Nghiên cứu kiến thức, thái độ phòng ngừa NKBV của sinh viên Y Dược Hải Phòng

Tài liệu phân tích kiến thức và thái độ của sinh viên y về phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện, yếu tố then chốt giúp đảm bảo an toàn cho người bệnh.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Hải Phòng
• Chuyên ngành: Bác sĩ Y học Dự Phòng
• Đề tài: Kiến thức, thái độ về phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện của sinh viên trường Đại học Y Dược Hải Phòng năm 2015
• Loại tài liệu: Đề cương khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Tóm tắt

I. Nền tảng kiến thức phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện của SV Y

Nhiễm khuẩn bệnh viện (NKBV) là một hậu quả không mong muốn trong thực hành khám chữa bệnh. Tình trạng này làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh, tăng sử dụng kháng sinh, kéo dài ngày nằm viện và tăng tỷ lệ tử vong. Do đó, kiến thức, thái độ phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện của đội ngũ y tế tương lai đóng vai trò cốt lõi. Sinh viên y khoa là những nhân viên y tế tương lai. Họ trực tiếp tham gia vào quá trình chăm sóc người bệnh tại các cơ sở y tế. Việc trang bị đầy đủ kiến thức và xây dựng thái độ đúng đắn về kiểm soát nhiễm khuẩn (KSNK) ngay từ khi còn trên ghế nhà trường là yêu cầu cấp thiết. Các biện pháp phòng ngừa chuẩn (PNC) được xem là nền tảng cơ bản, giúp giảm thiểu rủi ro lây nhiễm cho cả người bệnh và nhân viên y tế. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), NKBV xảy ra với tần suất cao hơn tại các nước đang phát triển do hạn chế về nguồn lực. Tại Việt Nam, tỷ lệ NKBV dao động từ 5-10% và có thể lên tới 20-30% ở các khoa nguy cơ cao như Hồi sức tích cực [7]. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc đào tạo và nâng cao nhận thức về phòng ngừa NKBV cho sinh viên y khoa, những người sẽ trực tiếp đối mặt với thách thức này.

1.1. Định nghĩa nhiễm khuẩn bệnh viện và phòng ngừa chuẩn

Nhiễm khuẩn bệnh viện, hay còn gọi là nhiễm khuẩn liên quan tới chăm sóc y tế, là các nhiễm khuẩn xảy ra trong quá trình người bệnh được điều trị tại cơ sở khám chữa bệnh. Các nhiễm khuẩn này không hiện diện hoặc không trong giai đoạn ủ bệnh tại thời điểm nhập viện. Thông thường, nhiễm khuẩn xảy ra sau 48 giờ nhập viện được coi là NKBV. Về phòng ngừa chuẩn, đây là tập hợp các biện pháp phòng ngừa cơ bản, áp dụng cho tất cả người bệnh. Nguyên tắc cốt lõi là coi tất cả máu và chất bài tiết (trừ mồ hôi) đều có nguy cơ lây truyền bệnh [1]. Khái niệm này được Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) phát triển từ "phòng ngừa phổ cập" (Universal Precautions) năm 1985 và chính thức gọi là "phòng ngừa chuẩn" (Standard Precautions) từ năm 1995.

1.2. Vai trò của sinh viên y khoa trong công tác KSNK

Sinh viên y khoa là một phần không thể thiếu của hệ thống y tế. Họ trực tiếp tham gia thăm khám, thực hiện các thủ thuật chăm sóc trên người bệnh. Do đó, sinh viên đóng góp một phần quan trọng vào việc giảm thiểu rủi ro liên quan đến NKBV. Tuy nhiên, do kỹ năng lâm sàng chưa thuần thục và phải liên tục thay đổi môi trường thực tập, sinh viên cũng là đối tượng có nguy cơ cao tiếp xúc với máu và dịch tiết [4, 5]. Một nghiên cứu tại bệnh viện Chợ Rẫy chỉ ra rằng đối tượng học viên/sinh viên chiếm tới 14% tổng số ca tai nạn nghề nghiệp do phơi nhiễm [14]. Vì vậy, việc cung cấp đầy đủ kiến thức và rèn luyện thái độ tích cực về phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện cho sinh viên y khoa là điều kiện tiên quyết để đảm bảo an toàn cho cả người bệnh và chính bản thân họ.

