Chương 1 TỔNG QUAN 1. Các biện pháp tránh thai 1. Các biện pháp tránh thai truyền thống: 1. Xuất tinh ngoài âm đạo (giao hợp ngắt quãng) Biện pháp xuất tinh ngoài âm đạo là phương pháp tránh thai trong đó người đàn ông rút dương vật ra khỏi âm đạo người phụ nữ trước khi xuất tinh trong lúc quan hệ tình dục, và để tinh dịch bắn ra ngoài không cho tinh trùng gặp trứng để thụ tinh.
Hiệu quả tránh thai thấp 70%. Kiêng giao hợp định kỳ: Là biện pháp chọn thời điểm giao hợp cách xa những ngày phóng noãn, nhằm mục đích làm cho tinh trùng sống không gặp được noãn sống. Để chọn ngày kiêng giao hợp, có các phương pháp như: Phương pháp tính vòng kinh: Là biện pháp dựa vào ngày có kinh, chọn giao hợp vào những ngày xa giai đoạn rụng trứng để không có thai. Từ ngày dự kiến có kinh nguyệt lần sau, trừ lùi lại 14 ngày là ngày rụng trứng của vòng kinh.
Hiệu quả thấp 70%. Căn cứ vào số ngày mỗi vòng kinh, hướng dẫn tính được ngày dự kiến sẽ có kinh lần sau. Từ ngày dự kiến có kinh lùi lại 14 ngày là ngày có thể phóng noãn trong vòng kinh. Trong vòng 5 ngày trước và 4 ngày sau khi rụng trứng là những ngày “không an toàn”, cần kiêng giao hợp hoặc nếu giao hợp thì cần dùng biện pháp tránh thai hỗ trợ.
Biện pháp tránh thai tính theo vòng kinh 3 Thư viện ĐH Thăng Long Phương pháp xác định rụng trứng dựa trên chất nhầy cổ tử cung: Khi noãn trong cơ thể người phụ nữ bắt đầu trưởng thành, hormone estrogen gia tăng và kích thích các tế bào ở kênh cổ tử cung tiết chất nhầy, chất nhầy này có thể nhận biết bởi phụ nữ. Bắt đầu giai đoạn có thể thụ thai chất nhầy đục, dính. Ngày cao điểm là ngày cuối cùng của giai đoạn chất nhầy nhiều, trong, dai. Rụng trứng xảy ra trong vòng 24-48 tiếng sau ngày “cao điểm”.
Giai đoạn thụ thai bắt đầu từ lúc tăng tiết chất nhầy cổ tử cung (trước đó là những ngày khô ráo) đến 3 ngày sau là ngày cao điểm. Đó là thời gian cần tránh các quan hệ không bảo vệ [34]. Phương pháp ghi thân nhiệt: Phương pháp này dựa trên cơ sở thân nhiệt của người phụ nữ tăng 0,20 đến 0,50 ngay sau rụng trứng. Người phụ nữ lấy thân nhiệt và ghi lại vào mỗi buổi sáng vào một thời điểm.
Cần tránh quan hệ từ ngày đầu tiên của kỳ kinh cho đến 3 ngày sau khi có sự gia tăng thân nhiệt cơ bản. Và có thể quan hệ lại bình thường từ gày thứ 4 đến chu kỳ kinh kế tiếp. Phương pháp này có những điểm không chính xác, do đó tỷ lệ có thai ngoài ý muốn của biện pháp này rất cao [34]. Các biện pháp tránh thai hiện đại 1.
Bao cao su Bao cao su (BCS) là BPTT an toàn, có hiệu quả phòng chống HIV/AIDS và STDs. BCS được dùng nhiều ở các nước phát triển (13%) hơn các nước đang phát triển (3%) [34]. Nếu sử dụng BCS đúng, khả năng có thai khi dùng là 3% (thất bại đặc hiệu của phương pháp). Tuy nhiên, nếu sử dụng không đúng và không thường xuyên, tỷ lệ này lên đến 14% (thất bại do người sử dụng) [34].
