Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cương về trẻ sơ sinh non tháng 1. Khái niệm về trẻ sơ sinh non tháng Trẻ sơ sinh non tháng hay còn gọi là trẻ đẻ non là trẻ được sinh ra trước tuần thứ 37 của thai kì tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối cùng [31] [15]. Phân loại trẻ sơ sinh non tháng Dựa vào tuổi thai trẻ đẻ non được phân thành: - Trẻ sinh non muộn : đủ 34 tuần đến < 37 tuần - Trẻ sinh non trung bình : đủ 32 tuần đến < 34 tuần - Trẻ sinh rất non : đủ 28 tuần đến < 32 tuần - Trẻ sinh cực non : < 28 tuần Thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới dựa trên dữ liệu của 85 quốc gia tỉ lệ sơ sinh cực non chiếm 5,2%, sơ sinh rất non 10,4% và sơ sinh non nhẹ 84,3% trong tổng số trẻ sinh non [28].
Trong thập niên 1990 chỉ vài trẻ tuổi thai dưới 28 tuần được cứu sống, ngày nay với sự phát triển của Hồi sức sơ sinh ở các nước phát triển 95% trẻ dưới 28 tuần trong đó có 50% trẻ sinh từ 22-25 tuần được cứu sống. Tuy nhiên các trẻ này có nguy cơ cao suy giảm các chức năng cơ thể [29]. Đặc điểm sinh lý trẻ sơ sinh non tháng Tất cả trẻ đẻ non đều có biểu hiện ít nhiều thiếu sót về sự trưởng thành của các hệ thống trong cơ thể. Những đặc điểm sinh lí phụ thuộc vào mức độ và nguyên nhân đẻ non.
Những đặc điểm đó chứng tỏ khả năng thích nghi kém với môi trường bên ngoài tử cung của trẻ [13]. Đặc điểm bệnh lý trẻ sơ sinh non tháng Đặc điểm bệnh lý tùy thuộc vào tác nhân ảnh hưởng vào từng thời kì; đối với thời kì trước đẻ thì có một số bệnh lý hay xuất hiện ở các thai phụ như nhiễm trùng 5 bào thai, dị tật bẩm sinh, rối loạn chuyển hóa…; trong đẻ thì thường có các bệnh lý ngạt, hô hấp, sang chấn, nhiễm trùng sớm…Và sau đẻ, khi trẻ đã tiếp xúc với môi trường sống bên ngoài, chịu sự tác động của môi trường xung quanh, trẻ có thể bị nhiễm trùng mắc phải toàn thân hoặc tại chỗ; nhiễm trùng sơ sinh sớm ở những tuần sau đẻ: bệnh thường liên quan đến mẹ và cuộc đẻ, bệnh do thiếu trưởng thành các hệ thống hoặc do dị tật; nhiễm trùng sơ sinh muộn là ở ba tuần sau đẻ: bệnh thường do nuôi dưỡng, nhiễm khuẩn bệnh viện, chăm sóc kém và môi trường gây ra. Một số bệnh lý thường gặp trong đẻ non: các bệnh về hô hấp như bệnh màng trong, cơn ngừng thở, viêm phổi bẩm sinh, viêm phế quản phổi. Các bệnh về hệ tiêu hóa như viêm dạ dày ruột, viêm ruột hoại tử, tắc ruột có thể do nhu động ruột ở trẻ sinh non tháng kém do bộ máy tiêu hóa chưa phát triển hoàn chỉnh, giãn đại tràng bẩm sinh hay vấn đề thường gặp nhất về vấn đề tiêu hóa ở trẻ em đó là tiêu chảy.
Ngoài ra còn một số bệnh lý khác về chuyển hóa như rối loạn chuyển hóa đường, hạ canxi; nhiễm khuẩn mẹ con, nhiễm khuẩn huyết; còn ống động mạch; thông liên nhĩ, thất, suy tim, vàng da…[13]. Chăm sóc trẻ sơ sinh non tháng Bao gồm tất cả các chăm sóc thiết yếu cho trẻ sơ sinh và các chăm sóc hỗ trợ thêm đối với trẻ đẻ non [13]. Nguyên tắc chăm sóc trẻ sinh non - Đảm bảo trẻ được nuôi bằng sữa mẹ. - Đảm bảo chăm sóc vệ sinh.
