CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KIỂM SÁT VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Những vấn đề chung về kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự 1. Khái niệm kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự Để làm rõ khái niệm kiểm sát việc giải quyết vụ án dân sự, trước hết cần phải làm rõ khái niệm vụ án dân sự (VADS). Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, có một số quan điểm về VADS tuy nhiên các văn bản pháp luật tố tụng dân sự (TTDS) chưa có điều luật nào chính thức đưa ra một định nghĩa về khái niệm VADS.
Tại Điều 1 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 có quy định: “Bộ luật Tố tụng dân sự quy định những nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự; trình tự, thủ tục khởi kiện để Tòa án nhân dân (sau đây gọi là Tòa án) giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động (sau đây gọi chung là vụ án dân sự) …”. Theo đó thì khái niệm “vụ án dân sự” được giải thích là các tranh chấp về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động được đương sự khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và được Tòa án thụ lý. Như vậy, VADS bắt nguồn từ mâu thuẫn, tranh chấp giữa các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện và được Tòa án thụ lý giải quyết. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì kiểm sát giải quyết VADS là hoạt động kiểm tra, giám sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết VADS do Viện kiểm sát thực hiện nhằm đảm bảo việc giải quyết VADS đúng pháp luật [38, tr.
Tại các Điều 107, Điều 108 và Điều 109 Hiến pháp năm 2013 đã xác 8 định Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) là một hệ thống cơ quan có vị trí độc lập trong bộ máy nhà nước; thực hiện hai chức năng, một là thực hành quyền công tố, hai là kiểm sát hoạt động tư pháp; có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất [15, Điều 107, 108, 109]. Theo quy định tại Điều 4 Luật tổ chức VKSND năm 2014 thì kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật. Như vậy, trong việc giải quyết VADS thì cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đều là đối tượng kiểm sát của VKSND. Cơ quan tiến hành tố tụng trong TTDS là Tòa án nhân dân (TAND) và VKSND, trong đó TAND trực tiếp tiến hành các hoạt động theo quy định của pháp luật để giải quyết VADS còn VKSND thực hiện quyền kiểm sát các hoạt động giải quyết VADS của TAND.
Tóm lại, kiểm sát việc giải quyết VADS được hiểu là hoạt động của VKSND để kiểm tra và giám sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của TAND, người tiến hành tố tụng; các hoạt động của người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. 9 Công tác kiểm sát việc giải quyết các VADS tại Viện kiểm sát nhân dân thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định bắt đầu khi Tòa án ra thông báo trả lại đơn khởi kiện VADS hoặc Tòa án ra thông báo thụ lý VADS cho đến khi bản án, quyết định sơ thẩm giải quyết VADS của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định của BLTTDS năm 2015 [41]. Đặc điểm của kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự Như trên đã phân tích, trong tố tụng dân sự, Viện kiểm sát nhân dân vừa là cơ quan tiến hành tố tụng vừa thực hiện chức năng kiểm sát việc giải quyết VADS. Do đó, hoạt động kiểm sát việc giải quyết VADS sơ thẩm của VKSND có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, VKSND là chủ thể duy nhất tiến hành kiểm sát giải quyết các VADS được Hiến pháp và pháp luật trao quyền này.
Hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án dân sự của VKSND được thực hiện thông qua hoạt động của Viện trưởng VKSND, Phó Viện trưởng VKSND được Viện trưởng ủy nhiệm, Kiểm sát viên (KSV) và Kiểm tra viên (KTV) để kiểm tra và giám sát hoạt động tố tụng dân sự trong quá trình giải quyết VADS của Tòa án. Thứ hai, đối tượng bị kiểm sát là các hành vi, quyết định của TAND, của người tiến hành tố tụng; các hoạt động của người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc giải quyết các VADS. Thứ ba, phạm vi kiểm sát việc giải quyết VADS chỉ bắt đầu kể từ khi có hành vi pháp lý của Tòa án nhân dân, đó là Tòa án ra thông báo trả lại đơn khởi kiện VADS hoặc Tòa án ra thông báo thụ lý VADS và kết thúc khi bản án, quyết định sơ thẩm giải quyết VADS của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định của BLTTDS năm 2015. Thứ tư, quyền hạn của VKSND trong hoạt động kiểm sát việc giải 10 quyết VADS bị giới hạn bởi quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự.
Quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự là quyền của đương sự trong việc tự quyết định về quyền, lợi ích hợp pháp của họ và lựa chọn biện pháp pháp lý cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Đó là đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện, yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết VADS. Tòa án chỉ thụ lý giải quyết VADS khi có đơn khởi kiện và chỉ giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện đó; đồng thời trong quá trình giải quyết VADS, đương sự có quyền chấm dứt, thay đổi yêu cầu của mình hoặc thỏa thuận với nhau một cách tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội [18, Điều 5]. Vì vậy quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự đã giới hạn và làm ảnh hưởng đến quyền hạn của VKSND.
Ngoài những đặc điểm chung của hoạt động kiểm sát việc giải quyết VADS thì hoạt động kiểm sát việc giải quyết VADS của VKSND cấp huyện còn có những đặc điểm riêng là: Thứ năm, VKSND không phải tham gia tố tụng ở tất cả các phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự mà chỉ tham gia phiên tòa sơ thẩm đối với những vụ án do chủ thể được tiến hành kiểm sát giải quyết các VADS do Tòa án tiến hành thu thập chứng cứ hoặc đối tượng tranh chấp là tài sản công, lợi ích công cộng, quyền sử dụng đất, nhà ở hoặc có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc những vụ án mà Tòa án không được từ chối giải quyết vụ án dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng [18, Điều 21, Khoản 2]. Thứ sáu, KSV đại diện VKSND khi tham gia phiên tòa dân sự sơ thẩm không có quyền tranh tụng. Tại phiên tòa, KSV chỉ kiểm sát về việc tuân theo pháp luật của Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm và phát biểu quan điểm về việc giải quyết nội dung vụ án. Đây là đặc trưng cơ bản trong hoạt động kiểm sát 11 việc giải quyết VADS của VKSND.
Ý nghĩa của kiểm sát giải quyết vụ án dân sự Từ việc phân tích khái niệm, đặc trưng trên, có thể thấy hoạt động kiểm sát việc giải quyết VADS của VKSND có những ý nghĩa quan trọng sau đây: Thứ nhất, hoạt động kiểm sát giải quyết VADS của VKSND góp phần bảo vệ pháp luật, Nhà nước, bảo vệ quyền làm chủ của nhân dân, bảo đảm cho pháp luật được thi hành thống nhất, nghiêm chỉnh và chính xác trong việc giải quyết VADS. Trong quá trình giải quyết VADS thì VKSND là cơ quan duy nhất có quyền kiểm sát việc tuân theo pháp luật đối với Tòa án, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Khi có vi phạm trong quá trình giải quyết VADS, tùy mức độ vi phạm, VKS thực quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị của mình để khắc phục hoặc phòng ngừa vi phạm tương tự xảy ra. Thứ hai, hoạt động kiểm sát giải quyết VADS của VKSND vừa bảo đảm cho việc giải quyết VADS kịp thời, đúng pháp luật vừa bảo đảm tính pháp chế trong các phán quyết của Tòa án.
Trong quá trình kiểm sát việc giải quyết VADS, VKS phát hiện, khắc phục kịp thời những vi phạm, hạn chế và thiếu sót của Tòa án để vụ án được giải quyết nhanh chóng, khách quan và kịp thời; đồng thời góp phần bảo đảm pháp luật được tuân theo đầy đủ, áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước, đảm bảo các bản án, quyết định của Tòa án có căn cứ pháp luật. Thứ ba, hoạt động kiểm sát giải quyết VADS của VKSND góp phần bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đương sự, đặc biệt là những cá nhân yếu thế trong xã hội, đó là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự 12 Ở Việt Nam, VKSND có vị trí, vai trò tương đối đặc biệt trong TTDS.