CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN HƯỞNG DỤNG THEO PHÁP LUẬT HOA KỲ 1. Khái niệm quyền hưởng dụng 1. Sơ lược về quyền hưởng dụng trong hệ thống thông luật Hoa Kỳ Từ thời La Mã cổ đại, phạm trù QHD đã được hình thành và được xem như một quyền năng có giá trị kinh tế, được nhìn nhận như một loại tài sản vô hình. Các nhà làm luật cho rằng QHD là một vật quyền có thời hạn trên tài sản của người khác, cho phép một người không phải là chủ sở hữu tài sản được phép sử dụng tài sản và hưởng hoa lợi, lợi tức sinh ra từ tài sản đó.
Khi QHD được xác lập trên một tài sản nào đó thì sẽ đồng nghĩa với việc người chủ sở hữu tài sản phải chuyển giao quyền sử dụng tài sản; quyền hưởng hoa lợi, lợi tức trên tài sản, và chỉ giữ lại quyền định đoạt tài sản cho chính mình. Hoa Kỳ là quốc gia được hình thành trên nền tảng liên minh từ 13 khu vực thuộc địa của Anh ở Bắc Mỹ. Cùng với việc tuyên bố độc lập năm 1776, pháp luật Hoa Kỳ trở thành hệ thống pháp luật độc lập mang màu sắc riêng biệt trên nền tảng Thông luật (Common law). Trong hệ thống pháp luật tại Hoa Kỳ, văn bản quy định về quyền hưởng dụng chỉ được tìm thấy trong BLDS của bang Louisiana, một tiểu bang vẫn duy trì truyền thống Dân luật trong khi 49 tiểu bang còn lại đều đã thừa nhận một hệ thống pháp luật chung nhất là Thông luật, bao gồm những tiểu bang đã từng sử dụng hệ thống dân luật (Civil law) (2) trước đây.
Nói cách khác, trong phạm vi 50 tiểu bang ở Hoa Kỳ chỉ duy nhất tiểu bang Louisiana có quy định cụ thể về quyền hưởng dụng “Usufruct” trong BLDS Louisiana. Do đó, trong quá trình xét xử các vụ việc dân sự (2) 15 tiểu bang từng sử dụng hệ thống pháp luật Dân sự (Civil law) là: Illinois, Indiana, Michigan, Ohio, Wisconsin, Alabama, Arizona, Arkansas, California, Florida, Louisiana, Mississippi, Missouri, New Mexico và Texas. 12 liên quan đến quyền mang đặc tính của QHD, các Tòa án Liên bang, Tòa án tối cao tại các tiểu bang thường sử dụng, viện dẫn các khái niệm QHD theo quy định tại BLDS Louisiana. Xem xét vụ việc POPE vs.6542 của Tòa án Tối Cao bang California, Hoa Kỳ với nội dung tóm tắt như sau: “Công trình kênh đào Lytle Creek do Chính phủ thực hiện có dòng chảy qua vùng đất của nguyên đơn, nhưng bị đơn đã chuyển hướng dòng chảy nhằm mục đích sử dụng độc quyền dòng nước này cho khu đất của họ, hành động này đã cản trở việc hưởng lợi ích của nguyên đơn trong việc sử dụng dòng nước.
