Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động kinh doanh trên nền tảng mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử đã trở thành một điểm nhấn nổi bật trong bức tranh kinh tế số tại Việt Nam. Theo số liệu khảo sát của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) được trích dẫn trong văn bản, có tới 65% doanh nghiệp đã triển khai hoạt động kinh doanh trên các nền tảng mạng xã hội, vượt qua tỷ lệ 23% doanh nghiệp tham gia bán hàng trên các sàn thương mại điện tử vào năm 2022. Cùng với đó, báo cáo từ Công ty Cổ phần Khoa học Dữ liệu Metric ghi nhận tổng doanh số của 4 sàn thương mại điện tử hàng đầu kết hợp cùng TikTok Shop đạt 141.000 tỷ đồng (tương đương khoảng 6 tỷ USD), trong đó TikTok Shop nhanh chóng vươn lên thành nền tảng thương mại điện tử bán lẻ lớn thứ ba tại Việt Nam chỉ sau một thời gian ngắn vận hành từ giữa năm 2022.

Mặc dù mang lại sự linh hoạt và khả năng kết nối không giới hạn, các giao dịch mua bán hàng hóa trên mạng xã hội đang làm nảy sinh nhiều rủi ro pháp lý phức tạp. Tại Việt Nam, hoạt động này chịu sự điều chỉnh đan xen của Luật Thương mại 2005, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Giao dịch điện tử 2005, Luật An ninh mạng 2018 cùng hệ thống các văn bản dưới luật như Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và Nghị định số 85/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, hệ thống quy chuẩn hiện hành còn tồn tại khoảng trống, thiếu các quy định chi tiết tương thích với bản chất vận hành đặc thù của mạng xã hội, dẫn đến tình trạng tranh chấp gia tăng và cơ chế giám sát thực thi gặp nhiều trở ngại.

Khóa luận xác định mục đích nghiên cứu tổng thể là phân tích thực trạng các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội tại Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thi hành. Nhiệm vụ nghiên cứu được tác giả phân định thành 3 nội dung cụ thể:

  1. Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội và khung pháp luật điều chỉnh, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò kinh tế - xã hội và các quy định pháp lý nền tảng.
  2. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật Việt Nam về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội; tìm hiểu, đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của một số quốc gia (tiêu biểu là Hoa Kỳ và Trung Quốc) để rút ra bài học thực tiễn.
  3. Xác định phương hướng và xây dựng hệ thống các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu lực thực thi quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này tại Việt Nam.

Về đối tượng nghiên cứu, đề tài tập trung vào 3 nhóm vấn đề chính:

  • Nhóm vấn đề lý luận nền tảng về mua bán hàng hóa trên mạng xã hội và các nguyên tắc pháp lý điều chỉnh hoạt động này.
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định cùng các khía cạnh pháp lý nảy sinh trong thực tiễn áp dụng đối với quan hệ mua bán qua mạng xã hội hiện nay.
  • Định hướng và các giải pháp, kiến nghị lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý và thực thi pháp luật.

Về phạm vi nghiên cứu, tác giả giới hạn cụ thể như sau:

  • Phạm vi nội dung và văn bản: Tập trung vào các đạo luật, nghị định, thông tư của Việt Nam điều chỉnh hoạt động thương mại điện tử và mạng xã hội, có đối chiếu với văn bản pháp luật điều chỉnh thương mại trực tuyến tại một số quốc gia.
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực thi trên lãnh thổ Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu các vấn đề lý luận kết hợp cập nhật số liệu thực tiễn và văn bản pháp luật mới nhất tính đến thời điểm hoàn thành khóa luận vào năm 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, cùng các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước Việt Nam về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng hệ thống pháp luật kinh tế số.

