CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ CỦA QUÁ TRÌNH KIỂM SOÁT VÀ CẮT GIẢM VŨ KHÍ HẠT NHÂN (1945-1962) 1. CỤC DIỆN THẾ GIỚI VÀ VẤN ĐỀ VŨ KHÍ HẠT NHÂN 1. Khái quát về việc sản xuất và sử dụng bom nguyên tử của Hoa Kỳ trong Chiến tranh thế giới thứ hai Từ cuối thập niên 30, những kỹ thuật nguyên tử đầu tiên được các nhà khoa học vật lý gốc Âu du nhập vào Hoa Kỳ khi họ đến định cư ở tân thế giới. Ngay trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, một số nhà khoa học vật lý hàng đầu ở Hoa Kỳ, trong đó có Albert Einstein, đã cảnh báo chính phủ Mỹ về sự nguy hiểm của vũ khí hạt nhân và khả năng nước Đức phát xít của Adolf Hitler có thể chế tạo và sử dụng loại vũ khí này trong chiến tranh.
Sự cảnh báo của họ lúc đó chưa được chính quyền Mỹ thật sự chú ý. Những diễn biến khốc liệt của cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai, đặc biệt sự kiện Nhật Bản tấn công Hoa Kỳ ở Trân Châu Cảng tháng 12-1941 gây tổn thất lớn về người và phương tiện quân sự cho Hoa Kỳ, đã có ảnh hưởng lớn tới chính sách hạt nhân của chính quyền Mỹ. Sau sự kiện Trân Châu Cảng, Tổng thống F. Roosevelt quyết định tài trợ cho việc nghiên cứu và chế tạo bom nguyên tử.
Roosevelt cũng như nhiều quan chức chính phủ Mỹ lúc đó cho rằng bom nguyên tử sẽ nhanh chóng chấm dứt cuộc chiến tranh ác liệt đang xảy ra. Họ cũng nhằm mục tiêu đầu tiên của quả bom là Nhật Bản. Ngày 23-8-1942, Tổng thống Roosevelt phê chuẩn “Dự án Manhattan” về nghiên cứu và chế tạo bom nguyên tử. Dự án Manhattan trị giá 2 tỷ đô la Mỹ (USD) với sự tham gia của nhiều nhà khoa học nổi tiếng và đặt dưới sự 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chỉ đạo trực tiếp của nhà vật lý lừng danh Julins Robert Oppenheimer.
Một số nhà khoa học Anh và Canada cũng được mời tham gia dự án. Trong khi đó, những thông tin về dự án được giữ bí mật đối với Liên Xô vì chính quyền Mỹ quyết định không chia sẻ kỹ thuật hạt nhân với Liên Xô. Đầu năm 1945, dự án Mahattan đã thành công. Ngày 16-7-1945, Hoa Kỳ tiến hành vụ thử vũ khí hạt nhân đầu tiên mang mật danh Trinity tại Alamogordo, bang New Mexico.
Vụ thử đã thành công và Hoa Kỳ độc quyền sở hữu một thứ vũ khí mới - bom nguyên tử. Theo các học giả Mỹ, chính quyền Truman đã nhanh chóng lợi dụng sự kiện này để tạo lợi thế về ngoại giao trong việc đàm phán với Liên Xô về các vấn đề sau chiến tranh tại Hội nghị Potsdam tháng 7-1945. Nhận xét này có những cơ sở thực tế là Tổng thống Truman đã trì hoãn chuyến đi đến Potsdam để tham dự hội nghị cho đến sát ngày Hoa Kỳ dự định thử quả bom nguyên tử. Và ngày Hoa Kỳ thử quả bom cũng là ngày Hội nghị Potsdam khai mạc.
Tại Hội nghị, Truman đã thông báo với Joseph Stalin - người đứng đầu Đảng và Nhà nước Liên Xô - về việc Hoa Kỳ đã có một thứ vũ khí mới với sức mạnh khủng khiếp. Sự thông báo của Truman có thể nhằm gây sức ép với Stalin để phía Liên Xô nhượng bộ Hoa Kỳ trong một số vấn đề ở Hội nghị. Ngay sau khi Hội nghị Potsdam kết thúc, chính quyền Truman quyết định sử dụng thứ vũ khí mới sản xuất trong chiến tranh. Ngày 6-8-1945, Hoa Kỳ ném quả bom nguyên tử đầu tiên xuống thành phố Hiroshima của Nhật Bản, giết chết khoảng 250.000 người, làm hàng nghìn người khác bị thương, phá hủy hàng loạt nhà cửa và công trình công cộng.
