chương ITO thành Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT), chính thức có hiệu lực từ 01/01/1948. GATT trong suốt giai đoạn này trở thành cơ cấu đa phương duy nhất điều chỉnh thương mại quốc tế cho đến khi WTO ra đời. GATT chỉ điều chỉnh thương mại hàng hóa, với các nguyên tắc quan trọng nhất là đối xử công bằng với các đối tác thương mại khác nhau và đối xử công bằng giữa hàng hóa trong nước và nước ngoài sau khi hàng hóa nước ngoài đã đi qua biên giới (Peter Kleen, 2004, tr. Vẫn tiếp nối hai nguyên tắc này, vòng đàm phán Uruguay - vòng đàm phán cuối cùng của GATT (1986 - 1993) đã dẫn tới sự ra đời của WTO như một tổ chức chính thức để giám sát các hoạt động thương mại đa phương.
WTO chính thức thành lập ngày 01/01/1995 theo Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới ký tại Marrakesh (Maroc) ngày 15/04/1994, tuy nhiên, GATT vẫn tồn tại với tư cách một trong các văn bản pháp lý của WTO. WTO có năm chức năng chính: Hỗ trợ và giám sát việc thực hiện các Hiệp định WTO; Thúc đẩy tự do hóa thương mại và là diễn đàn cho các cuộc đàm phán thương mại; Giải quyết tranh chấp thương mại giữa các Thành viên; Rà soát chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 sách thương mại giữa các Thành viên; Hợp tác với IMF và Ngân hàng Thế giới với mục tiêu đạt được sự hài hòa trong chính sách kinh tế toàn cầu (WTO, 1995 C). Những chức năng và sứ mệnh của WTO đều nhằm mang lại lợi ích thương mại cho các quốc gia Thành viên, và sự phát triển thương mại toàn cầu. Tính tới tháng 03/2012, WTO hiện có tất cả 153 Thành viên.
Hiện tại còn nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đang còn trong quá trình thúc đẩy đàm phán song và đa phương với các Thành viên WTO như Lào, Sudan, Yemen. Theo dự báo của các chuyên gia, số lượng Thành viên của Tổ chức này trong thời gian tới sẽ vượt 192 - số Thành viên chính thức của Liên hiệp quốc. Điều này phần nào minh chứng sự phát triển mạnh mẽ và bền vững của WTO - Tổ chức thương mại lớn nhất thế giới. Quá trình gia nhập WTO của Trung Quốc Quá trình gia nhập WTO của Trung Quốc kéo dài 15 năm được coi là một điển hình cho sự nỗ lực của toàn bộ quốc gia này trong việc theo đuổi mục tiêu lớn.
Trung Quốc luôn hy vọng gia nhập WTO sẽ là động lực tăng tốc quá trình cải cách mở cửa, hiện đại hóa đất nước. Ông Mike Moore, Tổng giám đốc WTO lúc bấy giờ có nhận xét: "Với sự tham gia của Trung Quốc, WTO sẽ có một bước tiến lớn hướng tới việc trở thành một Tổ chức mang tính quốc tế thực sự. Việc chấp nhận gần như hầu hết hệ thống luật lệ của nước này sẽ đóng một vai trò quan trọng trong nền tảng hợp tác kinh tế toàn cầu" (WTO, 2001). Sau khi nước CHND Trung Hoa ra đời, có một thời gian dài quốc gia này không còn ở trong GATT, và tới tháng 07/1986, Trung Quốc chính thức đề nghị được khôi phục tư cách nước ký kết Hiệp định chung thuế quan.