II. Thực trạng đáng báo động về kiến thức phòng ngừa NKBV của SV Y

Thực tế cho thấy kiến thức và thái độ về phòng ngừa chuẩn của nhân viên y tế và sinh viên y khoa tại nhiều nơi còn hạn chế. Đây là rào cản lớn trong công tác kiểm soát nhiễm khuẩn. Một nghiên cứu tại các bệnh viện phía Bắc cho thấy không có nhân viên y tế nào hiểu đầy đủ về phòng ngừa chuẩn [16]. Sinh viên, với thời gian tiếp xúc lâm sàng ít hơn, càng đối mặt với nhiều thách thức hơn. Nhiều sinh viên thực tập tại bệnh viện khi chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, dẫn đến tỷ lệ tuân thủ các quy trình vô khuẩn còn thấp. Đặc biệt, các nội dung quan trọng như vệ sinh tay, sử dụng phòng hộ cá nhân, và xử trí tổn thương do vật sắc nhọn thường là những điểm yếu. Nghiên cứu của Tarek Tawfik Amin cũng chỉ ra kiến thức của sinh viên còn thấp trong các nội dung này [5]. Sự thiếu hụt kiến thức này không chỉ làm tăng nguy cơ NKBV mà còn gây ra tâm lý lo ngại khi chăm sóc các bệnh nhân mắc bệnh truyền nhiễm. Thực trạng này đòi hỏi một sự thay đổi mạnh mẽ trong chương trình đào tạo y khoa, tập trung hơn vào các kỹ năng thực hành an toàn.

2.1. Tỷ lệ tuân thủ thấp các biện pháp phòng ngừa chuẩn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra tỷ lệ tuân thủ thực hành phòng ngừa chuẩn ở cả nhân viên y tế và sinh viên còn chưa cao. Nghiên cứu của Nguyễn Việt Hùng và cộng sự năm 2008 cho thấy ít hơn 20% nhân viên y tế được quan sát thực hành tốt các yêu cầu về PNC [11]. Đối với sinh viên, tình hình cũng không khả quan hơn. Một nghiên cứu tại bệnh viện Nhi Đồng 1 cho thấy sinh viên là đối tượng tuân thủ vệ sinh tay kém nhất, chỉ chiếm 41-43% [12]. Sự tuân thủ thấp này có thể xuất phát từ việc thiếu kiến thức, thái độ chưa đúng đắn, hoặc do thiếu thốn cơ sở vật chất và áp lực công việc. Đây là một thách thức lớn, bởi việc tuân thủ PNC là yếu tố then chốt giúp giảm tỷ lệ NKBV.

2.2. Nguy cơ phơi nhiễm cao do thiếu kỹ năng và kiến thức

Sinh viên y khoa là đối tượng có nguy cơ cao bị phơi nhiễm với các tác nhân gây bệnh qua đường máu. Nguyên nhân chính là do các kỹ năng thực hiện thủ thuật chưa thuần thục [4]. Theo một thống kê, sinh viên điều dưỡng và đa khoa chiếm 15% tổng số ca phơi nhiễm liên quan đến vật sắc nhọn [22]. Việc thiếu kiến thức về cách xử trí khi bị phơi nhiễm càng làm tình hình trở nên nguy hiểm hơn. Nghiên cứu của Askarian cho thấy 90% sinh viên y khoa ở Shiraz không được giáo dục về PNC, và 75% muốn học thêm về các biện pháp này [18]. Điều này khẳng định sự cần thiết phải tích hợp các nội dung đào tạo về an toàn và phòng ngừa rủi ro nghề nghiệp một cách bài bản và có hệ thống cho sinh viên y khoa.

2.3. Lỗ hổng trong chương trình đào tạo kiểm soát nhiễm khuẩn

Một trong những nguyên nhân gốc rễ của thực trạng trên là những lỗ hổng trong chương trình đào tạo. Mặc dù các nội dung về kiểm soát nhiễm khuẩn có được giảng dạy, chúng thường được tích hợp vào các môn học khác thay vì là một môn học chuyên biệt, hoặc chưa được chú trọng đúng mức. Nghiên cứu tại Đại học Y Dược Hải Phòng cho thấy, mặc dù sinh viên mong muốn được đào tạo về PNC, chỉ có 50% cho rằng giảng viên đã cung cấp đủ thông tin trước khi đi lâm sàng. Sự thiếu nhất quán và thiếu đào tạo thực hành chuyên sâu khiến sinh viên khó áp dụng lý thuyết vào thực tế. Việc đào tạo cần được tiến hành sớm, ngay trước khi sinh viên bắt đầu thực tập tại bệnh viện, để đảm bảo họ có đủ kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ.

