CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI QUẬN/ HUYỆN 1. Một số vấn đề cơ bản về thu bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm, vai trò của BHXH và thu BHXH 1. Khái niệm, vai trò của BHXH Bảo hiểm xã hội đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập, nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau.
BHXH đã tồn tại và phát triển cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại. Theo Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) thì nước Cộng hòa Liên bang Đức là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ bảo hiểm ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi nó là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống chính sách an sinh xã hội. Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay còn có nhiều khái niệm về BHXH và chưa có khái niệm thống nhất.
Bởi vì, BHXH là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học khác nhau như kinh tế, xã hội, pháp lý. Đến nay, BHXH luôn phát huy tác dụng trong những trường hợp NLĐ gặp khó khăn hiểm nghèo do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, tuổi cao… trên cơ sở những cam kết tiền đóng góp của NLĐ và NSDLĐ cho một bên thứ ba (được gọi là cơ quan bảo hiểm) trước khi xảy ra những sự cố đó. Tuy nhiên, BHXH không trực tiếp chữa bệnh cho người tham gia BHXH khi họ ốm đau, tai nạn, sắp xếp việc làm cho người mất việc làm… mà chỉ giúp họ cân bằng cuộc sống khi rủi ro đột ngột xảy ra. Vì vậy, BHXH là sự đảm bảo thu nhập nhằm đảm bảo cuộc sống cho NLĐ khi bị giảm hoặc mất khả năng lao động.
BHXH đã thực hiện nguyên tắc “lấy của số đông bù cho số ít”. 8 Theo Công ước 102 năm 1952 của Tổ chức lao động quốc tế: Bảo hiểm xã hội bao gồm chín chế độ chủ yếu sau: - Chăm sóc y tế - Trợ cấp ốm đau - Trợ cấp thất nghiệp - Trợ cấp tuổi già - Trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp - Trợ cấp gia đình - Trợ cấp thai sản - Trợ cấp tàn tật - Trợ cấp tiền tuất Theo định nghĩa của Tổ chức lao động quốc tế ILO, Bảo hiểm xã hội là: “Sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt biện pháp công cộng dể đối phó với khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thiểu về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho gia đình đông con”. Theo từ điển Bách khoa, về mặt ngôn từ thì: "BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội". Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật BHXH số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 thì BHXH được định nghĩa như sau: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu 9 nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH” [2].
Chính sách BHXH có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của một quốc gia và được thể hiện ở các mặt sau: Vai trò của BHXH đối với người lao động và gia đình họ - BHXH có vai trò ổn định thu nhập cho người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro, bất hạnh như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, tạo cho người lao động luôn yên tâm làm việc. - BHXH tạo được tâm lý an tâm, tin tưởng. Khi đó tham gia BHXH góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho người lao động đem lại cuộc sống bình yên, hạnh phúc cho nhân dân. Vai trò của BHXH đối với xã hội - Tăng cường mối quan hệ giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động; mối quan hệ ràng buộc, chặt chẽ, chia sẻ trách nhiệm, chia sẻ rủi ro chỉ có được trong quan hệ của BHXH.
- BHXH thể hiện chủ nghĩa nhân đạo cao đẹp, tạo cho những người khó khăn có thêm những lực đẩy cần thiết để khắc phục những biến cố xã hội, hoà nhập vào cộng đồng, kích thích tính tích cực của xã hội trong mỗi con người. - BHXH thể hiện tính truyền thống đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau tương thân tương ái của cộng đồng, tạo điều kiện cho một xã hội phát triển lành mạnh và bền vững. - BHXH giúp phần thực hiện bình đẳng xã hội: trên góc độ xã hội, BHXH là một công cụ để nâng cao điều kiện sống cho người lao động; Trên góc độ kinh tế, BHXH là một công cụ phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong cộng đồng. Nhờ sự điều tiết này người lao động được thực hiện bình đẳng không phân biệt các tầng lớp trong xã hội.