Từ đó bắt đầu một chặng đường dài 15 năm "trở lại GATT" và sau đó là gia nhập WTO (VCCI, 2004). Thời điểm năm 1995 khi WTO chính thức thành lập, do một số nước e ngại chế độ chính trị của Trung Quốc, đã ra sức ngăn cản “sự trở lại” GATT của họ. Nhưng chính từ đó, Trung Quốc đã càng quyết tâm kiên trì các cuộc đàm phán song phương với các Thành viên của WTO, như New Zealand, Hàn Quốc, Hungary, Czech,. Các đối tác lớn và “sừng sỏ” trên thế giới như Nhật Bản, Hoa Kỳ, EU cũng đã lần lượt chấp thuận Trung Quốc nhờ chính sách nhu cương kết hợp.
Đáp lại những nỗ lực bền bỉ và sự cứng rắn từ một nước tự nhận mình là “đang phát triển” nhưng sẵn sàng cư xử như một nước lớn này, ngày 10/11/2001, tại Doha (thủ đô Cata), LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 trong Hội nghị bộ trưởng của WTO, diễn ra ở thành phố Doha (Qatar), Bộ trưởng Thương mại từ hơn 140 nước trên khắp thế giới đã chấp thuận cho Trung Quốc vào WTO, đưa thị trường 1,3 tỷ dân này hội nhập với nền kinh tế toàn cầu (Đoan Trang, 2011). Sau đó 30 ngày, 11/12/2001 đánh dấu mốc quan trọng trong lịch sử phát triển của Trung Quốc khi chính thức trở thành Thành viên thứ 143 của WTO. Tuy nhiên, không thể nói thành công của Trung Quốc trong việc gia nhập WTO hoàn toàn, hoặc chủ yếu là do kết quả đàm phán mà nên. Trích lời một thành viên trong phái đoàn đàm phán của Trung Quốc nói rằng: "Trong quá trình đàm phán người ta đã đặt ra cho Trung Quốc hơn 40.000 câu hỏi, nhưng tựu trung chỉ là một câu: “Trung Quốc có chấp nhận kinh tế thị trường hay không?" (VCCI, 2004).
Nguyên nhân sâu xa đưa tới thành công của Trung Quốc trong việc gia nhập WTO chính là những thành tựu trong cải cách, mở cửa, phát triển kinh tế hơn 20 năm qua. Với những chính sách mở cửa hiện nay, Trung Quốc hứa hẹn sẽ đóng góp đáng kể hơn nữa cho sự phát triển của WTO nói riêng, và kinh tế toàn cầu nói chung. Tranh chấp và cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO 1. Khái quát chung về tranh chấp, tranh chấp thƣơng mại quốc tế và tranh chấp trong khuôn khổ quy định của WTO 1.
Tranh chấp Theo từ điển tiếng Việt của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia Việt Nam (1998), “Tranh chấp là tranh giành cái gì khi chưa rõ thuộc về bên nào, là đấu tranh giằng co, khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa các bên”. Đây là định nghĩa căn bản nhất về tranh chấp, xuất phát từ sự bất đồng về mặt phân chia quyền lợi hoặc quyền sở hữu giữa các bên liên quan. Thực tế, tranh chấp có thể diễn ra ở bất cứ đâu, giữa bất cứ tổ chức cá nhân nào, về bất cứ vấn đề gì, mà cái gốc của nó là từ sự mâu thuẫn mà ra. Triết học phương Tây kết luận rằng mâu thuẫn là động lực của sự phát triển bởi vì trong mỗi một sự vật đều có ít nhất hai mặt, hai lập trường, hai thế lực đối kháng, và các thế lực đó sẽ tìm cách triệt tiêu nhau để chiếm lĩnh chủ thể, quá trình đó đẩy mâu thuẫn phát triển đến đỉnh điểm và khi mâu thuẫn phát triển đến đỉnh điểm thì chủ thể sẽ biến đổi cả về lượng và chất sang một hình thái mới (Nguyễn Ngọc Long và Nguyễn Hữu Vui, 2003).