III. Hướng dẫn kiến thức phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện cốt lõi

Để nâng cao hiệu quả phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện, sinh viên y khoa cần nắm vững các kiến thức cốt lõi trong bộ phòng ngừa chuẩn. Các kiến thức này không chỉ là lý thuyết mà phải trở thành kỹ năng, thói quen trong thực hành lâm sàng hàng ngày. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, phòng ngừa chuẩn bao gồm 9 nội dung chính. Trong đó, có ba nhóm kiến thức được xem là trụ cột, đóng vai trò quyết định đến sự an toàn của người bệnh và nhân viên y tế. Đó là kiến thức về vệ sinh tay, kiến thức về sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân (PHCN), và kiến thức về tiêm an toàn và phòng ngừa tổn thương do vật sắc nhọn. Việc nắm vững mục đích, chỉ định và kỹ thuật thực hiện của từng biện pháp sẽ giúp sinh viên tự tin và chủ động hơn trong việc kiểm soát nhiễm khuẩn. Đây là những kiến thức nền tảng mà bất kỳ sinh viên y khoa nào cũng phải thành thạo trước khi tiếp xúc với người bệnh. Việc đào tạo cần nhấn mạnh tính thực tiễn, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành trên mô hình cũng như tại bệnh viện.

3.1. Kỹ thuật và thời điểm vệ sinh tay đúng cách

Vệ sinh tay được coi là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để ngăn ngừa lây truyền mầm bệnh. Sinh viên cần nắm rõ 5 thời điểm vệ sinh tay theo khuyến cáo của WHO: trước khi tiếp xúc người bệnh, trước khi làm thủ thuật vô khuẩn, sau khi tiếp xúc với máu hoặc dịch tiết, sau khi tiếp xúc người bệnh, và sau khi tiếp xúc môi trường xung quanh người bệnh. Kiến thức về kỹ thuật cũng rất quan trọng, bao gồm rửa tay thường quy với xà phòng và nước (tối thiểu 30 giây) và chà tay bằng dung dịch chứa cồn (tối thiểu 20 giây). Cần hiểu rõ khi nào bắt buộc phải rửa tay với nước và xà phòng, ví dụ như khi tay bẩn nhìn thấy được. Việc sử dụng găng tay không thay thế được cho vệ sinh tay.

3.2. Sử dụng đúng phương tiện phòng hộ cá nhân PHCN

Phương tiện phòng hộ cá nhân bao gồm găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ, và áo choàng. Mục đích của PHCN là tạo ra một hàng rào bảo vệ, ngăn chặn sự tiếp xúc của da và niêm mạc với các tác nhân gây bệnh. Sinh viên cần biết lựa chọn, sử dụng và thải bỏ đúng cách từng loại phương tiện. Ví dụ, đeo găng khi có nguy cơ tiếp xúc với máu, dịch tiết; đeo khẩu trang và kính bảo hộ khi có nguy cơ bị bắn, văng dịch tiết. Một nguyên tắc quan trọng là găng tay và khẩu trang chỉ sử dụng một lần, không tái sử dụng. Găng tay cần được thay đổi giữa các thủ thuật khác nhau trên cùng một người bệnh để tránh lây nhiễm chéo. Đây là kiến thức cơ bản về an toàn người bệnh.

3.3. Biện pháp tiêm an toàn và xử lý vật sắc nhọn

Tổn thương do vật sắc nhọn là một trong những tai nạn nghề nghiệp phổ biến và nguy hiểm nhất. Kiến thức về tiêm an toàn bao gồm việc không đậy lại nắp kim tiêm sau khi sử dụng, không bẻ cong hay tháo kim tiêm khỏi bơm tiêm bằng tay. Tất cả các vật sắc nhọn sau khi sử dụng phải được cho ngay vào hộp kháng thủng, đặt tại nơi phát sinh chất thải. Sinh viên cũng cần được hướng dẫn cách xử lý ban đầu khi không may bị kim đâm. Việc thiếu kiến thức trong lĩnh vực này là rất đáng lo ngại, như nghiên cứu tại Đại học Y Dược Hải Phòng cho thấy tỷ lệ trả lời đúng về nội dung này chỉ dưới 50%. Tăng cường đào tạo thực hành và giám sát là biện pháp cần thiết để cải thiện thực hành an toàn.

