chương 1, Khóa luận đã tổng quan về những vấn đề lý luận liên quan đến hình thức kinh doanh hình ảnh nhân vật và mối quan hệ của hoạt động trong pháp luật sở hữu trí tuệ. Theo đó, tác giả đã tổng hợp lý thuyết liên quan nhân vật và kinh doanh hình ảnh nhân vật như khái niệm, nguồn gốc, lịch sử phát triển và phân loại. Trong thực tiễn kinh doanh hình ảnh nhân vật, nhân vật bao gồm nhân vật hư cấu và người thật, thường là người của công chúng. Nguồn gốc của nhân vật hư cấu là các tác phẩm nghệ thuật như tác phẩm văn học, điện ảnh,… trong khi đó nguồn gốc hình ảnh người thật là từ hoạt động giải trí, thể thao và các hoạt động mang tính thương mại khác.
Kinh doanh hình ảnh nhân vật là sự điều chỉnh cho thích ứng hoặc khai thác thứ cấp các nét đặc trưng cá tính cơ bản một nhân vật gắn liền với các loại hàng hóa, dịch vụ bởi tác giả của nhân vật hư cấu hoặc bởi cá nhân hoặc bởi một hoặc các bên thứ ba được cấp phép, nhằm tạo ra mong muốn sở hữu, sử dụng những sản phẩm ở những khách hàng tiềm năng. Với bản chất là một hoạt động thương mại phát sinh chủ yếu từ các tác phẩm của ngành nghệ thuật - giải trí, kinh doanh hình ảnh nhân vật liên quan đến các khía cạnh sở hữu trí tuệ như quyền tác giả, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp. Do đó, đặt ra vấn đề nghiên cứu về hoạt động này dưới góc độ pháp luật sở hữu trí tuệ. PHÁP LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ LIÊN QUAN ĐẾN KINH DOANH HÌNH ẢNH NHÂN VẬT CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI - SO SÁNH VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM 2.
Các hình thức bảo hộ nhân vật theo pháp luật Hoa Kỳ 2. Bảo hộ quyền tác giả đối với nhân vật 2. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả đối với nhân vật Pháp luật Hoa Kỳ quy định, nhân vật được bảo hộ bản quyền như một bộ phận không tách rời của tác phẩm khi đáp ứng hai điều kiện: (i) mang tính nguyên gốc và (ii) được định hình dưới một hình thức vật chất33. Trường hợp các tác phẩm mang hình ảnh người thật, quyền tác giả phát sinh đối với tác phẩm thể hiện các đặc tính của cá nhân đó và quyền tác giả thuộc về tác giả của tác phẩm mà không phải người đó.
Ví dụ, người nổi tiếng ký hợp đồng quảng cáo với nhãn hàng và chụp hình với sản phẩm thì hình ảnh của người nổi tiếng thể hiện trong bức ảnh đó được bảo hộ quyền tác giả. Trong khi đó, xác định quyền tác giả đối với nhân vật hư cấu có phần phức tạp hơn. Đạo luật Bản quyền năm 1976 không công nhận các nhân vật hư cấu như một đối tượng của quyền tác giả34 và cũng như không đề cập đến quyền đối với nhân vật hư cấu trong quy định về độc quyền đối với tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả35. Tuy nhiên, thông qua thực tiễn xét xử, tòa án Hoa Kỳ đã mở rộng phạm vi bảo hộ đối với chính nhân vật hư cấu nếu nhân vật đó được “mô tả một cách đầy đủ, cụ thể”36.
Bên cạnh đó, tòa án còn xem xét đến vai trò của nhân vật hư cấu trong tổng thể tác phẩm, 33 Điều 102 Bộ luật Hoa Kỳ 34 Điều 102 Bộ luật Hoa Kỳ 35 Điều 106 Bộ luật Hoa Kỳ 36 Nicholas v. Universal Pictures Corp.com/cases/federal/appellate- courts/F2/45/119/1489834/ , truy cập ngày 24/3/2023 18 cụ thể, nếu nhân vật là trung tâm của tác phẩm cấu thành nên câu chuyện thì nhân vật đó có thể được bảo hộ độc lập với tác phẩm37. Bên cạnh việc bảo hộ bản quyền đối với tập hợp những đặc điểm nổi bật của nhân vật, Hoa Kỳ cũng công nhận quyền tác giả đối với đặc điểm nguyên gốc, riêng lẻ cấu thành nên danh tính của nhân vật38. Yếu tố cấu thành một nhân vật được bảo hộ và có chức năng nhận dạng nhân vật thì có thể được bảo hộ quyền tác giả độc lập với những đặc điểm còn lại của nhân vật39 như chiếc xe Batmobile của Batman trong bộ truyện tranh của DC Comics40.