Một số lại bao cao su 4 - Chỉ định và chống chỉ định: + Chỉ định: dùng cho tất cả các trường hợp muốn tránh thai; phòng chống HIV/AIDS và STDs; là biện pháp tránh thai hỗ trợ (những ngày đầu sau thắt ống dẫn tinh, quên uống thuốc tránh thai). + Chống chỉ định: dị ứng với latex (đối với loại bao cao su có latex) hoặc các thành phần có trong bao cao su. - Ưu điểm và hạn chế: + Ưu điểm: hiệu quả tránh thai cao; phòng chống STDs và HIV/AIDS; an toàn, không có tác dụng phụ; dễ sử dụng; có thể sử dụng bất cứ thời gian nào; giúp nam giới có trách nhiệm KHHGĐ; tiện lợi khi muốn tránh thai tạm thời; có sẵn, nhỏ gọn có thể mang theo người; rẻ tiền. + Hạn chế: phải luôn sẵn có; có thể bị tuột, rách trong khi đang giao hợp nếu bảo quản không tốt; có một số trường hợp dị ứng với cao su; một số cặp vợ chồng than phiền về mức độ giảm khoái cảm; đối với bao cao su nữ, người dùng phải biết cách sử dụng tốt thì mới tránh được thất bại [21], [35].
- Cách sử dụng và bảo quản: - Kiểm tra trước về sự nguyên vẹn của bao cao su và hạn sử dụng. - Mỗi lần giao hợp đều phải sử dụng bao cao su mới. - Bảo quản bao cao su: để nơi thoáng mát và tránh ánh sáng. - Xé vỏ bao đúng cách, lấy bao ra khỏi vỏ.
- Luôn để vành cuộn của bao ra ngoài, lùa khí ra khỏi đầu bao. - Lồng bao cao su vào dương vật đang cương trước khi giao hợp. - Tháo cuộn vành bao lên tới gốc dương vật, không cần kéo căng. - Sau khi xuất tinh, rút dương vật ra lúc còn cương, giữ chặt vành bao cao su ở gốc dương vật trong khi rút dương vật ra để bao khỏi bị tuột và tinh dịch không trào ra ngoài.
- Chỉ sử dụng mỗi bao cao su 1 lần. Những sự cố khi sử dụng và cách xử trí: + Nếu bao cao su bị rách: Rửa dương vật và âm hộ bằng nước sạch hoặc thuốc diệt tinh trùng (nếu có). Cần áp dụng BPTT khẩn cấp như sử dụng viên thuốc tránh thai khẩn cấp. 5 Thư viện ĐH Thăng Long + Nếu có ngứa hoặc nổi ban tại bộ phận sinh dục: Đi khám để được các nhân viên y tế tư vấn.
+ Nam giới không duy trì được độ cương khi mang hoặc sử dụng bao cao su: Thường do bối rối, chưa quen sử dụng. Có thể dùng bao cao su có chất bôi trơn hoặc sử dụng nước/chất bôi trơn bên ngoài bao , [25]. Thuốc tránh thai Đây là BPTT được sử dụng rộng rãi, khoảng 20% phụ nữ sử dụng thuốc tránh thai ở các nước phát triển, 28% ở châu Mỹ và 50% ở Bắc Phi [32]. Cơ chế tác dụng: ức chế phóng noãn; ức chế phát triển nội mạc tử cung; làm đặc chất nhầy cổ tử cung ngăn tinh trùng xâm nhập vào buồng tử cung [26].
Viên uống tránh thai khẩn cấp: Viên uống tránh thai khẩn cấp được sử dụng sau khi giao hợp không được bảo vệ. Thuốc tránh thai khẩn cấp có hiệu quả càng cao nếu sử dụng càng sớm. Viên uống tránh thai khẩn cấp chỉ chứa proestin (postinor, Excapel…). Loại một viên chứa 1,5mg Levonorgestrel hoặc 3mg norgestrel: uống 01 viên (liều duy nhất).
Loại 2 viên: mỗi viên chưa 0,75mg Levonorgestrel; uống 02 lần, mỗi lần một viên cách nhau 12 giờ hoặc uống 01 lần cả 02 viên. Viên uống tránh thai kết hợp (Ideal, Choice, New Choice…) nếu không có viên thuốc tránh thai khẩn cấp: uống cách nhau 12 giờ; mỗi lần 04 viên Ưu điểm: Tránh được nguy cơ mang thai sau khi giao hợp không được bảo vệ, giảm tỷ lệ nạo phá thai ngoài ý muốn. Nhược điểm: là biện pháp không có hiệu quả cao nếu sử dụng không kịp thời sau khi giao hợp không được bảo vệ, không giúp ngăn ngừa STDs và HIV/AIDS, tác dụng phụ bao gồm huyết âm đạo bất thường, buồn nôn, nôn, căng ngực, nhức đầu và chóng mặt. Sau khi uống viên tránh thai khẩn cấp, nếu bị nôn trong vòng 2 giờ sau uống thì: Uống lại liều viên tránh thai khẩn cấp càng sớm càng tốt.