IV. Phương pháp cải thiện thái độ phòng ngừa NKBV cho sinh viên Y

Kiến thức là điều kiện cần nhưng thái độ mới là điều kiện đủ để thay đổi hành vi. Một thái độ tích cực và chủ động về phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện sẽ thúc đẩy sinh viên tuân thủ các quy trình an toàn ngay cả khi không có sự giám sát. Để xây dựng thái độ này, chương trình đào tạo cần vượt ra khỏi khuôn khổ lý thuyết đơn thuần. Việc thay đổi hành vi của một cá nhân cần đi qua các bước: cung cấp kiến thức đúng, thay đổi thái độ, từ đó tác động tới hành vi. Do đó, các phương pháp giảng dạy tương tác, các buổi thảo luận tình huống, và việc nêu gương từ các giảng viên, bác sĩ lâm sàng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nghiên cứu tại Đại học Y Dược Hải Phòng cho thấy sinh viên được đào tạo và nhận tài liệu về PNC có thái độ tích cực hơn nhóm còn lại (p<0.05). Điều này chứng tỏ tác động trực tiếp của hoạt động đào tạo đến nhận thức và thái độ của sinh viên y khoa. Cần tạo ra một môi trường học tập và thực hành nơi mà kiểm soát nhiễm khuẩn được coi là một phần văn hóa, một trách nhiệm nghề nghiệp không thể thiếu.

4.1. Mối liên hệ giữa đào tạo và thái độ tích cực

Có một mối liên hệ chặt chẽ giữa việc được đào tạo bài bản và việc hình thành thái độ tích cực. Nghiên cứu của Ginny Kaushal đã chứng minh rằng nhóm được đào tạo về PNC có kiến thức, thái độ và thực hành tốt hơn nhóm chưa được đào tạo [30]. Khi sinh viên hiểu rõ về nguy cơ và hậu quả của NKBV, cũng như lợi ích của các biện pháp phòng ngừa, họ sẽ có xu hướng nhìn nhận việc tuân thủ các quy định là cần thiết để bảo vệ người bệnh và chính mình. Nghiên cứu tại Hải Phòng cũng cho thấy, sinh viên năm đầu có thái độ tích cực nhất, và thái độ này giảm dần qua các năm. Điều này có thể cho thấy sự cần thiết của việc đào tạo nhắc lại và củng cố kiến thức, thái độ liên tục trong suốt chương trình đào tạo.

4.2. Tầm quan trọng của giảng dạy thực hành và tình huống

Thái độ không thể được hình thành chỉ qua sách vở. Các buổi thực hành trên phòng lab, thực hành tại bệnh viện và các buổi thảo luận tình huống mô phỏng giúp sinh viên ghi nhớ kiến thức sâu hơn và hiểu được cách áp dụng trong thực tế. Khi đối mặt với một tình huống lâm sàng cụ thể, ví dụ như xử lý một vết thương do kim đâm, sinh viên đã được thực hành trước sẽ có thái độ bình tĩnh và xử lý đúng đắn hơn. Chương trình giảng dạy môn kiểm soát nhiễm khuẩn của khoa Điều dưỡng tại Đại học Y Hà Nội là một ví dụ tốt, kết hợp cả lý thuyết, thực hành trên phòng lab và tại bệnh viện để sinh viên có thể áp dụng kiến thức ngay lập tức.

V. Phân tích kết quả kiến thức thái độ phòng ngừa NKBV của SV Y

Nghiên cứu về kiến thức, thái độ phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện của SV Y tại trường Đại học Y Dược Hải Phòng năm 2018 đã cung cấp những dữ liệu quan trọng. Kết quả tổng thể cho thấy kiến thức của sinh viên về phòng ngừa chuẩn là tương đối tốt ở một số mảng nhưng còn nhiều lỗ hổng ở các mảng khác. Cụ thể, các kiến thức về vệ sinh tay, phòng hộ cá nhân, và quản lý chất thải y tế có tỷ lệ trả lời đúng trên 50%. Đáng chú ý, kiến thức về vệ sinh khi ho và hô hấp đạt tỷ lệ cao nhất (83%). Tuy nhiên, các mảng kiến thức mang tính kỹ thuật và rủi ro cao như tiêm an toàn, xử lý dụng cụ y tế lại có tỷ lệ trả lời đúng dưới 50%. Thấp nhất là kiến thức về xử lý dụng cụ y tế (45%). Về thái độ, đa số sinh viên (85%) mong muốn được đào tạo về phòng ngừa chuẩn, cho thấy nhu cầu học hỏi là rất lớn. Tuy nhiên, chỉ một nửa trong số đó cảm thấy chương trình hiện tại cung cấp đủ thông tin. Những con số này là cơ sở quan trọng để các nhà quản lý giáo dục và y tế đưa ra các giải pháp cải thiện chương trình đào tạo.

