dục lí thuyết (phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến đọc hiểu, tri thức nền, lí luận dạy học văn học); điều tra, khảo sát thực tiễn dạy học tại trường phổ thông; và phương pháp thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng hiệu quả của các chiến thuật đã đề xuất. Điều này cho phép KLTN của Linh không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có tính ứng dụng cao, mang lại những gợi ý thiết thực cho việc dạy học Ngữ văn 10, đặc biệt là việc nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô cho học sinh.

II. Vấn đề cốt lõi Tri thức nền ảnh hưởng năng lực đọc hiểu văn bản như thế nào

Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản hiện nay cho thấy một nghịch lí: dù đã được đầu tư nhiều về phương pháp, học sinh vẫn gặp khó khăn trong việc kiến tạo nghĩa sâu sắc của tác phẩm. Nguyên nhân chính thường nằm ở việc thiếu hụt hoặc không biết cách khai thác tri thức nền. Những tri thức này không chỉ là thông tin đơn thuần mà còn là bối cảnh văn hóa, lịch sử, xã hội, hoặc hiểu biết về tác giả, thể loại, phong cách… giúp người đọc kết nối, suy luận và đồng sáng tạo với văn bản. KLTN Linh Chuẩn đã đi sâu vào phân tích mối liên hệ mật thiết này, làm rõ vai trò không thể thiếu của tri thức nền trong đọc hiểu, đặc biệt là với một áng văn bất hủ như "Đại cáo Bình Ngô". Việc hiểu rõ "Đại cáo Bình Ngô" đòi hỏi một lượng lớn tri thức nền về thời đại, về con người Nguyễn Trãi và Lê Lợi, về thể loại cáo, cũng như bối cảnh lịch sử hào hùng của cuộc kháng chiến chống Minh. Nếu không có những tri thức này, việc đọc hiểu chỉ dừng lại ở bề mặt ngôn ngữ mà không thể thấu hiểu chiều sâu tư tưởng và cảm xúc mà tác giả gửi gắm. Nghiên cứu của Linh khẳng định rằng việc trang bị tri thức nền một cách hệ thống là bước đầu tiên và quan trọng nhất để phát triển năng lực đọc hiểu toàn diện.

2.1. Định nghĩa và vai trò của tri thức nền trong đọc hiểu văn bản

Tri thức nền (background knowledge) được hiểu là tổng hòa những hiểu biết, kinh nghiệm, niềm tin, giá trị văn hóa và xã hội mà người đọc đã tích lũy từ trước khi tiếp cận một văn bản cụ thể. Theo các nghiên cứu về đọc hiểu, tri thức nền không chỉ là một yếu tố hỗ trợ mà còn là thành phần không thể tách rời của quá trình kiến tạo nghĩa. Một trích dẫn từ tài liệu cho thấy, tri thức nền bao gồm: "tri thức về tác giả và bối cảnh sáng tác, tri thức về thể loại, tri thức về người anh hùng Lê Lợi, tri thức về đề tài người anh hùng cứu nước." (Mục lục, Chương 1, KLTN của Linh). Vai trò của chúng là giúp người đọc xây dựng khung hiểu biết ban đầu, thiết lập mối liên hệ giữa cái đã biết và cái đang đọc, từ đó dự đoán, suy luận và giải mã ý nghĩa sâu sắc của văn bản. Đối với đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô, tri thức nền về lịch sử nhà Minh đô hộ, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, hình tượng Nguyễn Trãi và Lê Lợi trở thành cơ sở để học sinh cảm nhận được hào khí Đông A, ý chí độc lập dân tộc và tài năng quân sự, chính trị của các bậc tiền nhân. Thiếu tri thức nền sẽ khiến học sinh dễ rơi vào tình trạng đọc vẹt, hiểu sai hoặc bỏ qua những tầng nghĩa quan trọng của tác phẩm, ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển năng lực đọc hiểu cốt lõi.