Có thể sử dụng thuốc chống nôn trước khi uống liều lặp lại cho những trường hợp uống viên tránh thai kết hợp, hoặc liều lặp lại có thể được đặt đường âm đạo nếu vẫn tiếp tục nôn nhiều [9]. Viên uống tránh thai kết hợp: 6 Thuốc chứa 2 thành phần nội tiết tố của phụ nữ là Estrogen và Progestin. Thuốc có thể được đóng thành 21 viên hay 28 viên. Thuốc làm ức chế rụng trứng; cô đặc chất nhày cổ tử cung, ngăn cản sự xâm nhập của tinh trùng vào buồng trứng; lớp lót bên trong cổ tử cung không thích hợp cho trứng làm tổ.
Viên uống tránh thai kết hợp có loại vỉ 28 viên và loại vỉ 21 viên. Cách sử dụng: Uống thuốc đầu tiên vào bất kỳ ngày nào trong 5 ngày đầu tiên của chu kỳ kinh. Tốt nhất và để dễ nhớ nên uống vào ngày đầu của kỳ kinh; đều đặn mỗi ngày 1 viên vào một giờ nhất định. Loại 21 viên: uống hết 21 viên, nghỉ 7 ngày rồi tiếp tục dùng vỉ thuốc khác.
Loại 28 viên: uống hết vỉ 28 viên, tiếp tục dùng ngay vỉ tiếp theo. Trong khi dùng thuốc, kinh nguyệt xuất hiện vài ngày trong 7 ngày ngưng thuốc (loại 21 viên) hay khi đang uống 7 viên thuốc bổ (loại 28 viên). Nếu quên 1 viên thì phải uống viên đó ngay khi nhớ ra và uống viên tiếp theo vào giờ thường lệ. Nếu quên 2 viên thì phải uống 2 viên ngay khi nhớ ra, ngày hôm sau đến giờ uống thuốc hàng ngày uống 2 viên rồi tiếp tục như thường lệ.
Phải sử dụng biện pháp tránh thai hỗ trợ như bao cao su trong tuần kể từ ngày quên. Nếu quên 3 viên trở lên, bỏ vỉ thuốc đó và bắt đầu vỉ mới đồng thời sử dụng biện pháp tránh thai hỗ trợ trong 1 tuần kể từ ngày dùng vỉ thuốc mới. Dùng thuốc tránh thai kết hợp để tránh thai khẩn cấp: uống 4 viên thuốc tránh thai kết hợp trong vòng 72 giờ đầu sau giao hợp, 12 giờ sau uống tiếp 4 viên. Chú ý: Nếu bị nôn trong vòng 2 giờ đầu sai khi uống, thì phải uống lại.
Không được dùng quá 2 lần trong 1 tháng vs không nên dùng thường xuyên. Ưu điểm: hiệu quả cao nếu dùng đúng, đều đặn thường xuyên; dễ có thai nếu ngừng sử dụng; không phụ thuộc lúc giao hợp; điều trị một số bệnh lý phụ khoa, không ảnh hưởng đến khoái cảm tình dục… Nhược điểm: phari uống đều đặn hàng ngày, dễ quên uống thuốc, có một số tác dụng phụ, giảm tiết sữa khi cho con bú; không giúp phòng tránh STDs. Viên thuốc tránh thai đơn thuần chỉ có progestin liều nhỏ: Đây là BPTT tạm thời, chứa một lượng nhỏ progestin, không có estrogen. Thuốc đặc biệt thích hợp với phụ nữ đang cho con bú; phụ nữ có chống chỉ định với thuốc tránh thai phối hợp.
Hiệu quả tránh thai 97% nếu sử dụng đúng. Thuốc có tác dụng ức chế phóng noãn (ngăn rụng trứng); làm đặc chất nhầy cổ tử cung; làm nội mạc tử cung kém phát triển.