5.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức sinh viên y khoa

Nghiên cứu đã chỉ ra một số yếu tố liên quan đến kiến thức của sinh viên. Yếu tố "năm đào tạo" có ảnh hưởng đáng kể (p<0.05). Kiến thức của sinh viên Bác sĩ Đa khoa (BSĐK) có sự thay đổi qua các năm, với năm thứ 4 có tỷ lệ đạt cao nhất, trong khi năm thứ 3 lại thấp nhất. Điều này có thể phản ánh thời điểm các môn học liên quan được giảng dạy trong chương trình đào tạo. Ngược lại, các yếu tố như giới tính, hình thức đào tạo (BSĐK so với Cử nhân Điều dưỡng - CNĐD) và việc đã được đào tạo hay nhận tài liệu về PNC trước đó không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm kiến thức chung. Điều này gợi ý rằng chất lượng và thời điểm đào tạo có vai trò quan trọng hơn các đặc điểm cá nhân của sinh viên.

5.2. Các yếu tố tác động đến thái độ phòng ngừa chuẩn

Trái ngược với kiến thức, các yếu tố về hình thức và thời gian đào tạo lại có ảnh hưởng rõ rệt đến thái độ của sinh viên. Sinh viên CNĐD có thái độ tích cực hơn sinh viên BSĐK (p<0.001). Thái độ tích cực cũng giảm dần qua các năm học. Đặc biệt, nhóm sinh viên đã được đào tạo và nhận tài liệu về PNC có thái độ tích cực hơn hẳn. Những phát hiện này nhấn mạnh rằng, để xây dựng một thái độ đúng đắn, việc can thiệp giáo dục một cách chủ động, có hệ thống và cung cấp tài liệu rõ ràng là cực kỳ hiệu quả. Sinh viên điều dưỡng, do được học môn kiểm soát nhiễm khuẩn riêng và tiếp xúc lâm sàng sớm hơn, có thể đã hình thành thái độ nghề nghiệp tốt hơn về vấn đề này.

VI. Top kiến nghị nâng cao kiến thức phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện

Dựa trên các phân tích về thực trạng, kiến thức và thái độ, việc đưa ra các giải pháp chiến lược là cần thiết để nâng cao hiệu quả phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện trong nhóm sinh viên y khoa. Các kiến nghị này cần tập trung vào việc cải thiện chương trình đào tạo tại các trường đại học y dược và tăng cường sự phối hợp với các bệnh viện thực hành. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một thế hệ nhân viên y tế mới không chỉ giỏi về chuyên môn mà còn có ý thức sâu sắc về an toàn người bệnh và kiểm soát nhiễm khuẩn. Cần xây dựng một lộ trình đào tạo chuẩn hóa, trong đó các kiến thức và kỹ năng về PNC được coi là năng lực cốt lõi bắt buộc. Bên cạnh đó, việc truyền thông liên tục và tạo ra một môi trường thực hành lâm sàng an toàn, nơi sinh viên được khuyến khích và giám sát việc tuân thủ các quy định, sẽ góp phần củng cố hành vi và thái độ tích cực một cách bền vững. Những nỗ lực này sẽ góp phần quan trọng vào việc giảm tỷ lệ NKBV tại Việt Nam trong tương lai.

6.1. Chuẩn hóa nội dung đào tạo phòng ngừa chuẩn trong trường y

Một kiến nghị quan trọng là cần đưa nội dung kiểm soát nhiễm khuẩn và phòng ngừa chuẩn thành một môn học hoặc học phần bắt buộc, có đánh giá đầu ra rõ ràng cho tất cả sinh viên y. Nội dung cần được cập nhật thường xuyên theo các hướng dẫn mới nhất của Bộ Y tế và WHO. Chương trình nên kết hợp cân bằng giữa lý thuyết và thực hành, tăng cường các buổi thực hành kỹ năng (skillslab) về vệ sinh tay, mặc/tháo phòng hộ cá nhân, và kỹ thuật tiêm an toàn. Đặc biệt, cần tổ chức kiểm tra và bổ túc kiến thức cho tất cả sinh viên trước mỗi đợt đi thực tập lâm sàng tại bệnh viện để đảm bảo họ có đủ năng lực tối thiểu.