Tránh gây tổn hại cho trẻ. - Giảm thiểu thời gian cách ly mẹ con. Chăm sóc bằng phương pháp bà mẹ Kangaroo. Các biện pháp chăm sóc và ổn định các yếu tố nguy cơ ở trẻ sinh non Xử trí tại phòng sinh: tránh mất nhiệt và hồi sức ngay sau sinh thật tốt.
Trẻ sinh non có nguy cơ ngạt chu sinh cao do không thể khởi phát nhịp thở sau sinh. Nếu trẻ có biểu hiện suy hô hấp ngay sau sinh: cho thở oxy và chuyển đến nơi có thể thở NCPAP ngay. 6 Sử dụng máy Beluga từ phòng đẻ, phòng mổ để chuyển trẻ lên cấp cứu sơ sinh. Ổn định thân nhiệt: Nếu trẻ cần phải chăm sóc đặc biệt hoặc cách ly: nên dùng lồng ấp hơn là giường sưởi để giảm độ mất nước không nhận biết qua da, tránh những kích thích không cần thiết và tiếng động (nhất là các trẻ rất nhẹ cân).
Áp dụng phương pháp bà mẹ Kangaroo để giữ ấm cho các trẻ đã qua giai đoạn bệnh nặng (Phương pháp Kangaroo: mô phỏng cách của chuột túi mang con trước bụng, cho phép trẻ non tháng hay rất nhẹ cân được đặt nằm thường xuyên giữa hai vú mẹ (có thể dùng áo địu ) với điều kiện trẻ ổn định, không có những bệnh lý cần phải được theo dõi tích cực. Dinh dưỡng: tốt nhất là nuôi bằng sữa mẹ. Ổn định các yếu tố nguy cơ: suy hô hấp, nhiễm trùng, viêm ruột hoại tử, thiếu máu… 1. Giới thiệu về phương pháp Kangaroo 1.
Khái niệm Chăm sóc trẻ bằng phương pháp Kangaroo: là phương pháp chăm sóc trẻ bằng cách đặt trẻ tiếp xúc da-kề-da giữa mẹ và con cho tất cả trẻ mới đẻ, đặc biệt cho trẻ đẻ non/nhẹ cân. Phương pháp Kangaroo còn có nhiều tên gọi như: Kangaroo mother care (KMC - chăm sóc trẻ sơ sinh bằng phương pháp Kangaroo) hoặc Kangaroo care (chăm sóc Kangaroo) hoặc chăm sóc da kề da (skin to skin). Trong thực hành chăm sóc trẻ bằng phương pháp Kangaroo có nhiều phương thức thực hiện tùy từng quốc gia vùng miền. Bao gồm các phương cách sau: - Phương pháp Kangaroo rất sớm (cái ôm đầu tiên), là phương pháp chăm sóc da kề da bắt đầu ngay sau sinh thường trước 24 giờ tuổi - Phương pháp Kangaroo trung gian: bắt đầu trong vòng 7 ngày sau sinh ngay sau khi trẻ ổn định bằng phương pháp truyền thống.
- Phương pháp Kangaroo trễ: chăm sóc bằng phương pháp Kangaroo sau khi trẻ và mẹ xuất viện về nhà. 7 - Phương pháp Kangaroo liên tục: là phương pháp chăm sóc da kề sa 24/7 ( 24 giờ trong ngày và 7 ngày trong tuần). - Phương pháp Kangaroo gián đoạn: chăm sóc một vài giờ cho một lần và nhiều lần trong ngày. Chăm sóc KMC thường bắt đầu muộn hơn và ở trẻ sinh non đã ổn định và được sử dụng kết hợp với các kĩ thuật chăm sóc khác.
- Phương pháp Kagaroo có thể thực hiện được với mẹ, cha, anh chị em, ông bà, cha mẹ nuôi, hay cả nhân viên y tế. Là người khỏe mạnh yêu thương trẻ và tự nguyện thực hiện phương pháp chăm sóc trẻ bằng phương pháp Kangaroo này. - Phương pháp Kangaroo thực hiện từ khi trẻ chào đời và tiếp tục đến 1-2 tháng sau sinh cho trẻ sinh non hoặc cho đến khi trẻ muốn thoát ra khỏi vị trí Kangaroo (chứng minh bằng trẻ loay hoay và cố gắng để ra khỏi vị trí thực hiện phương pháp Kangaroo) [11]. Các nguyên tắc chăm sóc trẻ bằng phương pháp Kangaroo 1.