2.2. Hệ thống tri thức nền cần thiết cho Đại cáo Bình Ngô qua nghiên cứu của Linh

KLTN Linh Chuẩn đã hệ thống hóa một cách chi tiết các loại tri thức nền đặc biệt quan trọng khi tiếp cận "Đại cáo Bình Ngô". Đầu tiên là tri thức về tác giả Nguyễn Trãi và bối cảnh sáng tác (Mục 1.2.1, Chương 1). Việc hiểu về cuộc đời, con người Nguyễn Trãi – một "người đầu đội trời Việt Nam, chân đạp đất Việt Nam, tâm hồn lộng gió thời đại" [Tài liệu gốc] – cùng với hoàn cảnh lịch sử đầy biến động của nhà Trần suy thoái và sự xâm lược của nhà Minh, là tiền đề để thấu hiểu tâm huyết và tư tưởng của ông trong tác phẩm. Tiếp theo, tri thức về thể loại (chiếu, hịch, cáo) giúp học sinh nhận diện đặc trưng phong cách, mục đích và cấu trúc của "Đại cáo Bình Ngô". Đây không chỉ là một áng văn chương mà còn là một tuyên ngôn độc lập. Cuối cùng, tri thức về người anh hùng Lê Lợi và đề tài người anh hùng cứu nước (Mục 1.2.3, 1.2.4, Chương 1) là yếu tố không thể thiếu. Học sinh cần nắm rõ vai trò của Lê Lợi trong khởi nghĩa Lam Sơn, những khó khăn buổi đầu và sự kiên cường vượt qua thử thách. Bằng cách trang bị đầy đủ hệ thống tri thức nền này, KLTN của Linh tin rằng học sinh sẽ có được nền tảng vững chắc để không chỉ đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô mà còn có thể đánh giá sâu sắc giá trị lịch sử và văn hóa của tác phẩm.

III. Giải pháp đột phá Các chiến thuật vận dụng tri thức nền trong dạy học đọc hiểu

Việc xác định tri thức nền là bước đầu, nhưng làm thế nào để học sinh thực sự sử dụng chúng một cách hiệu quả trong quá trình đọc hiểu mới là vấn đề then chốt mà Khóa luận tốt nghiệp của Linh tập trung giải quyết. Nghiên cứu đã đề xuất và triển khai một loạt các chiến thuật dạy học đọc hiểu sáng tạo, không chỉ giúp học sinh tiếp cận Đại cáo Bình Ngô một cách chủ động mà còn kích thích tư duy phản biện và khả năng liên hệ. Những chiến thuật này được thiết kế để giáo viên có thể linh hoạt áp dụng, biến giờ học Ngữ văn trở nên sinh động và ý nghĩa hơn, đặc biệt là trong dạy học Ngữ văn 10. Từ việc gợi mở tri thức có sẵn đến việc xây dựng tri thức mới và vận dụng chúng để giải mã văn bản, mỗi chiến thuật đều có vai trò riêng, góp phần hình thành và phát triển năng lực đọc hiểu toàn diện. KLTN Linh Chuẩn không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn trình bày cách thức triển khai cụ thể, biến những khái niệm trừu tượng thành hoạt động học tập thiết thực. Đây là điểm nhấn quan trọng, thể hiện tính ứng dụng cao của KLTN của Linh trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.