6.2. Tăng cường truyền thông và giám sát tại cơ sở thực hành

Nhà trường và bệnh viện cần phối hợp chặt chẽ. Các bệnh viện thực hành cần có chính sách rõ ràng về việc giám sát và hỗ trợ sinh viên tuân thủ các quy định về PNC. Có thể tổ chức các buổi tập huấn ngắn, các chiến dịch truyền thông (poster, video) về tầm quan trọng của vệ sinh tay và các biện pháp phòng ngừa khác tại các khoa lâm sàng. Việc nêu gương từ các bác sĩ, điều dưỡng đi trước có tác động rất lớn đến thái độ và hành vi của sinh viên. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống báo cáo và xử lý các trường hợp phơi nhiễm do tai nạn nghề nghiệp một cách thân thiện, khuyến khích sinh viên báo cáo thay vì giấu giếm, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THỰC TRẠNG NHIỄM KHUẨN BỆNH VIỆN Nhiễm khuẩn bệnh viện hay còn gọi là nhiễm khuẩn liên quan tới chăm sóc y tế (Healthcare Associated Infection - HAI) là các nhiễm khuẩn xảy ra trong quá trình người bệnh được chăm sóc, điều trị tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh mà không hiện diện hoặc ủ bệnh khi nhập viện. Nhìn chung, các nhiễm khuẩn xảy ra sau nhập viện 48 giờ (2 ngày) thường được coi là NKBV. Tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện ở các nước phát triển khác nhau dao động trong khoảng 3,5% – 12%.

Trung tâm phòng ngừa và Kiểm soát bệnh dịch châu Âu (ECDC) báo cáo tỷ lệ hiện nhiễm ở các nước châu Âu trung bình là 7,1%. Số liệu về nhiễm khuẩn bệnh viện tại các quốc gia chậm và đang phát triển thường không đầy đủ và không có sẵn. Tuy nhiên, phân tích gần đây của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy các ca nhiễm khuẩn bệnh viện ở các nước đang phát triển thường xảy ra với tần suất cao hơn do hạn chế nguồn lực so với các nước phát triển. Tổn thất tài chính hằng năm do nhiễm khuẩn bệnh viện cũng rất lớn, ước tính khoảng 7 tỷ Euro ở châu Âu, khoảng 6,5 tỷ USD ở Mỹ.

Hiện nay, tại Việt Nam tỷ lệ NKBV chung ở NB nhập viện từ 5%-10% tùy theo đặc điểm và quy mô bệnh viện. Những bệnh viện tiếp nhận càng nhiều NB nặng, thực hiện càng nhiều thủ thuật xâm lấn (TTXL) thì nguy cơ mắc NKBV càng cao. Tỷ lệ NKBV có thể lên tới 20%-30% ở những khu vực có nguy cơ cao như Hồi sức tích cực, sơ sinh, ngoại khoa… Các loại NKBV thường gặp là viêm phổi bệnh viện (bao gồm viêm phổi thở máy), nhiễm khuẩn huyết, nhiễm khuẩn vết mổ (NKVM), nhiễm khuẩn tiết niệu (NKTN). NKBV thường biểu hiện chủ yếu dưới dạng dịch lưu hành (endemic rate), là 4 tỷ lệ thường xuyên xuất hiện NKBV trong một quần thể xác định.

Có khoảng 5%-10% NKBV biểu hiện ở dạng dịch hoặc bùng phát dịch (epidemic)[7]. Nhiễm khuẩn bệnh viện làm tăng thời gian viện, tăng chi phí điều trị, tăng tỷ lệ mắc bệnh và đặc biệt làm tăng tỷ lệ tử vong. Nhiễm khuẩn bệnh viện sẽ tăng ở các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh không tuân thủ nghiêm ngặt các quy tình vô khuẩn trong chăm sóc người bệnh và ở những nơi kiến thức và thái độ về KSNK còn hạn chế [6]. KHÁI NIỆM VỀ PHÒNG NGỪA CHUẨN 1.

Phòng ngừa chuẩn và vai trò của phòng ngừa chuẩn tới kiểm soát nhiễm khuẩn. Năm 1970, trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật Hoa Kì (CDC) đưa ra khái niệm về cách ly phòng ngừa lần đầu tiên với 7 phương pháp cách ly theo mã màu khác nhau bao gồm: phòng ngừa tuyệt đối, phòng ngừa bảo vệ, phòng ngừa lây truyền qua hô hấp, đường ruột, vết thương, chất thải và máu. Năm 1985 CDC ban hành hướng dẫn phòng ngừa mới gọi là phòng ngừa phổ cập (Universal Precautions) nhằm đối phó với đại dịch HIV/AIDS. Trong đó, máu được xem như là nguồn lây truyền quan trọng nhất và dự phòng những phơi nhiễm qua đường máu là cần thiết.

