CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KIỂM SÁT GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN KINH DOANH THƯƠNG MẠI THEO THỦ TỤC SƠ THẨM 1.1 Khái niệm và ý nghĩa của kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm.1 Khái niệm đặc điểm của kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm. Khái niệm kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại, theo thủ tục sơ thẩm phải được xây dựng dựa trên những giải thích về các khái niệm pháp lý liên quan như vụ án dân sự, thủ tục sơ thẩm, kiểm sát giải quyết vụ án dân sự. Trước hết, về khái niệm vụ án dân sự: Cho đến nay, trong các văn bản pháp luật tố tụng dân sự (TTDS) cũng chưa có điều luật nào chính thức đưa ra một định nghĩa về khái niệm vụ án dân sự. Tuy nhiên, thông qua Điều 1 Bộ luật tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015: “Bộ luật Tố tụng dân sự quy định những nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự; trình tự, thủ tục khởi kiện để Tòa án nhân dân (sau đây gọi là Tòa án) giải quyết các tranh chấp dân sự; hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động (sau đây gọi chung là vụ án dân sự).
” thì khái niệm “vụ án dân sự” có thể được giải thích là các tranh chấp về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động được đương sự mang đến Tòa án khởi kiện, yêu cầu Tòa án giải quyết và được Tòa án thụ lý giải quyết theo một trình tự tố tụng do pháp luật quy định. Như vậy, vụ án dân sự chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện và được Tòa án thụ lý vụ án. Vụ án dân sự bắt nguồn từ mâu thuẫn, tranh chấp giữa các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Vụ án dân sự sẽ được Tòa án giải quyết theo thủ tục sơ thẩm dân sự10.
Về khái niệm “thủ tục sơ thẩm” thì theo từ điển Tiếng Việt và từ điển Hán Việt, “thủ tục” là những việc cụ thể phải làm theo một trật tự quy định, để tiến hành một công việc có tính chất chính thức, còn “sơ thẩm” là xét xử lần đầu một vụ án ở 10 Trần Anh Tuấn (Chủ biên) (2017), Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015, Nxb Tư pháp, tr5. 7 cấp xử thấp nhất. Như vậy, thủ tục sơ thẩm được hiểu là những việc cụ thể phải làm theo một trật tự quy định để tiến hành xét xử lần đầu một vụ án ở cấp xét xử thấp nhất. Vụ án dân sự được Tòa án giải quyết lần đầu theo trình tự, thủ tục sơ thẩm.
Việc giải quyết theo một trình tự, thủ tục sẽ làm cho việc giải quyết của Tòa án thực sự khách quan, công bằng, đảm bảo được quyền bình đẳng của đương sự. Tuy nhiên, bên cạnh cơ chế xét xử VADS thông qua một quy trình TTDS thì việc giải quyết VADS còn được bảo đảm bằng một cơ chế đặc biệt khác, đó là cơ chế kiểm sát. Theo Từ điền giải thích thuật ngữ luật học thì kiểm sát giải quyết VADS là hoạt động kiểm tra, giám sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết VADS do Viện kiểm sát (VKS) thực hiện nhằm đảm bảo việc giải quyết VADS đúng pháp luật. Hiện nay, kiểm sát giải quyết VADS theo thủ tục sơ thẩm được Nhà nước giao cho Viện kiểm sát - một cơ quan trong bộ máy Nhà nước.
Trong Hiến pháp năm 2013, theo quy định tại các Điều 107, Điều 108 và Điều 109 thì Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) là một thiết chế hiến định trong bộ máy nhà nước, VKSND có hai chức năng, một là thực hành quyền công tố, hai là kiểm sát hoạt động tư pháp nhằm bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Viện kiểm sát nhân dân tiến hành hoạt động theo quy định của pháp luật đế kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Mọi hoạt động TTDS trong việc giải quyết VADS của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải tuân theo các quy định của BLTTDS. Như vậy, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đều là đối tượng kiểm sát của VKSND.
Cơ quan tiến hành tố tụng trong TTDS là Tòa án nhân dân (TAND) và VKSND. TAND và VKSND là hai cơ quan được Nhà nước trao quyền lực Nhà nước, thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn của mình trong giải quyết VADS. Trong khi TAND 8 trực tiếp tiến hành các hoạt động theo quy định của pháp luật để giải quyết VADS thì VKSND thực hiện quyền kiểm sát các hoạt động giải quyết VADS của TAND. Như vậy, kiểm sát giải quyết án kinh doanh thương mại là hoạt động của VKSND để kiểm tra và giám sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của TAND, người tiến hành tố tụng; các hoạt động của người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc giải quyết các vụ án kinh doanh, thương mại.