Khái niệm, vai trò của thu BHXH Khi nói đến thu BHXH là nói đến các mối quan hệ khăng khít giữa Nhà nước, NSDLĐ, NLĐ và cơ quan BHXH. Trong mối quan hệ này thì NLĐ, NSDLĐ là đối tượng kiểm soát; Nhà nước giao cho cơ quan BHXH chủ thể kiểm soát; Nhà nước là chủ thể duy nhất điều tiết và kiểm soát BHXH vì các bên tham gia có lợi ích khác nhau thậm chí trái ngược nhau (NLĐ muốn đóng ít nhưng lại muốn được hưởng thụ quyền lợi nhiều, NSDLĐ muốn đóng BHXH ở mức tối thiểu để giảm chi phí sản xuất, nâng cao lợi nhuận). Nhà nước với hai tư cách: một là, thông qua cơ quan lập pháp (Quốc hội) đề ra Luật BHXH, thông qua Chính phủ đề ra các quy định về BHXH; hai là, thông qua các cơ quan nhà nước để thực hiện nộp BHXH cho NLĐ hưởng lương từ NSNN và thành lập cơ quan chuyên trách (BHXH Việt Nam) thực hiện chính sách BHXH. Để thực hiện thu BHXH đảm bảo theo đúng các quy định của Nhà nước, cơ quan BHXH phải xây dựng biện pháp, kế hoạch, tổ chức các thao tác nghiệp vụ, phối hợp với các đơn vị liên quan và hình thành hệ thống chuyên thu từ Trung ương đến cấp huyện, thực hiện theo một quy trình chặt chẽ, khép kín.
Như vậy, trong hoạt động thu BHXH, mối quan hệ ba bên là NLĐ, NSDLĐ và cơ quan BHXH được xác lập quyền và trách nhiệm của mỗi bên do pháp luật về BHXH quy định, các quy định này là những căn cứ pháp lý mà mỗi bên phải tuân thủ, thực hiện nghiêm túc. Mặt khác để thu đúng, đủ, kịp thời, không để thất thoát tiền thu, đòi hỏi cơ quan BHXH phải có phương pháp và biện pháp hữu hiệu, kể cả các biện pháp hỗ trợ. Thu BHXH là một khái niệm phức hợp, bao gồm các định hướng, chủ trương, phương pháp và biện pháp hữu hiệu nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát, chỉ đạo, khuyến khích đẩy mạnh công tác thu BHXH. 11 Như vậy, thu BHXH là sự tác động của Nhà nước thông qua các quy định mang tính pháp lý các bên tham gia BHXH phải tuân thủ thực hiện nghĩa vụ đóng góp vào Quỹ BHXH; trong đó cơ quan BHXH sử dụng các biện pháp nghiệp vụ và các phương pháp đặc thù tác động trực tiếp vào đối tượng đóng BHXH để đạt mục tiêu đề ra.
Vai trò của thu BHXH - Vai trò của thu BHXH trong việc tạo lập quỹ BHXH và thực hiện chính sách BHXH. Thu BHXH là hoạt động thường xuyên và đa dạng của ngành BHXH nhằm đảm bảo nguồn quỹ tài chính BHXH đạt tập trung, thống nhất. Qua đó, đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện và triển khai chính sách BHXH nói chung và giữa những người tham gia BHXH nói riêng. Thu BHXH ở hiện tại ảnh hưởng trực tiếp đến chi và quá trình thực hiện chính sách BHXH trong tương lai.
BHXH cũng như các loại hình bảo hiểm khác đều dựa trên cơ sở nguyên tắc có đóng có hưởng BHXH đã đặt ra yêu cầu đối với thu nộp BHXH. Nếu không thu được BHXH thì quỹ BHXH không có nguồn để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ. Do đó, thu BHXH đóng một vai trò quyết định, then chốt trong quá trình đảm bảo ổn định cuộc sống cho NLĐ. - Vai trò của thu BHXH trong mối quan hệ giữa các bên trong BHXH.
Để thực hiện chính sách BHXH thuận lợi thì thu BHXH có vai trò như một điều kiện cần và đủ. Bởi thu BHXH là đầu vào, là nguồn hình thành cơ bản nhất trong quá trình tạo lập quỹ BHXH. Đồng thời thu BHXH cũng là một khâu đối với NLĐ và NSDLĐ tham gia BHXH. - Vai trò của thu BHXH trong việc đảm bảo sự công bằng trong BHXH.
BHXH không nhằm mục đích kinh doanh, không vì lợi nhuận, nhưng phân phối trong BHXH là sự chuyển dịch thu nhập mang tính xã hội, là sự 12 phân phối lại thu nhập. BHXH dựa trên nguyên tắc NLĐ bình đẳng trong nghĩa vụ đóng góp và hưởng quyền lợi BHXH thông qua hoạt động của mình. BHXH tham gia vào phân phối và phân phối lại thu nhập xã hội giữa những NLĐ thế hệ trước với thế hệ sau, giữa những ngành nghề sản xuất, giữa những người thu nhập cao và người có thu nhập thấp, giữa những người khoẻ mạnh, may mắn có việc làm ổn định và những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. Vì vậy, BHXH góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo, góp phần thực hiện công bằng xã hội.
Nội dung thu BHXH Thu BHXH là khâu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để BHXH thực hiện được vai trò nêu trên. Bởi lẽ, thu BHXH đảm bảo nguồn lực để thực thi chính sách BHXH.