3.1. Chiến thuật tổng quan và KWL Nâng cao hiệu quả KLTN Linh Chuẩn

KLTN Linh Chuẩn giới thiệu các chiến thuật dạy học đọc hiểu hiệu quả, khởi đầu bằng chiến thuật tổng quan về văn bản và chiến thuật KWL (Know – Want to Know – Learned). Chiến thuật tổng quan giúp học sinh có cái nhìn bao quát về tác phẩm trước khi đi sâu vào chi tiết, định hình khung sườn kiến thức. Ví dụ, giáo viên có thể giới thiệu về tác giả Nguyễn Trãi, bối cảnh lịch sử, và thể loại cáo của "Đại cáo Bình Ngô" một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ, gợi mở các tri thức nền liên quan. Chiến thuật KWL là một phương pháp tương tác cao, khuyến khích học sinh tự chủ trong việc khám phá và kết nối tri thức. Học sinh được yêu cầu ghi lại những gì mình đã biết (Know) về tác phẩm, những gì muốn biết (Want to Know) và sau khi học sẽ ghi lại những gì đã học được (Learned). Điều này không chỉ giúp giáo viên nắm bắt được trình độ tri thức nền hiện có của học sinh mà còn kích thích sự tò mò, khám phá, biến quá trình đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô thành một hành trình tự tìm tòi và kiến tạo. Theo KLTN của Linh, việc áp dụng các chiến thuật này ngay từ đầu giúp xây dựng nền tảng vững chắc, chuẩn bị tâm thế cho học sinh để tiếp nhận những nội dung phức tạp hơn, từ đó nâng cao hiệu quả phát triển năng lực đọc hiểu.

3.2. Đọc suy luận và giao tiếp văn học Phát triển năng lực đọc hiểu chuyên sâu

Bên cạnh các chiến thuật khởi động, Khóa luận tốt nghiệp của Linh còn đề xuất các chiến thuật dạy học đọc hiểu chuyên sâu như chiến thuật đọc suy luận và chiến thuật cuộc giao tiếp văn học. Chiến thuật đọc suy luận tập trung vào việc hướng dẫn học sinh từ những thông tin tường minh trong văn bản để suy luận ra những ý nghĩa ngụ ý, ẩn dụ hoặc những giá trị tư tưởng sâu xa. Đối với "Đại cáo Bình Ngô", học sinh có thể suy luận về ý chí độc lập dân tộc, lòng căm thù giặc và khát vọng hòa bình của tác giả thông qua cách miêu tả tội ác giặc Minh hay sự anh dũng của nghĩa quân Lam Sơn. Điều này đòi hỏi học sinh phải vận dụng linh hoạt tri thức nền về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ để giải mã thông điệp. Chiến thuật cuộc giao tiếp văn học lại khuyến khích học sinh xem văn bản như một kênh giao tiếp giữa tác giả, tác phẩm và người đọc. Học sinh được đặt vào vị trí chủ động để đối thoại với văn bản, với tác giả Nguyễn Trãi và thậm chí với các bạn đọc khác, chia sẻ cảm nhận, diễn giải và tranh luận. Các hoạt động này không chỉ giúp phát triển năng lực đọc hiểu mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện, lập luận và diễn đạt. KLTN Linh Chuẩn nhấn mạnh rằng việc kết hợp các chiến thuật này sẽ tạo ra một môi trường học tập năng động, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn cảm thụ sâu sắc hơn về Đại cáo Bình Ngô và các tác phẩm văn học khác trong chương trình dạy học Ngữ văn 10.

IV. Ứng dụng thực tiễn Hiệu quả của KLTN Linh Chuẩn đối với dạy học Ngữ văn 10

Một trong những giá trị cốt lõi của bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học giáo dục nào chính là khả năng ứng dụng vào thực tiễn. Khóa luận tốt nghiệp của Linh đã vượt ra khỏi giới hạn lý thuyết để chứng minh hiệu quả của các phương pháp đề xuất thông qua việc thiết kế giáo án và triển khai thực nghiệm sư phạm. Điều này cung cấp minh chứng rõ ràng về tiềm năng nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn 10, đặc biệt là trong việc giúp học sinh tiếp cận các tác phẩm văn học kinh điển như "Đại cáo Bình Ngô". Việc áp dụng các chiến thuật dạy học đọc hiểu dựa trên tri thức nền đã được kiểm chứng cho thấy những cải thiện đáng kể trong khả năng của học sinh. KLTN Linh Chuẩn không chỉ dừng lại ở việc đưa ra giải pháp, mà còn cung cấp một mô hình thực tế để các giáo viên có thể tham khảo và điều chỉnh phù hợp với bối cảnh giảng dạy của mình. Điều này khẳng định tính thực tiễn và giá trị đóng góp của KLTN của Linh đối với lĩnh vực sư phạm Ngữ văn, hướng tới mục tiêu phát triển năng lực đọc hiểu toàn diện cho học sinh.