Về khung pháp lý thực định, nghiên cứu dựa trên hệ thống văn bản pháp luật trực tiếp điều chỉnh hoạt động thương mại và môi trường mạng tại Việt Nam:

  • Luật Thương mại năm 2005 (đặc biệt là các nguyên tắc thương mại từ Điều 10 đến Điều 15, các quy định về quyền và nghĩa vụ giao nhận hàng, các chế tài vi phạm hợp đồng).
  • Bộ luật Dân sự năm 2015 (các quy định nền tảng về giao kết hợp đồng, đề nghị và chấp nhận đề nghị giao kết, hủy bỏ và rút lại đề nghị).
  • Luật Giao dịch điện tử năm 2005 (nguyên tắc giao dịch điện tử tại Điều 5, giao kết và thực hiện hợp đồng điện tử tại Điều 35, Điều 36, giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu).
  • Luật An ninh mạng năm 2018 và Luật Công nghệ thông tin.
  • Hệ thống các nghị định hướng dẫn: Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và Nghị định số 85/2021/NĐ-CP về thương mại điện tử; Nghị định số 72/2013/NĐ-CP và Nghị định số 27/2018/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng; Nghị định số 130/2018/NĐ-CP về chữ ký số và dịch vụ chứng thực chữ ký số; Nghị định số 15/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử.
  • Các thông tư chuyên ngành: Thông tư số 47/2014/TT-BCT và Thông tư số 59/2015/TT-BCT của Bộ Công Thương; Thông tư số 24/2015/TT-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được triển khai đồng bộ qua 3 nhóm phương pháp truyền thống của khoa học luật học:

  • Phương pháp phân tích: Sử dụng để mổ xẻ các khái niệm lý luận, cấu trúc quy phạm pháp luật, làm rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, đồng thời chỉ ra các lỗ hổng kỹ thuật lập pháp trong các điều khoản điều chỉnh giao dịch mạng xã hội.
  • Phương pháp so sánh: Ứng dụng để đối chiếu quy định giữa pháp luật hợp đồng truyền thống và hợp đồng điện tử; so sánh thực tiễn điều chỉnh pháp lý giữa Việt Nam với các mô hình lập pháp quốc tế tại Hoa Kỳ và Trung Quốc.
  • Phương pháp đánh giá, tổng hợp: Được dùng để đúc kết bức tranh tổng thể về thực trạng thi hành, liên kết các số liệu thực tế với bất cập lập pháp nhằm xây dựng luận cứ cho các đề xuất hoàn thiện chính sách.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tác giả trích dẫn từ các công trình nghiên cứu và báo cáo thống kê chính thống:

  • Báo cáo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam (EBI 2023) của VECOM.
  • Báo cáo toàn cảnh thị trường sàn bán lẻ trực tuyến năm 2023 của Metric.
  • Báo cáo e-Conomy SEA 2022 của Google, Temasek, Bain & Company.
  • Sách trắng Thương mại điện tử Việt Nam năm 2019 do Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) phát hành.
  • Báo cáo nghiên cứu "Thương mại điện tử trên mạng xã hội tại Việt Nam: Một số vấn đề pháp lý" (2021) của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).
  • Số liệu thống kê hoạt động thanh toán từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2018 và tháng 1/2024; số liệu dự báo thị trường quốc tế từ Statista; kế hoạch phát triển kinh tế số của Bộ Thông tin và Truyền thông.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Một số vấn đề lý luận về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội và pháp luật về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội

Chương này tập trung xác lập hệ thống khái niệm, phân tích đặc trưng kinh tế - kỹ thuật và nhận diện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua mạng xã hội:

  • Khái niệm và đặc điểm: Kết hợp quy định tại Khoản 22 Điều 3 Nghị định số 72/2013/NĐ-CP (về mạng xã hội) và Khoản 8 Điều 3 Luật Thương mại 2005 (về mua bán hàng hóa), tác giả đưa ra định nghĩa: Mua bán hàng hóa trên mạng xã hội là hoạt động thương mại, theo đó các bên thực hiện mua bán thông qua các trang mạng xã hội; bên bán chuyển giao hàng hóa, quyền sở hữu và nhận thanh toán, còn bên mua nhận hàng, quyền sở hữu và thanh toán theo thỏa thuận. Hoạt động này mang 4 đặc điểm khác biệt so với thương mại truyền thống:

    1. Giao dịch diễn ra mà không có sự tiếp xúc trực tiếp hay quen biết từ trước giữa các chủ thể.
    2. Không gian giao dịch không bị ràng buộc bởi ranh giới hay khoảng cách địa lý.
    3. Bắt buộc có sự hiện diện của các bên trung gian công nghệ (nhà cung cấp dịch vụ mạng, viễn thông, cơ quan chứng thực).
    4. Mạng thông tin đóng vai trò là trung tâm kết nối, vận hành như một thị trường trực tuyến toàn cầu.