Mâu thuẫn vì vậy được coi là đương nhiên tồn tại trong bản chất mỗi sự vật, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 sự việc, hiện tượng, và không phải mâu thuẫn, tranh chấp nào cũng là xấu. Theo tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về WTO, thì “Tranh chấp là sự bất đồng về quyền lợi, lợi ích, quan điểm mà trong đó yêu cầu hay đòi hỏi của một bên bị bên kia từ chối hay khiếu kiện lại” (Nguyễn Vĩnh Thanh và Lê Thị Hà, 2006, tr. Hoặc đây có thể được hiểu theo cách “Tranh chấp là sự mâu thuẫn, hoặc bất đồng; sự mâu thuẫn về các yêu cầu hay quyền; sự đòi hỏi về quyền, yêu cầu hay đòi hỏi từ một bên được đáp lại bởi một yêu cầu hay lập luận trái ngược của bên kia” (William J. Tóm lại, tuy có nhiều cách diễn đạt khác nhau về tranh chấp, mọi góc nhìn đều phản ánh chung, rằng tranh chấp là một dạng mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các bên.
Tranh chấp thƣơng mại quốc tế Tranh chấp thương mại quốc tế là một trong những hiện tượng không thể tránh khỏi trong quá trình hoạt động, giao thương giữa các tổ chức, cá nhân trong môi trường quốc tế. Tranh chấp thương mại quốc tế được hiểu nôm na là những tranh chấp có tính chất quốc tế, với ý nghĩa “vượt phạm vi quốc gia”. Theo tập 2, từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, thì “Thương mại là toàn bộ hoạt động trao đổi hàng hóa thông qua mua và bán các hàng hóa, dịch vụ, các chứng từ có giá trị trong xã hội”. Theo Luật thương mại của Việt Nam, hoạt động thương mại là thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của thương nhân, bao gồm việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ thương mại và các hoạt động xúc tiến thương mại nhằm mục đích lợi nhuận hoặc nhằm thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội.
Một cách hiểu đơn giản, “Tranh chấp trong quan hệ kinh tế - thương mại quốc tế chính là sự mâu thuẫn, xung đột về quyền, nghĩa vụ, lợi ích giữa các nhà đầu tư, sản xuất kinh doanh, giữa các chủ thể khi có sự vi phạm các hiệp định quốc tế, các hợp đồng đã kí kết” (Hoàng Ngọc Thiết, 2002). Theo một định nghĩa khác thì “Tranh chấp thương mại quốc tế là tranh chấp xảy ra trong quan hệ giữa các quốc gia về vấn đề quan hệ quốc tế”. Tranh chấp quốc tế có thể xảy ra giữa hai bên hay nhiều bên, có thể xuất hiện trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau của các quốc gia có liên quan đến việc giải thích hay áp dụng điều ước quốc tế nào đó, đến trách nhiệm của một quốc gia cụ thể. Sự bất đồng giữa các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 quốc gia có thể không dẫn tới tranh chấp giữa các quốc gia đó.
Khi đã xuất hiện tranh chấp, tranh chấp đó cần phải được giải quyết bằng các biện pháp hoà bình trên cơ sở nguyên tắc giải quyết các tranh chấp quốc tế” (Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam, 2005). Một cách hiểu khác thì “Tranh chấp thương mại quốc tế là tranh chấp diễn ra khi một nước cho rằng một nước khác vi phạm thỏa thuận đã cam kết với nhau” (Công ty cổ phần EXIM Việt Nam, 2011), vì vậy tranh chấp thường xoay quanh một số nội dung chính gồm các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ. Biện pháp chống bán phá giá là để đối phó với hành vi bán sản phẩm với giá thấp nhằm chiếm lĩnh thị trường và tiến tới loại bỏ dần các đối thủ cạnh tranh thì biện pháp chống trợ cấp được áp dụng để loại bỏ tác động tiêu cực gây ra cho ngành sản xuất hàng hóa trong nước xuất phát từ các chính sách trợ cấp của chính phủ nước xuất khẩu.