Phán quyết của Tòa án hạt San Diego xác định rằng: quyền của những bị đơn là quyền của chủ sở hữu ven sông, và đã thực hiện quyền trong suốt một khoảng thời gian dài. Đồng thời phán quyết cũng tuyên bố rằng: “nguyên đơn không có quyền, không được hưởng lợi ích đối với dòng chảy, cũng như đối với bất kỳ phần nào của dòng chảy.” Tuy nhiên, Tòa Tối cao bang California đã sửa lại phán quyết của Tòa hạt San Diego dựa vào việc xác định rằng: “người chủ đất ven sông hoàn toàn có quyền hưởng dụng dòng chảy qua vùng đất của anh ta.”(3), từ đó bác bỏ những yêu cầu của bị đơn, cũng như buộc bị đơn không được phép cản trở việc thực hiện quyền và hưởng lợi ích của nguyên đơn bằng hành vi chuyển hướng nhằm sử dụng độc quyền dòng chảy của kênh đào Lytle Creek. Các bị đơn có vùng đất tiếp giáp kênh đào cũng có quyền hưởng dụng dòng chảy nói trên như của nguyên đơn.” Tiểu bang California, Hoa Kỳ không có văn bản quy định về QHD, nhưng QHD là một loại thực quyền pháp lý nói chung, quyền tài sản nói riêng luôn được pháp luật bảo vệ và các Tòa án thừa nhận. Tương tự với bang California, thuật ngữ “usufruct” không được sử dụng thông thường ở các tiểu bang trên đất nước Hoa Kỳ, nhưng thuật ngữ này luôn được các cấp Tòa án viện dẫn và sử dụng đối với các vụ việc có tính (3) POPE vs.6542 – “it is enough to say that under settled principles, both of the civil law and common law, the riparian proprietor has a usufruct in the stream as it passes over his land.” 13 chất của QHD.
“Usufruct” - quyền hưởng dụng được ghi nhận một cách cụ thể trong BLDS Louisiana, từ đó làm cơ sở viện dẫn cho Tòa án thực hiện chức năng giải thích pháp luật thông qua việc giải quyết các tranh chấp phát sinh trong xã hội. Khi đề cập đến bản chất chế định tài sản, các nhà lập pháp Hoa Kỳ sớm nhận thức tầm quan trọng của quyền tài sản, xem đó là nền tảng của sự tự do và hưng thịnh. Do vậy, quyền tài sản luôn được Hiến pháp Hoa Kỳ ghi nhận thông qua hệ thống thông luật nói chung, các luật tiểu bang nói riêng… đặc biệt là quyền tài sản này được bảo vệ một cách tuyệt đối. Khái niệm quyền hưởng dụng theo theo Bộ luật Dân sự Louisiana “Quyền sở hữu là động cơ phát triển của xã hội, chính trị và kinh tế”(4), cho nên quyền sở hữu luôn được xem là vật quyền cốt lõi.
Pháp luật các quốc gia theo truyền thống dân luật ghi nhận quyền của chủ sở hữu tài sản bao gồm: quyền sử dụng tài sản (usus), quyền hưởng lợi từ tài sản (fructus), và quyền định đoạt tài sản (abusus). Ba yếu tố cấu thành quyền sở hữu này được hình thành trên nền tảng của pháp luật La Mã. Theo tinh thần của luật La Mã, bên cạnh quyền sở hữu còn có “quyền đối với tài sản của người khác” (jus in re aliena), đây là quyền được trao cho những người không phải là chủ sở hữu tài sản. Các quyền này được gọi là dịch quyền hay còn được gọi là quyền dụng ích (servitutes), các quyền dụng ích này được phân chia thành 2 nhóm: quyền dụng ích đối vật (servitutes praediorum), còn gọi là dịch quyền thuộc vật; và quyền dụng ích đối nhân (servitutes personarum), còn gọi là dịch quyền thuộc người.
Theo nguyên lý đó, BLDS Louisiana có sự phân biệt nhóm quyền khác đối với tài sản tại Điều 533 và 534, tạm dịch như sau: (4) Theo Lê Nết – Chương V, Mục III. Quyền đối vật, Luật La Mã - dịch từ nguyên bản giáo trình luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa, Ba Lan, Đại học Luật TP Hồ Chí Minh. Các loại quyền dụng ích - Quyền dụng ích được chia làm hai nhóm: quyền dụng ích thuộc người (personal servitudes) và quyền dụng ích thuộc vật (predial servitudes); Điều 534. Quyền dụng ích thuộc người - Quyền dụng ích thuộc người là một quan hệ liên quan đến tài sản nhằm phục vụ cho lợi ích của một người, bao gồm: quyền hưởng dụng (usufruct), quyền ngụ cư (habitation) và quyền sử dụng (rights of use).”(5) Thomas Jefferson(6) nói rằng “The earth belongs in usufruct to the living” tạm dịch là “trái đất là tài sản mà con người đang hưởng dụng”.