4.1. Thiết kế giáo án và triển khai thực nghiệm giảng dạy theo KLTN

Dựa trên hệ thống tri thức nền và các chiến thuật dạy học đọc hiểu đã xác định, Khóa luận tốt nghiệp của Linh đã tiến hành thiết kế các giáo án chi tiết cho bài học "Đại cáo Bình Ngô" ở lớp 10. Các giáo án này được xây dựng theo định hướng phát triển năng lực đọc hiểu, tích hợp các hoạt động khai thác tri thức nền một cách chủ động và sáng tạo. Ví dụ, trước khi đi vào phân tích chi tiết văn bản, giáo án có thể bao gồm hoạt động thảo luận nhóm về bối cảnh lịch sử, hình tượng Nguyễn Trãi và Lê Lợi, hoặc yêu cầu học sinh tìm hiểu về thể loại cáo. Sau đó, trong quá trình đọc, các chiến thuật như KWL, đọc suy luận được lồng ghép thông qua các phiếu bài tập, câu hỏi gợi mở, hoặc hoạt động tranh luận. Quá trình triển khai thực nghiệm sư phạm đã được thực hiện tại một số trường phổ thông, với sự tham gia của giáo viên và học sinh. Mục tiêu của thực nghiệm là đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các giáo án, đo lường mức độ cải thiện năng lực đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô của học sinh. Kết quả ban đầu từ thực nghiệm đã cung cấp những dữ liệu quan trọng, khẳng định rằng các chiến thuật được đề xuất trong KLTN Linh Chuẩn có tiềm năng lớn trong việc nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn 10.

4.2. Đánh giá và tiềm năng phát triển đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô

Kết quả thực nghiệm từ Khóa luận tốt nghiệp của Linh cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong khả năng đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô của học sinh khi được hướng dẫn sử dụng tri thức nền một cách hệ thống. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm mà còn thể hiện khả năng phân tích, tổng hợp và đánh giá sâu sắc hơn. Đặc biệt, năng lực đọc hiểu ở cấp độ suy luận và liên hệ đã được nâng cao đáng kể, cho thấy sự chuyển biến tích cực trong tư duy của người học. Luận văn đã chỉ ra rằng việc tích hợp tri thức nền và các chiến thuật dạy học đọc hiểu không chỉ giúp học sinh hiểu bài hơn mà còn tạo hứng thú, động lực trong học tập. Tiềm năng phát triển từ nghiên cứu của Linh là rất lớn. Các phương pháp này có thể được nhân rộng và điều chỉnh để áp dụng cho nhiều tác phẩm văn học khác trong chương trình dạy học Ngữ văn 10 và các cấp học khác, góp phần vào mục tiêu chung là phát triển năng lực đọc hiểu toàn diện cho học sinh Việt Nam. KLTN Linh Chuẩn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu khoa học giáo dục tiếp theo về việc khai thác tối đa tiềm năng của tri thức nền trong giảng dạy và học tập văn học.

V. Kết luận và định hướng tương lai Giá trị bền vững từ KLTN của Linh

Tổng kết lại, Khóa luận tốt nghiệp của Linh là một công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn và khoa học sâu sắc, tập trung vào việc giải quyết một trong những thách thức lớn của dạy học Ngữ văn 10: làm thế nào để học sinh đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô một cách hiệu quả nhất thông qua việc sử dụng tri thức nền. Nghiên cứu đã không chỉ hệ thống hóa một cách khoa học các tri thức nền cần thiết mà còn đề xuất và kiểm chứng hiệu quả của các chiến thuật dạy học đọc hiểu sáng tạo. Giá trị bền vững của KLTN Linh Chuẩn nằm ở việc nó cung cấp một khuôn khổ rõ ràng, có thể áp dụng được cho giáo viên, giúp họ định hướng và thiết kế các hoạt động giảng dạy nhằm phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh. Thành công của KLTN của Linh là minh chứng cho thấy sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn có thể mang lại những đổi mới tích cực trong giáo dục. Công trình này không chỉ là một đóng góp cá nhân mà còn là một nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho cộng đồng sư phạm, mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu khoa học giáo dục về văn học.