  • Vai trò đối với các chủ thể:

    • Đối với nền kinh tế: Là động lực thúc đẩy kinh tế số với tốc độ tăng trưởng doanh thu bán lẻ trực tuyến B2C nhanh chóng qua các năm, đồng thời thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng kinh tế số nền tảng từ 20% đến 25% theo định hướng của Bộ Thông tin và Truyền thông.
Năm Doanh thu TMĐT B2C (tỷ USD) Tốc độ tăng trưởng / Tỷ trọng trong tổng mức bán lẻ Ghi chú từ văn bản
2015 5,00 Tăng 23% so với năm trước Giai đoạn đầu mở rộng thị trường
2018 8,06 Tăng 30% so với năm 2017 Bắt đầu bùng nổ thanh toán thẻ, di động
2019 10,80 Vượt mốc 10 tỷ USD Doanh số tiếp tục mở rộng quy mô
2020 11,80 Duy trì đà tăng trưởng Giai đoạn tác động bước đầu của chuyển đổi số
2021 13,70 Tăng trưởng ổn định Thúc đẩy bởi nhu cầu mua sắm trực tuyến
2022 16,40 Tăng trưởng ước tính 20% Chiếm khoảng 7% quy mô thị trường bán lẻ VN (250 tỷ USD)
2023 20,50 Chiếm 7,8% – 8,0% tổng mức bán lẻ cả nước 2,2 tỷ sản phẩm giao thành công trên 5 sàn lớn (Metric)

  • Đối với doanh nghiệp: Giúp giảm mạnh chi phí vận hành. Chi phí giao dịch qua Internet chỉ bằng khoảng 5% so với phương thức fax hoặc bưu điện chuyển phát nhanh; chi phí thanh toán điện tử chỉ bằng 10% đến 20% so với chi phí thanh toán truyền thống. Việc tích hợp trang web động ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ tự động hóa phân tích thị trường và cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng.

  • Đối với người tiêu dùng: Tối ưu hóa thời gian, mở rộng khả năng tiếp cận nhà cung cấp và thúc đẩy thói quen thanh toán không dùng tiền mặt. Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy sự bứt phá mạnh mẽ: năm 2018 thanh toán qua di động tăng 169,5%; tính đến cuối năm 2023 số tài khoản thanh toán cá nhân đạt hơn 182,88 triệu tài khoản (tăng 21,8% so với năm 2022); riêng tháng 1/2024, thanh toán qua phương thức mã QR tăng trưởng 892,95% về số lượng và 1.062,01% về giá trị so với cùng kỳ năm 2023.

  • Khái quát pháp luật điều chỉnh: Tác giả xác định pháp luật về mua bán hàng hóa trên mạng xã hội là tổng thể các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành điều chỉnh các quan hệ phát sinh trực tiếp từ hoạt động mua bán trên mạng xã hội. Pháp luật này có tính chất phức hợp: vừa chịu sự điều chỉnh của pháp luật thương mại truyền thống, vừa gắn liền với các quy chuẩn kỹ thuật điện tử, công nghệ thông tin và phải tuân thủ các nguyên tắc chuyên biệt (Điều 6 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP được sửa đổi bởi Nghị định số 85/2021/NĐ-CP). Các nội dung điều chỉnh cơ bản bao gồm: quy định về giao kết hợp đồng, quy định về thực hiện hợp đồng và quy định về quản lý nhà nước.

Chương II: Thực trạng pháp luật về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội tại Việt Nam

Chương II đi sâu phân tích thực trạng các quy phạm pháp luật áp dụng cho từng giai đoạn của giao dịch và chỉ ra các vướng mắc thực tiễn:

  • Giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa trên mạng xã hội:

    • Nguyên tắc giao kết: Tuân thủ các nguyên tắc tự do, bình đẳng, thiện chí, trung thực theo Bộ luật Dân sự 2015 và các nguyên tắc thương mại từ Điều 10 đến Điều 15 Luật Thương mại 2005 (đặc biệt là Điều 15 thừa nhận giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu tương đương văn bản). Ngoài ra phải tuân thủ nguyên tắc tự nguyện lựa chọn phương tiện, công nghệ và bảo đảm an toàn theo Điều 5 và Điều 35 Luật Giao dịch điện tử 2005.
    • Đề nghị giao kết: Thông tin giới thiệu hàng hóa trên mạng xã hội về bản chất là "thông báo mời đề nghị giao kết hợp đồng" (Điều 12, Điều 15 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP). Bất cập nảy sinh khi thông tin trên mạng xã hội thường mang tính chất làm mẫu, sơ sài, thiếu các điều khoản bắt buộc theo Điều 30 đến Điều 34 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP. Hành động bấm nút "đặt hàng" của khách hàng mới chính là hành vi phát sinh "đề nghị giao kết hợp đồng" (Điều 17 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP) — đảo ngược hoàn toàn vị thế chủ động đề nghị so với thương mại truyền thống.
    • Rút lại, thay đổi và hủy bỏ đề nghị: Khoản 1 Điều 389 và Điều 390 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thông báo rút lại, thay đổi hoặc hủy bỏ phải đến trước hoặc cùng thời điểm bên được đề nghị nhận được đề nghị. Quy định này không thể áp dụng trên thực tế mạng xã hội vì dữ liệu mạng được truyền tức thì qua Internet. Mỗi nền tảng hiện tự đặt ra quy tắc xử lý riêng biệt: Shopee không cho sửa thông tin mà bắt buộc hủy đơn để đặt lại, trong khi trên Facebook, Zalo khách hàng phải nhắn tin thương lượng trực tiếp với người bán.
    • Chấp nhận đề nghị: Tồn tại sự thiếu đồng bộ về thuật ngữ giữa Luật Giao dịch điện tử 2005 (dùng khái niệm "thông điệp dữ liệu") và Nghị định số 52/2013/NĐ-CP (dùng khái niệm "chứng từ điện tử"). Pháp luật hiện hành thiếu quy định cụ thể về thời điểm chấp nhận giao kết trong trường hợp hệ thống phát sinh lỗi kỹ thuật đường truyền khách quan, cũng như chưa minh định giá trị pháp lý của các xác nhận đơn hàng tự động.

  • Thực hiện hợp đồng và chế tài vi phạm:

    • Nghĩa vụ giao hàng: Khảo sát từ Sách trắng Thương mại điện tử 2019 cho thấy 83% người mua lo ngại sản phẩm nhận được kém chất lượng so với quảng cáo, và 46% người chưa mua sắm trực tuyến vì khó kiểm định chất lượng hàng hóa.
    • Nghĩa vụ nhận hàng: Tình trạng người mua từ chối nhận hàng ("bom hàng") diễn ra tràn lan nhưng quy định tại Điều 56 Luật Thương mại 2005 còn chung chung. Hậu quả là người bán phải tự gánh chịu toàn bộ chi phí vận chuyển hai chiều và nguy cơ hàng hóa bị hư hỏng, thất thoát trong quá trình hoàn trả.
    • Phương thức thanh toán: Mặc dù thanh toán số tăng trưởng nhanh, phương thức thanh toán tiền mặt khi nhận hàng (COD) vẫn chiếm áp đảo (tỷ lệ lựa chọn COD chiếm 78% năm 2019 và tăng lên 86% vào năm 2020 theo báo cáo của VCCI năm 2021). Doanh thu từ thanh toán không dùng tiền mặt tại các doanh nghiệp trực tuyến thường chiếm dưới 10%.
    • Chế tài thương mại: Phân tích 6 chế tài (buộc thực hiện đúng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, tạm ngừng, đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng). Trong thực tế giao dịch mạng xã hội, các bên hầu như không thỏa thuận điều khoản phạt vi phạm (Điều 300 Luật Thương mại 2005); chế tài bồi thường thiệt hại gặp rào cản rất lớn về nghĩa vụ chứng minh tổn thất đối với các đơn hàng giá trị nhỏ; biện pháp hủy bỏ hợp đồng được áp dụng phổ biến nhất nhưng thiếu tính chế tài răn đe.

  • Quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội:

    • Phân công thẩm quyền: Bộ Công Thương chịu trách nhiệm chính trước Chính phủ, phối hợp với các Bộ, ngành và UBND cấp tỉnh (thông qua Sở Công Thương).
    • Bất cập nội dung quản lý: Dù đã ban hành Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021-2025, văn bản hướng dẫn cụ thể về quy trình giao kết hợp đồng trực tuyến theo Điều 38 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP vẫn chưa được Bộ Công Thương ban hành chi tiết. Hệ thống pháp luật chưa bắt kịp sự phân hóa giữa hai hình thức: mạng xã hội thuần túy không có chức năng thương mại và mạng xã hội tích hợp chức năng đặt hàng trực tuyến. Công tác thanh tra, kiểm tra còn hạn chế do lực lượng mỏng, chưa có cơ quan thanh tra chuyên ngành về thương mại điện tử và thiếu công cụ giám sát trực tuyến tự động.

  • Kinh nghiệm lập pháp quốc tế:

    • Hoa Kỳ: Doanh số bán lẻ trực tuyến đạt 348 tỷ USD năm 2018 và dự kiến vượt 1.319 tỷ USD vào năm 2028. Pháp luật Hoa Kỳ bắt buộc quy trình cho phép khách hàng kiểm tra lại giỏ hàng trước khi xác nhận đề nghị, cho phép người bán chọn địa điểm ký kết, đồng thời chuẩn hóa cơ chế nhận diện danh tính và ứng dụng chữ ký điện tử để phòng ngừa rủi ro chủ thể chưa thành niên.
    • Trung Quốc: Kim ngạch thương mại điện tử xuyên biên giới đạt 1.920 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 269,14 tỷ USD) vào năm 2021. Trung Quốc ban hành Luật Thương mại điện tử riêng biệt, chủ động sửa đổi Luật Quảng cáo, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời công nhận đầy đủ giá trị pháp lý của hóa đơn điện tử, hợp đồng điện tử và hoạt động thanh tra điện tử.

  • Một số vấn đề pháp lý nổi cộm tại Việt Nam:

    • Nghĩa vụ kiểm soát thông tin: Các nền tảng lúng túng khi phân định thông tin thương mại với thông tin phi thương mại, gặp khó khăn trong việc nhận diện thông tin bịa đặt, sai sự thật theo Nghị định số 72/2013/NĐ-CP và Nghị định số 27/2018/NĐ-CP.
    • Kỹ thuật giám sát nội dung: Công cụ lọc từ khóa tự động bị vô hiệu hóa trước các thủ thuật biến tấu ký tự của người dùng bán hàng; các mạng xã hội quy mô nhỏ không đủ nguồn lực công nghệ để phân tích hình ảnh, âm thanh, video. Pháp luật Việt Nam chưa có quy chế công nhận "tài khoản xác thực đặc biệt" để ưu tiên xử lý nhanh các khiếu nại xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như thông lệ của một số sàn thương mại điện tử.
    • Thanh toán: Người tiêu dùng vẫn giữ tâm lý e ngại về tính an toàn, bảo mật thông tin tài khoản ngân hàng.

Chương III: Hoàn thiện pháp luật về hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội tại Việt Nam

Dựa trên kết cấu văn bản và các bất cập đã chỉ ra ở Chương II, Chương III tập trung vào 3 nhóm nội dung định hướng và giải pháp:

  • Định hướng hoàn thiện: Bám sát mục tiêu phát triển kinh tế số, chiến lược chuyển đổi số quốc gia và Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021-2025; thiết lập hành lang pháp lý vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ người tiêu dùng và trật tự quản lý kinh tế.
  • Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật: Sửa đổi, bổ sung các quy phạm của Bộ luật Dân sự và Nghị định chuyên ngành về thời điểm rút lại, thay đổi, hủy bỏ đề nghị giao kết điện tử; chuẩn hóa khái niệm thống nhất giữa thông điệp dữ liệu và chứng từ điện tử; ban hành thông tư hướng dẫn chi tiết quy trình giao kết hợp đồng trực tuyến; bổ sung khung pháp lý cho cơ chế tài khoản xác thực bản quyền nhằm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội.
  • Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi: Nâng cao năng lực cho lực lượng quản lý thị trường và thanh tra chuyên ngành; triển khai các công cụ kỹ thuật số để giám sát giao dịch trực tuyến; tăng mức xử phạt hành chính đối với hành vi kinh doanh hàng giả, hàng nhái theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP; đồng thời đẩy mạnh các biện pháp bảo mật nhằm tạo lập niềm tin cho người tiêu dùng đối với thanh toán không dùng tiền mặt.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả nghiên cứu, khóa luận đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ sự tương thích cũng như xung đột giữa hệ thống pháp luật thực định Việt Nam với đặc thù vận hành của thị trường mạng xã hội:

  • Làm rõ bản chất pháp lý đảo ngược trong quy trình giao kết hợp đồng trực tuyến: người bán đăng thông tin chỉ là "thông báo mời đề nghị", trong khi thao tác "đặt hàng" của người mua mới cấu thành "đề nghị giao kết hợp đồng".
  • Chỉ ra sự bất khả thi khi áp dụng các điều khoản truyền thống của Bộ luật Dân sự 2015 (Khoản 1 Điều 389 và Điều 390) về việc rút lại, thay đổi, hủy bỏ đề nghị đối với môi trường mạng có tốc độ truyền dẫn dữ liệu tức thì.
  • Cung cấp bức tranh thực trạng có số liệu minh chứng cụ thể: tỷ lệ người tiêu dùng lo ngại chất lượng hàng hóa (83%), tỷ lệ chọn hình thức COD còn ở mức cao (86% năm 2020), tỷ lệ tăng trưởng vượt bậc của thanh toán mã QR (1.062,01% về giá trị trong tháng 1/2024), cùng sự mâu thuẫn giữa nhu cầu kiểm soát nội dung với rào cản kỹ thuật của các nền tảng mạng xã hội.

Về đóng góp, tác giả đã:

  • Góp phần làm rõ cách thức vận dụng các văn bản quy phạm pháp luật đa tầng (Luật Thương mại, Bộ luật Dân sự, Luật Giao dịch điện tử và các Nghị định) vào một phân khúc kinh tế số cụ thể là mua bán hàng hóa trên mạng xã hội.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn thông qua việc so sánh đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của Hoa Kỳ và Trung Quốc, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và thực thi có tính ứng dụng trực tiếp vào điều kiện kinh tế - xã hội tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số giới hạn xuất phát từ phạm vi và nguồn lực nghiên cứu được tác giả xác định trong văn bản:

  • Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các khía cạnh lý luận, phân tích quy định văn bản quy phạm pháp luật và tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo chuyên ngành có sẵn tính đến đầu năm 2024; chưa triển khai được các cuộc khảo sát xã hội học pháp luật quy mô lớn độc lập đối với các thương nhân kinh doanh cá thể trên mạng xã hội.
  • Nghiên cứu chưa đi sâu phân tích toàn diện thực tiễn xét xử tại Tòa án đối với các án lệ hoặc bản án tranh chấp thương mại phát sinh riêng biệt từ các giao dịch mua bán qua mạng xã hội tại Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp được mở ra từ đề tài bao gồm việc theo dõi quá trình thi hành Luật Giao dịch điện tử sửa đổi và các văn bản hướng dẫn mới; nghiên cứu xây dựng cơ chế pháp lý chi tiết điều chỉnh các mô hình bán hàng tương tác trực tiếp thế hệ mới (như livestream thương mại, tiếp thị liên kết trên mạng xã hội); và nghiên cứu khung pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain), trí tuệ nhân tạo (AI) trong kiểm soát thông tin và tự động hóa giải quyết tranh chấp trực tuyến.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Thương mại điện tử: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật về kỹ thuật lập pháp đối với hợp đồng điện tử, các chế tài thương mại áp dụng trên không gian mạng và cách tiếp cận đa ngành giữa luật học với kinh tế số.
  • Các nhà nghiên cứu chính sách và cán bộ quản lý nhà nước: Cung cấp luận cứ thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là việc xây dựng các thông tư hướng dẫn chi tiết quy trình giao kết hợp đồng và nâng cao năng lực thanh tra, giám sát giao dịch trực tuyến.
  • Thương nhân, doanh nghiệp và người bán lẻ trên mạng xã hội: Giúp nhận diện rõ ràng ranh giới pháp lý, quyền và nghĩa vụ đối với thông tin niêm yết, quy trình xử lý đơn hàng, trách nhiệm liên quan đến thanh toán và rủi ro từ việc vi phạm hợp đồng hoặc bán hàng giả, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nội dung có giá trị tham khảo nổi bật nhất nằm ở Chương II, nơi tác giả phân tích chi tiết sự vênh lệch giữa quy định của Bộ luật Dân sự 2015, Luật Giao dịch điện tử 2005 với Nghị định số 52/2013/NĐ-CP trong cơ chế gửi - nhận đề nghị và chấp nhận giao kết hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thao tác bấm nút "đặt hàng" của khách hàng trên mạng xã hội được pháp luật xác định là đưa ra đề nghị hay chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng?
Theo quy định tại Điều 17 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và phân tích của tác giả trong khóa luận, khi khách hàng sử dụng chức năng đặt hàng trực tuyến, chứng từ điện tử khởi tạo và gửi đi được coi là "đề nghị giao kết hợp đồng" của chính khách hàng. Các thông tin giới thiệu, niêm yết sản phẩm trước đó của người bán trên mạng xã hội chỉ có giá trị pháp lý là "thông báo mời đề nghị giao kết hợp đồng" (theo Điều 12 và Điều 15 Nghị định số 52/2013/NĐ-CP).