Từ những giải thích trên có thể thấy khái niệm “Kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm” được hiểu như sau: “Kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm là hoạt động do Viện kiểm sát nhân dân thực hiện đề kiểm tra và giám sát các hành vi, quyết định của Tòa án nhân dân, người tiến hành tố tụng; các hoạt động của người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình tiến hành xét xử lần đầu vụ án kinh doanh, thương mại nhằm bảo đảm việc giải quyết phải tiến hành theo một trật tự quy định”. Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm thông qua các hoạt động: thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật; tham gia phiên tòa sơ thẩm đối với những vụ án theo luật định. Công tác kiểm sát giải quyết các kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm bắt đầu khi Tòa án ra thông báo trả lại đơn khởi kiện hoặc Tòa án ra thông báo thụ lý vụ án cho đến khi bản án, quyết định sơ thẩm giải quyết vụ án của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định của BLTTDS năm 2015. Thông qua khái niệm kiểm sát giải quyết vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm thì kiểm sát giải quyết vụ án kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm có các đặc điểm cơ bản sau: Một là, pháp luật về hoạt động kiểm sát án KDTM được cụ thể hóa dựa trên quy định của Hiến pháp năm 2013 (Điều 107), theo đó nhằm thực hiện một trong hai chức năng của VKSND là Kiểm sát các hoạt động tư pháp.
Trong đó loại án KDTM là một trong những khâu công tác kiểm sát nhằm thực hiện chức năng kiểm sát hoạt 9 động tư pháp; bảo đảm cho TAND nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật trong quá trình giải quyết vụ án KDTM. Cụ thể Luật tổ chức VKSND năm 2014 (Điều 2 và Điều 27) và Luật tổ chức TAND năm 2014 đã có rất nhiều quy định cụ thể về thẩm quyền, nội dung, biện pháp kiểm sát đối với TAND trong việc thụ lý, giải quyết vụ việc KDTM. Các luật vừa nêu trọng tâm xác định chung quyền hạn của ngành Kiểm sát và Tòa án đối với công tác của họ. Hai là, hoạt động kiểm sát án KDTM yêu cầu VKSND vừa phải áp dụng pháp luật tố tụng dân sự, vừa phải áp dụng pháp luật chuyên ngành.
Pháp luật tố tụng trọng tâm là BLTTDS năm 2015 (Điều 21, Điều 234). Bộ luật này có đặc điểm là điều chỉnh rộng khắp các lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, lao động và KDTM. Như vậy thủ tục tố tụng của BLTTDS áp dụng chung cho nhiều lĩnh vực khi giải quyết tranh chấp. Ba là, tranh chấp KDTM xảy ra, gắn với quá trình phát triển kinh tế, xã hội ở Việt Nam hiện nay.
Đặt ra trách nhiệm giải quyết tranh chấp thuộc về Tòa án càng quan trọng hơn và vai trò của VKSND trong việc bảo đảm pháp chế, tuân thủ pháp luật càng cao hơn trước đây. Các tranh chấp KDTM có tính đa dạng và phức tạp, vì các quan hệ giao dịch của chúng thường có rủi ro cao bởi những hợp đồng thương mại đa phương, song phương và số lượng tài sản tranh chấp lớn. Theo quy định tại Điều 27 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và Điều 21 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 (sau đây gọi tắt BLTTDS), Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan tiến hành tố tụng, có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực tố tụng dân sự. Công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại là một trong những công tác thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân sử dụng các quyền năng pháp lý được pháp luật quy định để kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án nhân dân, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại bảo đảm việc giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại có căn cứ, kịp thời, đúng pháp luật.
Đối tượng, phạm vi công tác kiểm sát giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại 10 Đối tượng của công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại theo quy định của pháp luật là sự tuân thủ pháp luật của Tòa án, của những người tiến hành tố tụng (Chánh án, Thẩm phán, Thẩm tra viên, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án), của những người tham gia tố tụng (đương sự, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch) trong quá trình Tòa án tiến hành giải quyết vụ án.