5.1. Tóm lược đóng góp chính của khóa luận tốt nghiệp Ngữ văn

Đóng góp chính của Khóa luận tốt nghiệp của Linh nằm ở ba điểm cốt lõi. Thứ nhất, nghiên cứu đã xây dựng một hệ thống tri thức nền toàn diện và chi tiết, được coi là kim chỉ nam để học sinh tiếp cận sâu sắc văn bản "Đại cáo Bình Ngô". Hệ thống này bao gồm kiến thức về tác giả Nguyễn Trãi và Lê Lợi, bối cảnh lịch sử, thể loại và đề tài anh hùng cứu nước. Thứ hai, KLTN Linh Chuẩn đã đề xuất các chiến thuật dạy học đọc hiểu sáng tạo và thiết thực, từ chiến thuật tổng quan, KWL đến đọc suy luận và giao tiếp văn học, giúp giáo viên có công cụ hữu hiệu để hướng dẫn học sinh vận dụng tri thức nền. Thứ ba, thông qua thực nghiệm sư phạm, KLTN của Linh đã chứng minh được tính hiệu quả của các chiến thuật này trong việc nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản Đại cáo Bình Ngô cho học sinh lớp 10. Những đóng góp này không chỉ giải quyết một vấn đề cụ thể trong dạy học Ngữ văn 10 mà còn mở ra tầm nhìn mới cho việc phát triển năng lực đọc hiểu nói chung, khẳng định giá trị của khóa luận tốt nghiệp Ngữ văn trong việc đưa lý thuyết vào thực tiễn.

5.2. Mở rộng nghiên cứu và ứng dụng các chiến thuật dạy học đọc hiểu

Hướng tới tương lai, Khóa luận tốt nghiệp của Linh mở ra nhiều tiềm năng cho việc mở rộng nghiên cứu và ứng dụng. Các chiến thuật dạy học đọc hiểu đã được kiểm chứng có thể được điều chỉnh và áp dụng cho các tác phẩm văn học khác trong chương trình dạy học Ngữ văn 10 hoặc thậm chí ở các cấp học khác, nhằm mục tiêu phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh trên diện rộng. Ví dụ, chiến thuật KWL hay đọc suy luận không chỉ hữu ích với "Đại cáo Bình Ngô" mà còn có thể áp dụng cho các tác phẩm truyện, thơ, kịch. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu khoa học giáo dục sâu hơn để đánh giá hiệu quả của các chiến thuật này trên các đối tượng học sinh khác nhau (ví dụ: học sinh ở vùng nông thôn, thành thị, học sinh có năng lực khác nhau) hoặc trong các môi trường học tập khác nhau (trực tuyến, trực tiếp). Việc tiếp tục phát triển và hoàn thiện các mô hình giảng dạy dựa trên tri thức nềnchiến thuật dạy học đọc hiểu sẽ góp phần đáng kể vào việc nâng cao chất lượng giáo dục Ngữ văn, giúp thế hệ học sinh tương lai không chỉ hiểu bài mà còn yêu thích và chủ động khám phá vẻ đẹp của văn chương. KLTN Linh Chuẩn là một điểm tựa quan trọng cho những bước tiến này.

Tóm tắt và mô tả trên trang này được tạo với sự hỗ trợ của AI. Nếu bạn thấy nội dung không chính xác hoặc có vấn đề, vui lòng Báo lỗi nội dung.