Ông cho rằng khi một người nắm giữ một thứ có giá trị sử dụng, người đó sẽ đạt được thứ gì đó giá trị đáng kể nhưng đó chỉ là tạm thời. QHD được nhắc đến như một thuật ngữ chỉ quyền hợp pháp của một người trong việc sử dụng, khai thác và thu về những lợi ích từ tài sản của người khác. Bất kỳ quyền hưởng dụng nào được xác lập thì cũng phải kết thúc tại một thời điểm cụ thể. Điều 535 BLDS Louisiana quy định: “Usufruct is a real right of limited duration on the property of another.
The features of the right vary with the nature of the things subject to it as consumables or nonconsumables.” (5) Nguyên gốc: “Art. Kinds of servitudes - There are two kinds of servitudes: personal servitudes and predial servitudes. Personal servitude - A personal servitude is a charge on a thing for the benefit of a person. There are three sorts of personal servitudes: usufruct, habitation, and rights of use.” (6) Thomas Jefferson (1743 - 1826) là chính khách, nhà ngoại giao, luật sư, kiến trúc sư, nhà triết học người Mỹ.
Ông chính là vị Tổng thống thứ 3 của Hoa Kỳ và là tác giả của Bản Tuyên ngôn độc lập Hoa Kỳ. Qua nhiệm kỳ Tổng Thống của ông Jefferson, lãnh thổ Hoa Kỳ đã tăng gấp hai diện tích nhờ mua lại vùng đất Louisiana và Hoa Kỳ đã ở vị thế trung lập. Ông cũng là người duyệt lại rất nhiều đạo luật, công bố nhiều tu chính án tại Hoa Kỳ. 15 Tạm dịch: “Quyền hưởng dụng là một thực quyền trên tài sản của người khác trong một thời hạn nhất định.
Đặc tính, tính chất của quyền hưởng dụng phụ thuộc vào bản chất của vật, tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng như vật tiêu hao hoặc vật không tiêu hao.” (Tạm dịch) Khái niệm pháp lý “Usufruct” trong BLDS Louisiana có nguồn gốc từ truyền thống luật La Mã, nguyên gốc tiếng Latinh là “Ususfructus”, được cấu thành bởi hai yếu tố “usus” và “fructus” có nghĩa là sử dụng, khai thác tài sản và hưởng lợi ích từ tài sản. Như vậy, QHD là sự kết hợp giữa hai quyền tài sản là quyền sử dụng tài sản và quyền hưởng lợi ích từ việc khai thác một tài sản cụ thể, tuy nhiên tài sản này thuộc sở hữu của người khác, nói cách khác tài sản đó chính là đối tượng của QHD. QHD là một thực quyền trên tài sản của người khác nhưng là một quyền có giới hạn về mặt thời gian. Điều 578 BLDS Pháp 1804 có quy định “Quyền hưởng dụng là quyền hưởng thụ, khai thác tài sản thuộc sở hữu của người khác như chính sở hữu tài sản đó nhưng phải có nghĩa nghĩa vụ bảo quản tài sản đó.”(7) Có thể nói QHD là một thực quyền được trao cho chủ thể không phải là chủ sở hữu tài sản, chủ thể này được phép khai thác, sử dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức cũng như tất cả các lợi ích được sinh ra từ tài sản đó.
Tuy nhiên thực quyền này chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian cụ thể và nhất định, vì vậy tài sản sẽ phải được hoàn trả cho chủ sở hữu tài sản sau khi thời gian của QHD chấm dứt, hoặc khi có phán quyết của Tòa án về việc chấm dứt QHD đã được xác lập trước đó. Trong chuyên luận bàn về Quyền hưởng dụng, tác giả Yiannopoulos có nhận định rằng “định nghĩa về quyền hưởng dụng trong BLDS Louisiana là thiếu sót bởi lẽ nó không chỉ ra một cách rõ ràng quyền hưởng dụng là một quyền năng thực sự có thời hạn”(8).