Trong tranh chấp DC Comics v. Towle, Thẩm phán đã tổng hợp và đưa ra 3 yêu cầu41 để xác định khả năng bảo hộ quyền tác giả của nhân vật trong truyện tranh, chương trình truyền hình, phim dựa trên những phán quyết trước đó như sau: một là, nhân vật phải có đặc điểm ngoại hình và phong cách; hai là, nhân vật phải được mô tả một cách đầy đủ; ba là, nhân vật phải có đặc tính phân biệt nổi bật và có dấu ấn riêng. Nội dung quyền tác giả đối với nhân vật Theo luật bản quyền Hoa Kỳ, người tạo ra hình thức thể hiện gốc trong một tác phẩm là tác giả và cũng là chủ sở hữu bản quyền trừ khi có thỏa thuận chuyển nhượng 37 Phán quyết vụ Warner Bros. Columbia Broadcast Systems, 216 F.
1954), nhân vật Sam Spade không được bảo hộ vì chỉ là phương tiện thứ yếu trong tổng thể câu chuyện; Trong vụ Metro Goldwyn - Mayer v. American Honda Motor Co. 1995), tòa án công nhận quyền tác giả với hình tượng nhân vật James Bond vì nhân vật được mô tả đầy đủ, nhất quán, và chính nhân vật là câu chuyện trọng tâm xuyên suốt 16 bộ phim. 38 Schreyer, Amanda (2015), “An Overview of Legal Protection for Fictional Characters: Balancing Public and Private Interests”, Vol.
1 , Article 3, https://open.edu/cybaris/vol6/iss1/3, p.63 39 New Line Cinema Corp. Russ Berrie & Co.com/cases/federal/appellate-courts/ca9/13-55484/13-55484-2015-09-23.html, truy cập ngày 24/3/2023 40 DC Comics v.com/cases/federal/district- courts/FSupp2/161/293/2388504/, truy cập ngày 24/3/2023 41 Walt Disney Productions v. Fox Broadcasting Co. 2003) 19 bản quyền cho cá nhân, tổ chức khác.
Trường hợp tác phẩm được thực hiện để thuê, người sử dụng lao động hoặc bên ủy thác được coi là tác giả42. Quyền của tác giả bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Pháp luật Hoa Kỳ chỉ trao quyền nhân thân cho nghệ sĩ thị giác là tác giả của tác phẩm nghệ thuật thị giác bao gồm tranh vẽ (sử dụng các loại bút hoặc sơn, màu), bản in, tác phẩm điêu khắc và ảnh43. Đạo luật Bản quyền ghi nhận các quyền tài sản sau: Sao chép; Làm tác phẩm phái sinh; Phân phối bản sao, bản ghi; Biểu diễn công khai; Công bố tác phẩm.
Việc sử dụng, khai thác vì mục đích thương mại nhân vật được bảo hộ, một cách độc lập hoặc phụ thuộc vào tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu bản quyền có thể cấu thành một vi phạm bản quyền. Để xác định một hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với nhân vật, chủ sở hữu cần chứng minh: (i) mức độ thể hiện tương tự và (ii) khả năng liên tư44. Theo đó, mức độ tương tự được đánh giá khách quan dựa trên hình thức thể hiện ban đầu của nhân vật với hình thức thể hiện bị cáo buộc vi phạm. Tiếp đó, cần xác định rằng, sự tương tự đó có đến mức khiến công chúng liên tưởng đến nhân vật ở tác phẩm gốc, nhầm lẫn rằng sản phẩm bị cáo buộc đang gợi đến hình tượng nhân vật đó không.