21/04/2026

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: XÁC ĐỊNH HỆ THỐNG TRI THỨC NỀN GIÚP HỌC SINH ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “ĐẠI CÁO BÌNH NGÔ” 1. Cơ sở xác định hệ thống tri thức nền giúp học sinh đọc hiểu “Đại cáo bình Ngô” 1. Tri thức nền và quá trình đọc hiểu văn bản a. Tri thức nền Tri thức nền được gọi với nhiều tên thuật ngữ khác nhau như: schemata, prior knowledge, background knowledge.

Tri thức nền (background knowledge) được hiểu là “toàn bộ hiểu biết, là tất cả những gì mà một cá nhân chiếm lĩnh, được lưu giữ trong não bộ, là kết quả của năng lực bẩm sinh trời phú và kinh nghiệm tích lũy được”. Còn tri thức nền (prior knowledge) là “những cái mà một người nào đó biết về thế giới xung quanh , là toàn bộ tri thức mà người học có được trong môi trường học tập để tiếp nhận những kiến thức mới”. Năm 1995, Dochy và Alexander nghiên cứu và cho rằng tri thức nền (prior knowledge) là “toàn bộ tri thức của một người, bao gồm cả tri thức được thể hiện ra/ tri thức tường minh và tri thức tiềm ẩn (tacit knowledge), siêu nhận thức và tri thức quan niệm (conceptual knowledge)” [trích theo 20; tr. Như vậy, tựu chung lại, tri thức nền là tri thức có sẵn của một người trong quá trình học tập, trải nghiệm; là tri thức gốc làm tiền đề để người học bám vào và tiếp thu các tri thức khác.

Nó chỉ có giá trị khi và chỉ khi người học đó biết cách tổ chức nhằm hỗ trợ hoạt động tiếp thu nguồn tri thức mới. Hoạt động học là hoạt động không có điểm dừng cho nên tri thức nền cũng luôn luôn được thay đổi, được điều chỉnh ngay khi họ tiếp nhận luồng tri thức mới. Cứ như thế, kiến thức của mỗi cá nhân được điều chỉnh, bổ sung, sắp xếp, tổ chức có ý nghĩa, phục vụ cho quá trình hiểu sâu một vấn đề bất kì cần thu nhận. Bởi vậy, sẽ thật khó khăn nếu như độc giả cắt nghĩa, lí giải một văn bản nghệ thuật bắt đầu bằng một con số 0.

13 Quá trình đọc hiểu văn bản của người học là một quá trình rất cần sự góp mặt của tri thức nền. Một trong những biểu hiện thể hiện khả năng đọc hiểu của mỗi cá nhân chính là người đọc đó tạo được nhiều sự liên kết với kiến thức nền trong quá trình đọc. Những người có lượng kiến thức nền đa dạng, vững chắc chính là những người tạo được nhiều sự liên kết. Vì thế, vận dụng kiến thức nền trong quá trình đọc hiểu văn bản có nghĩa là tạo được sự liên kết giữa nội dung của văn bản đang đọc với kiến thức nền của bản thân.

Vai trò của tri thức nền trong quá trình đọc hiểu văn bản Tri thức nền nắm một vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản. Cuốn Giáo trình thực hành dạy học Ngữ Văn ở trường phổ thông đã chỉ rõ giờ học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông được vận hành theo cơ chế tác động qua lại của ba nhân tố: văn bản (nhà văn); giáo viên; học sinh. Sự tác động qua lại này tạo thành “sự cộng hưởng thẩm mĩ” [4;42]. Bởi lẽ đó, để làm rõ vai trò của tri thức nền, chúng tôi xin xét trên hai đối tượng: giáo viên và học sinh.

Quá trình đọc hiểu là một quá trình phức tạp mà học sinh là chủ thể tiếp nhận, có thể chia thành ba giai đoạn: trước khi đọc, trong khi đọc và sau khi đọc. Mỗi giai đoạn của quá trình đọc hiểu lại được gắn với những hành động khác nhau mà người đọc cần thực hiện, hỗ trợ nhằm kiến tạo ý nghĩa của văn bản. Tri thức nền góp mặt và có tác dụng với học sinh trong suốt cả ba giai đoạn đó. Trước khi đọc, tri thức nền có vai trò khơi dậy những kiến thức có liên quan trên nhiều yếu tố.

