Chương 1: Thuế thu nhập cá nhân và kinh nghiệm quốc tế về thực thi thuế thu nhập cá nhân Chương 2: Thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam giai đoạn 1991 - 2007 Chương 3: Một số quan điểm, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam 8 CHƢƠNG 1: THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ THỰC THI THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 1.Những vấn đề chung về thuế thu nhập cá nhân 1. Thu nhập cá nhân 1. Khái niệm Cho đến nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa thu nhập trong các công trình nghiên cứu. Mặc dù Joseph E.
Stiglitz cho rằng "quan niệm thu nhập về lý thuyết dường như là là khá đơn giản" [13, tr.459] nhưng đến nay vẫn chưa có một quan điểm thống nhất, đầy đủ và tổng quát về khái niệm thu nhập. Tùy theo mục đích nghiên cứu, các nhà kinh tế học và các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm khác nhau về thu nhập. Hai nhà kinh tế học người Anh là R. Simons vào đầu thế kỷ XX đã đưa ra khái niệm về thu nhập - Định nghĩa Haig - Simons: "Thu nhập là giá trị tiền tăng thực tế trong khả năng từng cá nhân để tiêu dùng trong suốt một khoảng thời gian nào đó" [1, tr.
Đây được coi là một cách tính thu nhập lý tưởng và hoàn thiện. Việc cộng thêm vào thu nhập được tính đến bởi vì chúng thể hiện sự tăng lên của khoản thu nhập tiềm tàng nhưng khó thực hiện được trong thực tế vì giá trị tăng thêm mới chỉ dừng lại dưới dạng tiềm năng và được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Nhà kinh tế học G. Chant cho rằng "thu nhập là một khả năng kinh tế sẽ được bổ sung cho một người nào đó trong một khoảng thời gian nhất định, không kể khoản này có lặp lại hay không, được cấu thành như thế nào và anh ta được tùy ý sử dụng".
Như vậy, theo định nghĩa này, thu nhập là mọi khoản 9 thu nhập ròng từ các nguồn đã khấu trừ các chi phí để tạo ra thu nhập ròng. Nhà kinh tế học người Mỹ Samuelson cũng đưa ra định nghĩa về thu nhập một cách đầy đủ hơn: "thu nhập là tổng số tiền kiếm được hoặc thu góp được trong một khoảng thời gian nhất định, (thường là 1 năm)". Trong các định nghĩa này, mặc dù chưa phản ánh đầy đủ các khía cạnh của thu nhập nhưng tổng hợp lại cho thấy thu nhập có một số đặc điểm chung: thu nhập thuộc về một chủ thể trong xã hội - tính sở hữu của thu nhập, được xác định trong một khoảng thời gian nhất định, được biểu hiện dưới hình thức tiền tệ và được hình thành thông qua quá trình phân phối và phân phối lại do thị trường và nhà nước thực hiện. Qua phân tích những đặc điểm trên, có thể đưa ra một khái niệm tổng quát về thu nhập: "Thu nhập là tổng các giá trị nhận được, thu được trong một khoảng thời gian nhất định".
Các giá trị ở đây được biểu hiện bằng tiền tệ, giá trị các hình thức vật chất, phi vật chất, không phân biệt nguồn hình thành thu nhập là từ lao động hay từ tài sản. Từ khái niệm này có thể rút ra "thu nhập cá nhân là tổng các giá trị nhận được, thu được trong một khoảng thời gian (thường là 1 năm) của một cá nhân nào đó, không phân biệt nguồn phát sinh thu nhập. Thu nhập cá nhân là một bộ phận rất quan trọng trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của một quốc gia vì đại bộ phận thu nhập quốc dân sau quá trình phân phối và phân phối lại sẽ được phân chia cho các thành viên trong xã hội dưới hình thức bằng tiền, bằng hiện vật hay các phúc lợi xã hội. Tùy thuộc vào yêu cầu quản lý và mục đích nghiên cứu mà thu nhập được chia thành nhiều loại khác nhau.
Căn cứ vào nguồn tạo ra thu nhập có thể phân chia thành: thu nhập từ lao động (tiền công, tiền lương, tiền thưởng…) và thu nhập không từ lao động 1 (thu nhập từ tài sản, thu nhập từ kinh doanh, thu nhập từ đầu tư, thu nhập từ thừa kế, chuyển nhượng, thu nhập từ quyền sở hữu vốn, quà biếu, quà tặng…) Căn cứ vào tính chất phát sinh thu nhập đều đặn hay không mà người ta phân chia thành thu nhập thường xuyên và thu nhập không thường xuyên. Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ phát sinh thu nhập có thu nhập phát sinh trong nước và thu nhập phát sinh ở nước ngoài. Căn cứ vào tính pháp lý của thu nhập mà chúng ta có thể chia thành thu nhập hợp pháp và thu nhập không hợp pháp. Thu nhập hợp pháp là thu nhập được tạo ra từ hoạt động hợp pháp và được nhà nước bảo vệ.
Thu nhập bất hợp pháp là thu nhập được tạo ra từ hoạt động bất hợp pháp nên nhà nước không thể kiểm soát được và do đó không được pháp luật bảo vệ. Mặc dù có nhiều loại thu nhập nhưng không phải thu nhập nào cũng là đối tượng điều chỉnh của thuế thu nhập cá nhân. Phần thu nhập chịu thuế phụ thuộc vào chính sách thuế của mỗi quốc gia quy định. Sự bất bình đẳng về thu nhập Trong xã hội mà nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường thì sự bất bình đẳng về thu nhập là một hiện tượng kinh tế - xã hội phổ biến cần được nghiên cứu để nhà nước với chức năng tác động và điều chỉnh cần can thiệp ở mức độ hợp lý nhằm thiết lập công bằng xã hội.