Trong tranh chấp Sid & Marty Krofft Prod., tòa án lập luận rằng, để cấu thành vi phạm quyền tác giả, hành vi sao chép phải đến mức “chiếm đoạt trái phép”, hoặc là hành vi sao chép hình thức thể hiện. Trường hợp người khác dựa vào nội dung ý tưởng của tác giả để sáng tạo nhân vật khác thì không được xem là vi phạm vì ý tưởng không được bảo hộ quyền tác giả. Pháp luật Hoa Kỳ cũng đưa ra một số giới hạn về bảo hộ nhân vật như sau: - Chỉ bảo hộ nhân vật được mô tả một cách đầy đủ; cho phép khai thác những kiểu nhân vật có những đặc điểm chung đặc trưng của nguyên mẫu hay thể loại nhân 42 United States Copyright Office, Circular 9 - Works Made for Hire Under the 1976 Copyright Act, https://global.com/us/companion.websites/fdscontent/uscompanion/us/pdf/houp/7_5.pdf, truy cập ngày 24/3/2023 43 Điều 106A(a) Bộ luật Hoa Kỳ 44 United States Courts for the Ninth Circuit, Manual of Model Civil Jury Instructions, 17.19 Substantial Similarity—Extrinsic Test; Intrinsic Test, 2022, https://www.gov/jury-instructions/node/276, truy cập ngày 26/3/2023 20 vật đó mà không đến mức vi phạm. Xuất phát nguyên tắc chỉ bảo hộ hình thức thể hiện, những đặc điểm chung chung, phổ biến của nhân vật chỉ được xem là những “ý tưởng” mà mọi người đều khai thác khi mô tả về kiểu nhân vật đó, khó có thể phân tách với hình thức thể hiện.
Ví dụ, hình tượng nhân vật cảnh sát hóa thân thành điệp viên, với những cảnh rượt đuổi hành động không có khả năng được bảo hộ vì đây là một chủ đề phổ biến trong thể loại tác phẩm hành động, tuy nhiên nhân vật điệp viên James Bond trong 16 bộ phim được thể hiện với những nét tính cách đặc trưng: tính cách máu lạnh; sự yêu thích với đồ uống martini lắc; tài thiện xạ; được xem là đã được phác họa đầy đủ, do đó được bảo hộ quyền tác giả45. Hoa Kỳ cũng loại trừ bảo hộ đối với scènes à faire, là những sự kiện, nhân vật, bối cảnh không thể thiếu, là tiêu chuẩn khi khai thác một chủ đề nhất định nào đó46. Những kiểu nhân vật kiểu mẫu (stock character), phổ biến trong một bối cảnh, chủ đề không đáp ứng được điều kiện về tính nguyên gốc, không thể hiện sáng tạo, dấu ấn riêng của một người. Ví dụ, nhân vật siêu anh hùng với đặc trưng là biết hy sinh, đấu tranh chống lại cái ác, có sức mạnh thì không được bảo hộ và mọi người đều có thể khai thác một kiểu nhân vật với những đặc trưng như vậy.
- Cho phép bên thứ ba sử dụng hợp lý nhân vật. Hành vi sử dụng hợp lý nhân vật sẽ không cấu thành một vi phạm, xem xét dựa trên bốn yếu tố tại Điều 107 Đạo luật Bản quyền Hoa Kỳ năm 1976, bao gồm: Mục đích và đặc điểm của việc sử dụng; Bản chất của tác phẩm được bảo hộ; Tỉ lệ và mức độ ý tưởng sử dụng dựa trên tổng thể tác phẩm được bảo hộ; Vấn đề ảnh hưởng của việc sử dụng đó đối với tiềm năng thị trường hoặc đối với giá trị của tác phẩm được bảo hộ. Ngày nay, các tòa án có xu hướng tập trung cân nhắc vào yếu tố thứ tư về việc hành vi đó có mang tính chất “biến đổi”, tức là tạo ra ý nghĩa hay thông điệp mới cho tác phẩm gốc hay không47. Câu hỏi đặt ra về hành vi sử dụng hợp lý nhân vật thường rơi vào trường hợp sử dụng hình ảnh 45 Metro Goldwyn - Mayer v.
American Honda Motor Co. 1995) at 1296, https://law.com/cases/federal/district-courts/FSupp/900/1287/2262232/, truy cập ngày 26/3/2023 46 Atari Inc. Philips Consumer Elecs.