Mỗi khi học sinh đến với một văn bản, chúng đã có những “vốn riêng” trong hiểu biết. Đó có thể là kiến thức khoa học, xã hội, lịch sử; hiểu biết chuyên biệt về thể loại, tác giả, tác phẩm. Thậm chí có thể là việc hiểu từ hoặc câu thơ, câu văn đặc sắc của bài thông qua đọc hiểu những văn bản trước đó. Đó chính là hệ thống tri thức nền của mỗi học sinh có liên quan đến nội dung, cách nhìn, cách cảm về văn bản.

Nhiệm vụ của mỗi học sinh trong giai đoạn trước khi đọc chính là huy động tích cực những tri thức, trải nghiệm đọc hiểu ấy. Bởi vậy, người giáo viên cần tích cực hoạt hóa để học sinh khơi gợi lại kiến thức, định 14 hướng mục tiêu đọc. Khi ấy, tâm thế sẵn sàng của người đọc cũng được thiết lập, dễ dàng hóa cho giai đoạn tiếp theo – trong khi đọc. Từ việc khơi gợi kiến thức, tri thức nền có tác dụng định hướng hoạt động kiến tạo nghĩa văn bản.

Thể loại chính là “nguồn hiểu biết quan trọng” “định hướng và hiểu nội dung thể hiện trong văn bản” nên với mỗi thể loại khác nhau, học sinh sẽ lựa chọn những kĩ năng khác nhau để tiếp cận văn bản. Việc định hướng ngay từ giai đoạn đầu này sẽ tạo tiền đề vững chắc cho hoạt động kiến tạo nghĩa đi đúng hướng, dễ dàng đạt được mục tiêu đọc. Trong quá trình đọc, tri thức nền có vai trò hỗ trợ người đọc trong tất cả các hoạt động: giải mã văn bản, tạo kết nối, dự đoán, hình dung – tưởng tượng, suy luận và cắt nghĩa văn bản. Văn bản văn học mang cấu trúc “vẫy gọi” còn độc giả chính là những người ngồi trước trang sách.

Khâu giải mã văn bản buộc người đọc phải “va chạm” với từng con chữ, câu văn, câu thơ để chuyển đổi hệ thống kí hiệu ngôn ngữ thành hệ thống tín hiệu âm thanh gắn với ý nghĩa. Người đọc khi này cần dựa trên những manh mối trên bề mặt câu chữ, dùng kiến thức nền cá nhân để cắt nghĩa thì mới có thể phá vỡ lớp vỏ ngôn từ, đi sâu vào lớp hình tượng và khám phá tầng hàm nghĩa của văn bản. Bên cạnh đó, trong quá trình đọc, người đọc cần liên tục đưa ra các dự đoán, hình dung, tưởng tượng dựa trên sự tổ chức thông tin theo hướng hồi cố để tiệm cận văn bản. Khi tưởng tượng cũng chính là lúc người đọc suy luận ý nghĩa của các từ ngữ trong văn bản bằng hình ảnh.

Kiến thức nền của học sinh càng vững chắc bao nhiêu thì năng lực tưởng tượng, suy luận của họ càng tốt bấy nhiêu. Ngoài ra, người đọc cần tạo kết nối trong và sau quá trình đọc nên kiến thức nền cũng có vai trò quan trọng hỗ trợ hành động này. Khi liên hệ, người học thường thực hiện các loại liên hệ: liên hệ với bản thân; liên hệ văn bản này với văn bản khác; liên hệ với thế giới. Sự kết nối này được gợi lên bắt đầu từ văn bản đến nhận thức của người đọc lại tùy thuộc vào tiềm năng sẵn có trong văn bản và sự giàu có trong vốn sống, trải nghiệm cá nhân.