Năm 1995, khái niệm phòng ngừa phổ cập được chuyển thành phòng ngừa chuẩn (Standard Precautions) là tổng hợp của hai biện pháp phòng ngừa phổ cập và cách ly với chất tiết của cơ thể [7]. Theo hướng dẫn về PNC của Bộ Y tế, PNC là tập hợp các biện pháp phòng ngừa cơ bản áp dụng cho tất cả NB trong các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, dựa trên nguyên tắc coi tất cả máu, chất bài tiết (trừ mồ hôi) đều có nguy cơ lây truyền bệnh [1]. Nhằm hướng dẫn thực hành PNC cho NVYT, các tổ chức y tế uy tín như WHO và CDC đã tiến hành nghiên cứu và đề xuất các biện pháp rất cụ 5 thể. Tuy nhiên khi xem xét các khuyến cáo này có thể thấy, bên cạnh các giải pháp tương đối thống nhất, thì cũng có những giải pháp thể hiện quan điểm của từng tổ chức.

Với các bằng chứng rõ ràng và có độ tin cậy cao về tác dụng của vệ sinh bàn tay, cả WHO và CDC đều cho rằng, NVYT cần phải tuân thủ tốt các thời điểm vệ sinh bàn tay và vệ sinh ho và hô hấp. Bên cạnh đó, mỗi cơ sở y tế và nhân viên cũng cần phải chuẩn bị, cung cấp và thực hiện các yêu cầu trong cung cấp dụng cụ và đồ vải đạt tiêu chuẩn. Nhận thấy vai trò quan trọng của môi trường chăm sóc, khuyến cáo về vệ sinh và khử khuẩn môi trường cũng được hai tổ chức này coi là một biện pháp quan trọng [8], [9]. Với các bằng chứng về việc lây lan nhiễm khuẩn do chưa tuân thủ việc tự bảo vệ hoặc không có đủ trang thiết bị tự bảo vệ, WHO khuyến cáo rằng các NVYT cần phải sử dụng khẩu trang, kính bảo hộ, găng tay và áo choàng thích hợp.

Tương tự, CDC đã tóm gọn các giải pháp trên trong một khuyến cáo chung là cần phải có các phương tiện phòng hộ cá nhân yêu cầu của mỗi lần tiếp xúc với các nguy cơ lây nhiễm. Nhận thấy vai trò quan trọng trong việc bảo vệ NVYT khỏi các tác nhân phơi nhiễm, khuyễn cáo về tiêm an toàn và phòng ngừa tổn thương do vật sắc nhọn cũng được hai tổ chức này khuyến khích thực hiện [8], [9]. Về các biện pháp bổ sung, WHO cho rằng việc quản lý chất thải y tế cũng là một biện pháp PNC, mức độ lây nhiễm sẽ giảm đi nhiều khi các cơ sở y tế và nhân viên chủ động phân loại, thu gom, lưu trữ và xử lý chất thải y tế đúng. Trong khi đó, CDC lại nhận thấy rằng việc sắp xếp người bệnh hợp lý sẽ giúp làm giảm nguy cơ lây nhiễm và khuyến cáo rằng sắp xếp người bệnh cần phải được coi là một biện pháp PNC.

Bên cạnh đó, tổ chức này cũng cho rằng việc thực hành theo đúng các quy định về KSNK đối với các thủ thuật, 6 đặc biệt là thủ thuật xâm lấn không chỉ làm giảm nguy cơ NKBV mà còn giúp phòng ngừa các lây nhiễm cho NVYT [8], [9]. Việc áp dụng các khuyến cáo về PNC của WHO và CDC tại mỗi quốc gia tùy thuộc vào đặc điểm y tế của quốc gia đó. Năm 2013, trung tâm kiểm soát nhiễm trùng tại Saudi, Ả rập đã ban hành các giải pháp thực hiện PNC dựa trên các khuyến cáo của WHO và CDC. Tổ chức này cũng đồng thuận với WHO, CDC về tầm quan trọng của các biện pháp vệ sinh bàn tay, vệ sinh khi ho và hô hấp trong việc bảo vệ NVYT, NB khỏi các tác nhân lây nhiễm.