Ngày 9-8-1945, Hoa Kỳ ném quả bom nguyên tử thứ hai xuống thành phố Nagasaki của Nhật Bản, làm chết và bị thương khoảng 200.000 người, hàng trăm nghìn người khác bị nhiễm phóng xạ và gây tổn thất lớn về cơ sở vật chất. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Lý do mà chính quyền Truman bào chữa cho việc ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản là để nhanh chóng chấm dứt chiến tranh và tránh hy sinh thêm sinh mạng của lính Mỹ trong cuộc chiến tranh với người Nhật. Trong khi đó, nhiều người Mỹ, kể cả các nhà khoa học đã trực tiếp tham gia chế tạo quả bom nguyên tử đầu tiên, đã lên tiếng phản đối việc chính quyền Mỹ sử dụng bom nguyên tử giết hại dân thường. Họ cho rằng Hoa Kỳ không nhất thiết phải sử dụng bom nguyên tử vào cuộc chiến vì chính quyền Mỹ có những lựa chọn khác cho việc kết thúc chiến tranh.
Theo họ những lựa chọn này bao gồm: 1) Tranh thủ sự ủng hộ của những người Nhật yêu hòa bình; 2) Phong tỏa và ném bom thông thường ở Nhật Bản; 3) Để Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản; 4) Cảnh báo Tokyo về quả bom nguyên tử và đe dọa sử dụng nó; 5) Cho nổ quả bom nguyên tử ở khu vực không có người sinh sống với sự chứng kiến của quan sát viên quốc tế và Nhật Bản; 6) Đổ bộ lên đảo Kyushu của Nhật Bản. Những lựa chọn này mang tính răn đe đối với Nhật Bản và có tính khả thi đối với Hoa Kỳ. Mặc dù vậy, chính quyền Truman vẫn quyết định dùng bom nguyên tử để giải quyết chiến tranh với Nhật Bản. Theo nhận xét của các học giả Mỹ, có ba động cơ chính trong việc chính quyền Truman quyết định ném bom nguyên tử ở Nhật Bản tháng 8- 1945.
Thứ nhất, Hoa Kỳ muốn trả thù Nhật Bản vì vụ Trân Châu Cảng năm 1941. Thứ hai, chính quyền Mỹ tin rằng bằng cách ném bom Nhật Bản, Hoa Kỳ sẽ không phải tiến hành cuộc chiến tranh trên bộ với Nhật Bản vì thế sẽ hạn chế thương vong lớn cho lính Mỹ, đồng thời sẽ sớm chấm dứt chiến tranh với Nhật Bản. Thứ ba, đây là cách để Hoa Kỳ tranh giành chiến thắng về ngoại giao với Liên Xô và tạo lợi thế chính trị cho Hoa Kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Khi xem xét các sự kiện quan trọng liên tiếp xảy ra trong mấy ngày liền vào đầu tháng 8-1945 sẽ thấy được dụng ý của chính quyền Mỹ trong việc sử 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dụng bom nguyên tử.
Ngày 6-8-1945 Hoa Kỳ ném quả bom nguyên tử đầu tiên xuống Hiroshima, hai ngày trước khi Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản (8-8-1945). Ngày 9-8-1945 Hoa Kỳ ném quả bom thứ hai xuống Nagasaki, ngày 10-8-1945 chính phủ Nhật chấp nhận “tuyên cáo Postdam” và chính thức tuyên bố đầu hàng Đồng minh ngày 15-8-1945. Tuy nhiên, việc Nhật Bản nhanh chóng tuyên bố đầu hàng sau khi Hoa Kỳ ném quả bom nguyên tử thứ hai không có nghĩa là sự đầu hàng của Nhật Bản do hậu quả của vụ ném bom nguyên tử của Hoa Kỳ. Chính người Mỹ cũng thừa nhận rằng sự tuyên chiến của Liên Xô với Nhật Bản ngày 8-8-1945 làm cho chính phủ Nhật Bản lo sợ hơn là sự kiện Hoa Kỳ ném quả bom nguyên tử đầu tiên ở Hiroshima.