Hoạt động cắt nghĩa văn bản cũng phải dựa trên suy luận và đặc biệt cần đến kinh nghiệm thẩm mĩ, trải nghiệm nghệ 15 thuật. Bởi lẽ đó, những học sinh có kiến thức nền tốt với những trải nghiệm nghệ 16 thuật vững, chắc chắn sẽ có sự cắt nghĩa sáng tạo với những phát hiện độc lạ, thể hiện cách nhìn mới, khẳng định rõ vai trò độc giả đồng sáng tạo. Ở giai đoạn cuối cùng – sau khi đọc, những tri thức về ngôn ngữ, đề tài, nhân vật,… cùng các trải nghiệm thẩm mĩ mới mà học sinh vừa tiếp nhận lại tiếp tục được bồi đắp và trở thành những tri thức nền để người đọc tiếp tục mở tiếp cánh cửa đọc cho bản thân. Như thế, tri thức nền “giống như bánh xe giúp người đọc chuyển động trong quỹ đạo đọc hiểu, chiếm lĩnh từ văn bản này tới cắt nghĩa những văn bản khác” [20;9].

Học tập là một quá trình nhận thức đặc biệt. Quá trình này có mục đích, đối tượng rõ ràng và được tổ chức, điều khiển bởi người giảng dạy – giáo viên. Với tư cách là người hướng dẫn, khơi gợi, khích lệ, định hướng học sinh cảm thụ, cắt nghĩa, lí giải văn bản, tri thức nền cũng đóng vai trò quan trọng. Việc tiếp thu kiến thức mới bao giờ cũng phải dựa trên những kinh nghiệm đã có trước đó của người đọc.

Vì vậy, để quá trình đọc hiểu văn bản diễn ra thuận lợi nhất, người giáo viên cần khơi gợi kiến thức đã có, cung cấp tri thức mới và kết nối chúng. Mỗi học sinh là một cá thể riêng biệt, lượng kiến thức và hiểu biết khác nhau nên người giáo viên bằng nỗ lực của mình cần có những biện pháp huy động được tối thiểu những tri thức nền cần thiết cho bài học. Việc chia sẻ những tri thức nền sẽ giúp người giáo viên đỡ mất thời gian nhắc lại (nếu học sinh đã có), vừa giúp người học liên kết các kiến thức đã học thành những mảng kiến thức riêng. Khi học sinh biết liên kết kiến thức đồng nghĩa với việc kiến thức ấy đã được khắc sâu hơn.

Bởi lẽ đó, tri thức nền chính là trợ lí đắc lực của người giáo viên trong suốt quá trình dạy học của mình. Vị trí của tác phẩm và vị trí bài học văn bản “Đại cáo bình Ngô” “Đại cáo bình Ngô” là tác phẩm có vị trí quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Trãi bởi nó kết tinh các giá trị tư tưởng chính trị - xã hội của ông. Tác phẩm “không chỉ có cái hùng của chuyện đánh thắng giặc, mà còn có nỗi căm giận quân thù tàn bạo, niềm xót thương dân tộc, đất nước bị giày 17 xéo, sự hòa dịu nhân ái khi nghĩ đến một ngày mai chiến chinh đã tắt, nhân dân được sống trong cảnh thanh bình”. Vì thế, “Đại cáo bình Ngô” chính là “đỉnh cao nhất của dòng văn học yêu nước của dân tộc ta trong những thế kỉ dưới chế độ phong kiến trước đây, và mãi mãi là một khúc ca bất hủ của dân tộc, một dân tộc không hề chịu khuất phục trước một thế lực xâm lược nào” [22;16].

Cấu trúc chương trình Ngữ Văn được xây dựng và trình bày theo hệ thống thể loại kết hợp với tiến trình lịch sử văn học nên mỗi bài học đều có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nó góp phần tạo thành những mắt xích quan trọng, nhằm hình thành và phát triển các năng lực chung cốt lõi, năng lực chuyên biệt của người học. Là một tác phẩm quan trọng, “Đại cáo bình Ngô” cũng được đặt trong mạch Đọc hiểu văn bản, đóng vai trò lớn trong tổng thể chương trình.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