Các biện pháp về xử lí dụng cụ chăm sóc, xử lí đồ vải bẩn, các biện pháp vệ sinh môi trường chăm sóc, sắp xếp người bệnh, quản lí và xử lí chất thải, cũng được tổ chức này khuyến khích thực hiện nhằm giảm tỷ lệ NKBV. Bên cạnh đó, tổ chức này đã bổ sung thêm giải pháp về quản lí mẫu xét nghiệm do nhận thấy hiệu quả của giải pháp này trong hạn chế sự lây nhiễm các tác nhân gây bệnh và giảm tỷ lệ nhiễm khuẩn [10]. Tại Việt Nam, các giải pháp thực hiện PNC được xây dựng trên sự thống nhất với WHO, CDC về các nội dung: vệ sinh bàn tay; vệ sinh khi ho và hô hấp; làm sạch và khử khuẩn môi trường; khử khuẩn/tiệt khuẩn dụng cụ; xử lí đồ vải; sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân; tiêm an toàn và phòng ngừa tổn thương do vật sắc nhọn. Bộ Y tế cũng đồng nhất với quan điểm của WHO về tầm quan trọng của các biện pháp xử lí chất thải y tế nhằm hạn chế tác nhân lây truyền bệnh, quan điểm của CDC về vai trò của biện pháp sắp xếp người bệnh hợp lí nhằm hạn chế sự lây truyền chéo giữa NB, tạo điều kiện quản lí NB dễ dàng hơn.

Tháng 9/2012 Cục quản lí khám, chữa bệnh, Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn về phòng ngừa chuẩn trong các cơ sở khám, chữa bệnh với 9 nội dung như trên [1]. Thực hiện PNC giúp phòng ngừa và kiểm soát lây nhiễm với máu, chất tiết, chất bài tiết (trừ mồ hôi) ngay cả khi không nhìn thấy có sự phơi nhiễm 7 với máu và dịch tiết qua da, niêm mạc. PNC được coi là nền tảng cho việc phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện được sử dụng trong chăm sóc sức khỏe cho NB [8]. Việc tuân thủ các biện pháp của PNC đóng vai trò:  Ngăn ngừa sự lây nhiễm trong bệnh viện từ đó giảm tỷ lệ tử vong, giảm thời gian nằm viện, rút ngắn chi phí điều trị cho NB  Là một nội dung chủ yếu trong chương trình KSNK bệnh viện.

Thực hiện các biện pháp PNC nhằm mục đích hạn chế sự lây truyền cho NVYT và NB cũng như từ NB sang môi trường nhằm bảo đảm an toàn và nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh. Thực trạng của thực hiện PNC Nghiên cứu của Nguyễn Việt Hùng và Lê Bá Nguyên năm 2008 tại các bệnh viện khu vực phía Bắc chỉ ra rằng tỷ lệ tuân thủ đúng thực hành PNC ở NVYT chưa cao, chỉ có ít hơn 20% số nhân viên y tế được quan sát thực hành tốt các yêu cầu về PNC khi thực hành nghề nghiệp [11]. Tỷ lệ tuân thủ rửa tay theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hà và cộng sự năm 2012 tại bệnh viên Nhi Đồng 1 là 62% tổng số cơ hội quan sát được, đối tượng tuân thủ rửa tay cao nhất là kỹ thuật viên với tỷ lệ trên 70%, bác sỹ và sinh viên là đối tượng tuân thủ vệ sinh tay kém nhất, chỉ chiếm 41%-43% tổng số bác sỹ và sinh viên tham gia nghiên cứu. Nghiên cứu của Lê Thị Anh Thư năm 2010 tại bệnh viên Chợ Rẫy cho thấy, từ tháng 2/2000- tháng 6/2009, tổng số NVYT bị tai nạn nghề nghiệp do phơi nhiễm với các tác nhân đường máu trong khi thao tác là 327 trường hợp, trong đó phơi nhiễm trên bệnh nhân HIV dương tính là 65 trường hợp.

Điều dưỡng là đối tượng thường gặp nhất các tai nạn nghề nghiệp với 116 trường hợp chiếm 35.5%, tiếp đó là đối tượng học viên/sinh viên với 48 trường hợp chiếm14. Do còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện các thủ thuật 8 thăm khám và các thủ thuật chăm sóc vậy nên sinh viên là đối tượng có nguy cơ cao phơi nhiễm với các tác nhân gây bệnh [14]. Theo nghiên cứu của Huson Amin Ghalya và Youssreya Ibrahim chỉ ra rằng có sự thiếu kiến thức và tuân thủ về thực hành PNC của NVYT và sinh viên y [15]. Trong khi đó sự tuân thủ thực hành PNC lại có vai trò đáng kể trong việc giảm tỷ lệ NKBV [1].