2. Tại sao quy định về rút lại hoặc hủy bỏ đề nghị giao kết hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015 không thể áp dụng hiệu quả cho mua bán trên mạng xã hội?
Khoản 1 Điều 389 và Điều 390 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu thông báo rút lại, thay đổi hoặc hủy bỏ đề nghị phải đến tay bên được đề nghị trước hoặc cùng thời điểm nhận được đề nghị ban đầu. Trên mạng xã hội, dữ liệu đặt hàng được truyền dẫn tức thì qua Internet ngay khi người mua bấm thao tác, khiến việc gửi thông báo rút lại hoặc hủy bỏ trước đó là bất khả thi về mặt kỹ thuật thời gian. Hiện pháp luật chuyên ngành chưa có quy định riêng để khắc phục điểm nghẽn này.

3. Tỷ lệ lo ngại lớn nhất của người tiêu dùng khi mua sắm trực tuyến được tác giả trích dẫn từ nguồn nào và chiếm bao nhiêu phần trăm?
Theo số liệu trích dẫn từ Sách trắng Thương mại điện tử năm 2019 do Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) công bố, trở ngại lớn nhất của người tiêu dùng khi mua hàng trực tuyến là sản phẩm kém chất lượng so với quảng cáo, chiếm tỷ lệ 83%. Ngoài ra, có 46% người được khảo sát cho biết lý do chưa tham gia mua sắm trực tuyến là khó kiểm định chất lượng hàng hóa.

4. Theo văn bản, hoạt động có yếu tố thương mại điện tử trên mạng xã hội hiện được chia thành những hình thức nào?
Khóa luận chỉ rõ trên thực tế đang tồn tại 2 hình thức chính: (1) Mạng xã hội thông thường không có chức năng hỗ trợ thương mại điện tử, các bên chỉ dùng nền tảng để liên lạc trao đổi thông tin; (2) Mạng xã hội có chức năng hỗ trợ thương mại điện tử hoặc tích hợp chức năng đặt hàng trực tuyến trọn gói (như giới thiệu sản phẩm, niêm yết giá, đặt hàng và chuyển giao vận chuyển tương tự sàn thương mại điện tử).

5. Vì sao chế tài phạt vi phạm hợp đồng rất hiếm khi được áp dụng trong hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội?
Điều 300 Luật Thương mại 2005 quy định phạt vi phạm chỉ được áp dụng nếu các bên có thỏa thuận trước trong hợp đồng. Trên mạng xã hội, các giao dịch phần lớn có giá trị kinh tế nhỏ (đồ gia dụng, mỹ phẩm, thời trang), các bên thường bỏ qua điều khoản chế tài này, đồng thời người bán có tâm lý e ngại việc đưa điều khoản phạt vi phạm sẽ gây bất lợi và làm mất khách hàng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Ngọc Mai đã phân tích toàn diện khung pháp lý và thực tiễn vận hành của hoạt động mua bán hàng hóa trên mạng xã hội tại Việt Nam. Công trình làm nổi bật các xung đột lập pháp cơ bản giữa các đạo luật nền tảng với giao dịch điện tử, đặc biệt trong cơ chế đề nghị, hủy bỏ giao kết hợp đồng và kiểm soát nội dung thương mại trực tuyến. Kết hợp với bài học kinh nghiệm từ Hoa Kỳ và Trung Quốc, nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp thiết thực nhằm hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật và tăng cường năng lực thực thi quản lý nhà nước đối với lĩnh vực kinh tế số ở Việt Nam hiện nay.