Thực tế là ngay sau khi tuyên chiến với Nhật Bản, Liên Xô đã sử dụng ba phương diện quân bao gồm hơn 1,5 triệu quân tấn công Nhật Bản ở Đông Bắc Trung Quốc, Triều Tiên, các đảo Kuril và Sakhalin. Trước sức mạnh như vũ bão của quân đội Xô viết, sự thất bại của quân đội Nhật là điều không thể tránh khỏi. Hơn nữa lúc này nhiều thành phố lớn của Nhật Bản đã bị máy bay của quân đội Mỹ tàn phá nặng nề. Những thất bại về quân sự cùng với những tổn thất to lớn về người và của cải vật chất chính là nguyên nhân quan trọng làm cho Nhật Bản phải nhanh chóng đầu hàng quân Đồng minh.
Việc Hoa Kỳ ném bom nguyên tử ở Nhật Bản về thực chất chính quyền Mỹ muốn răn đe thế giới bằng thứ vũ khí mà lúc đó Hoa Kỳ đang độc quyền sở hữu, đó là bom nguyên tử. Ngoài ra, việc chính quyền Truman sử dụng bom nguyên tử trong chiến tranh không chỉ gây ra những tổn thất lớn về con người và vật chất cho Nhật Bản mà còn để lại hậu quả trong lĩnh vực an ninh chính trị quốc tế. Đó là đã gây ra một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân. Trên thực tế, ngay từ năm 1943 khi phát hiện Hoa Kỳ tiến hành nghiên cứu và sản xuất bom nguyên tử, chính phủ Liên Xô đã quyết định xây dựng chương trình nghiên cứu kỹ thuật hạt 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Tuy nhiên, phải mất hai năm sau, khi điều kiện cho phép Liên Xô mới có thể nghiên cứu sản xuất bom nguyên tử. Ngày 20-8-1945, Chủ tịch Joseph Stalin, đồng thời là Chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Nhà nước Liên Xô (GKO), đã ký quyết định thành lập một “Ủy ban Đặc biệt” gồm 9 người trực thuộc GKO. Ủy ban này có các nhiệm vụ chính là: 1) Phát triển việc nghiên cứu khoa học về năng lượng nguyên tử từ chất uranium; 2) Tìm kiếm và khai thác các nguồn quặng uranium ở cả bên ngoài Liên Xô (đặc biệt là ở Bungari và Tiệp Khắc); 3) Tổ chức chế biến uranium và sản xuất các thiết bị đặc biệt và nguyên liệu phục vụ cho việc sử dụng năng lượng nguyên tử; 4) Xây dựng các cơ sở năng lượng nguyên tử và nghiên cứu chế tạo bom nguyên tử. Những nỗ lực của Ủy ban GKO đã đưa đến kết quả.
Ngày 29-8-1949 Liên Xô đã thử thành công quả bom nguyên tử đầu tiên, phá vỡ sự độc quyền vũ khí hạt nhân của Hoa Kỳ. Cũng từ đây, cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân giữa hai siêu cường bắt đầu diễn ra quyết liệt và kéo dài trong suốt mấy thập kỷ sau đó. Cuộc chạy đua này trở thành một bộ phận quan trọng của cuộc Chiến tranh Lạnh, đồng thời chi phối lớn các vấn đề trong quan hệ song phương Mỹ - Xô cũng như quan hệ quốc tế từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Cục diện thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai và bước đầu của cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân trên thế giới Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, tạo ra một cục diện thế giới mới trong đó Hoa Kỳ và Liên Xô đóng vai trò chủ đạo.
Hoa Kỳ đứng đầu khối tư bản chủ nghĩa còn Liên Xô đứng đầu phe xã hội chủ nghĩa. Sự đối đầu giữa hai khối trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh còn gọi là sự đối đầu Đông - Tây. Những diễn biến xung quanh trục quan hệ Mỹ - Xô và hai khối đứng sau hai siêu cường đã chi phối tình hình thế giới trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.