Tiếp xúc da kề da ở vị trí Kangaroo 2. Nuôi dưỡng trẻ bằng sữa mẹ 3. Hỗ trợ người mẹ và gia đình chăm sóc trẻ 4. Ra viện sớm 5.
Thực hiện phương pháp Kangaroo ngoại trú và theo dõi sự phát triển cho trẻ Tiếp xúc da kề da với mẹ phải được thực hiện càng sớm, càng nhiều giờ trong ngày và càng kéo dài càng tốt ngay cả khi trẻ đang trong giai đoạn hồi sức cấp cứu sơ sinh hoặc đang chuyển viện. Lợi ích đối với trẻ - Được giữ ấm giảm nguy cơ hạ thân nhiệt: được chăm sóc bằng phương pháp Kangaroo nghĩa là luôn được nằm trên ngực mẹ, là môi trường ổn định nhất về thân nhiệt. Nhiệt độ cơ thể mẹ sẽ ủ ấm cho cơ thể con không bị ảnh hưởng bởi môi trường bên ngoài. 8 - Giảm cơn ngừng thở, ổn định nhịp thở, nhịp tim: những cử động từ người mẹ cũng như với nhịp thở và nhịp tim mẹ sẽ tác động lên cơ thể con giúp trẻ nhanh chóng điều hòa và ổn định nhịp tim và nhịp thở.
- Giúp trẻ cải thiện hô hấp, sớm được ngừng thở oxy, giảm nguy cơ mắc bệnh võng mạc của trẻ đẻ non (bệnh Rop) - Hỗ trợ nuôi con con bằng sữa mẹ: Tiếp xúc da kề da giữa mẹ và con kích thích sản xuất nhiều sữa, giúp trẻ nhận ra vú mẹ và bú sớm, bú dễ dàng và nhiều lần hơn. - Tăng cân và phát triển: Bú mẹ sớm, đầy đủ giúp trẻ có nguồn thức ăn lý tưởng cho sự lớn lên và phát triển, đặc biệt trẻ bú được sữa non, bú mẹ hoàn toàn nên nhận được toàn bộ các nucleotide cần thiết cho sự phát triển của não và các chất giúp trẻ hoàn thiện hệ thống miễn dịch. - Phát triển tinh thần và cảm xúc: Trẻ được nằm trên ngực mẹ trong một vị trí an toàn và được bảo vệ với tình cảm yêu thương từ mẹ, vì vậy việc gắn bó mẹ - con được thiết lập rất sớm. Từ đó, trẻ cảm nhận được tình yêu, môi trường bảo vệ, yêu thương từ giai đoạn đầu đời nên ít bị ảnh hưởng bởi các stress trong cuộc sống sau này.
- Giảm mắc bệnh và tử vong: Bú mẹ sớm, tăng cân đủ, hệ thống miễn dịch phát triển hoàn thiện, được bảo vệ trong tình yêu thương của mẹ trẻ sẽ giúp trẻ chống đỡ bệnh tật và giảm nguy cơ tử vong. - Một lợi ích rất quan trọng khác là khi ở cùng mẹ, trẻ sẽ tiếp xúc và nhiễm các vi khuẩn khư trú ở cơ thể mẹ, ít nguy cơ hơn đối với sức khỏe trẻ so nhiễm vi khuẩn từ môi trường bên ngoài. - Đặc biệt đối với trẻ đẻ non/nhẹ cân: giúp cải thiện rõ rệt sự sống còn, hoàn thiện 5 giác quan một cách nhanh chóng. Trẻ cảm thấy ấm áp qua tiếp xúc da kề da (xúc giác), lắng nghe giọng nói của mẹ (thính giác), bú sữa mẹ (vị giác), tiếp xúc bằng mắt với mẹ (thị giác) và ngửi mùi của mẹ (khứu giác).
Vì vậy, chăm sóc trẻ trẻ đẻ non/nhẹ cân bằng phương pháp Kangaroo là sự chăm sóc mang đầy tính nhân văn bảo đảm một sự khởi đầu tốt nhất cho trẻ. Lợi ích đối với bà mẹ Tiếp xúc da kề da với con sẽ giúp bà mẹ: - Tăng tiết oxytoxin, sẽ: + Thiết lập sớm và tăng cường mối tương tác mẹ con. + Tăng tiết sữa, nuôi con bằng sữa mẹ sớm và kéo dài. + Co hồi tử cung tốt, giảm nguy cơ chảy máu sau đẻ.