Sự bất bình đẳng về thu nhập là hiện tượng phổ biến và gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Một trong những cách tiếp cận mối quan hệ giữa tăng trưởng, phát triển kinh tế và sự bất bình đẳng về thu nhập được thể hiện trên đồ thị: 1 Mức độ bất bình đẳng Phát triển kinh tế Hình 1.1: Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và mức độ bất bình đẳng về thu nhập Nguồn:HKìninhh1t.ế1 hcọhcoctôhnấgy ctộronngg- gJioaeisđepohạnEđ. ầSuti,gnliềtzn-kNinXhBtếKđhaonaghpọhc áktỹtrthiểunậ,t,đ1a9n9g5 trong giai đoạn thực hiện công nghiệp hóa, nền kinh tế bắt đầu có tăng trưởng, mục tiêu của nền kinh tế là gia tăng tốc độ tăng trưởng kinh tế, huy động mọi nguồn lực cho mục tiêu này. Trong thời gian này, các quốc gia có thể chấp nhận sự bất bình đẳng và chưa thể phân phối lại, người nào sở hữu nhiều nguồn lực hơn sẽ có thu nhập cao hơn.
Vì vậy, sự bất bình đẳng về thu nhập có thể ngày càng gia tăng do mục tiêu tăng trưởng kinh tế thường được ưu tiên đặt lên hàng đầu. Nhưng khi nền kinh tế đã đạt đến một trình độ phát triển nhất định thì nền kinh tế càng phát triển, cơ hội gia tăng thu nhập cao hơn cho mọi người dân và nhà nước có điều kiện phân phối lại nhiều hơn nên mức độ bất bình đẳng về thu nhập sẽ giảm xuống. Sự bất bình đẳng về thu nhập trong nền kinh tế thị trường do nhiều nguyên nhân: Thứ nhất, trong nền kinh tế thị trường thì mọi hoạt động phân phối đều thông qua cơ chế tự điều tiết theo các quy luật kinh tế của thị trường. Nói một cách cụ thể, trong điều kiện cơ chế thị trường, các yếu tố sản xuất thông qua thị trường (thuê, mua) để tham gia vào quá trình sản xuất, và rồi sau đó, các kết quả của quá trình sản xuất lại được phân phối cho các yếu tố sản xuất theo 1 mức độ mà chúng tham gia (năng suất biên hay sản phẩm biên của mỗi yếu tố sản xuất) trong kết quả đó.
Điều này nghĩa là tổng sản phẩm xã hội sẽ được phân phối theo mỗi loại yếu tố sản xuất như vốn, lao động, đất đai… tùy theo năng lực tham gia của chúng vào kết quả cuối cùng. Phương thức phân phối này là động lực thúc đẩy người sở hữu cũng như sử dụng phải lựa chọn và phát huy hiệu quả tối ưu của mỗi yếu tố sản xuất - điều kiện bắt buộc để nền kinh tế thị trường có thể phát triển hiệu quả. Song do nhiều điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và lịch sử khác nhau mà các thành viên trong xã hội không phải ai cũng có tình trạng như nhau về các yếu tố sản xuất. Chẳng hạn, đối với yếu tố lao động, bản thân từng cá nhân có sự khác nhau đáng kể về khả năng nhận thức, thể lực, trình độ giáo dục, đào tạo, hoàn cảnh, năng lực, vị trí công tác… Thêm vào đó, mỗi cá nhân trong xã hội cũng rất khác nhau trong việc sở hữu những của cải và tài sản sinh lợi.
Những khác nhau này cùng với nguyên tắc bình đẳng trong các giao dịch thị trường và phân phối kết quả hoạt động kinh tế đã đưa đến hệ quả là sự khác biệt trong thu nhập và sự bất bình đẳng giữa người này và người khác, tầng lớp xã hội này với tầng lớp xã hội khác. Thứ hai, những nhân tố có tính chất xã hội, khách quan tác động đến tất cả người lao động và tài sản của họ cũng gây ra hiện tượng bất bình đẳng về thu nhập. Trình độ phát triển chung của quốc gia, các biện pháp hành chính mà nhà nước sử dụng để can thiệp vào việc phân phối thu nhập: chính sách trợ cấp xã hội, quy định mức lương tối thiểu… cũng ảnh hưởng rất lớn đến thu nhập của từng cá nhân trong xã hội. Nền kinh tế thị trường càng phát triển, nếu không có sự can thiệp của nhà nước thì sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập càng lớn và khoảng cách giàu nghèo trong xã hội càng sâu sắc, tác động tiêu cực đến sự phát triển của mỗi quốc gia.1 cho thấy, đối với các quốc gia đang phát triển như 1 Việt Nam, hiện tượng bất bình đẳng về thu nhập sẽ ngày càng gia tăng cùng với tốc độ phát triển kinh tế.
Hiện tượng này chỉ giảm dần khi nền kinh tế đạt đến một trình độ phát triển cao nhất định trên hình 1. Khi đó, của cải vật chất được sản xuất ra đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của con người và những khuyết tật của thị trường cũng dần được giải quyết. Bất bình đẳng về thu nhập gây ra hiện tượng mất công bằng trong xã hội. Theo quy luật độ thỏa dụng giảm dần, bất bình đẳng về thu nhập sẽ làm giảm lợi ích chung của toàn xã hội.