MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ung thư là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn thế giới. Theo báo cáo của Tổ Y tế Thế giới (2018) có khoảng gần 1 triệu người chết nguyên nhân bởi các bệnh ung thư, trong đó có khoảng 70% trường hợp tử vong xảy ra ở các nước chậm phát triển và đang phát triển. Cùng với yếu tố di truyền thì các yếu tố ngoại cảnh (như tia cực tím từ ánh sáng mặt trời, hóa chất bảo vệ thực vật, các loại hoóc môn, khí thải và rác thải công nghiệp,….) được biết đến là tác nhân quan trọng nhất để “kích hoạt” các bệnh ung thư bùng phát.
Theo dự đoán của Viện nghiên cứu ung thư thế giới (https://www.gov/) số lượng người bị bệnh ung thư có xu hướng tăng mạnh, lên đến khoảng 23.6 triệu người đến năm 2030. Nước ta có tỷ lệ mắc bệnh ung thư tương đối cao, có khoảng hơn 300.000 người sống chung với ung thư hàng năm, trong đó số người bị ung thư gan chiếm cao nhất (15,4%), ung thư phổi chiếm 14,4%, ung thư dạ dày khoảng 10,6%, ung thư vú chiếm 9,2%, ung thư đại trực tràng khoảng 8,9% và ung thư khác (https://pharmed. Các loại thuốc/hóa chất là giải pháp hiệu quả để điều trị các bệnh ung thư khi phát hiện ra. Tuy nhiên, các loại thuốc/hóa chất điều trị ung thư rất tốn kém, dễ gây tác dụng phụ và biến chứng trong quá trình điều trị.
Do đó, phát triển các loại hoạt chất sinh học tự nhiên, có hiệu quả, ít tác dụng phụ, ít tốn kém để phòng và điều trị ung thư là yêu cầu cấp bách, đặt ra cho các nhà khoa học và quản lý. Nấm Thượng Hoàng (Phellinus; danh pháp khoa học đồng nghĩa: Tropicoporus hoặc Inonotus hoặc Polyporus hoặc Sanghuangporus) phân loại lại thuộc ngành Basidiomycota, lớp Agaricomycetes, bộ Hymenochaetales, họ Hymenochaetaceae. Nấm Thượng Hoàng được tìm thấy ở một số nước thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (Chen và cs, 2 2019)[15], là một trong những nấm dược liệu quý, có tác dụng rất hiệu quả trong phòng và điều trị ưng thư và được “mệnh danh là vua trị ung thư”. Các hoạt chất sinh học từ nấm Thượng Hoàng có tác dụng loại bỏ các tế bào/khối u ác tính mà không làm tổn hại đến các tế bào khác.
Theo kết quả nghiên cứu của Ikekawa và cs (1968) [19] tại Viện nghiên cứu ung thư quốc gia Tokyo (Nhật Bản), cho thấy tác dụng tiêu diệt tế bào/khối u của dịch triết các loại nấm dược liệu, thì nấm Thượng Hoàng có khả năng ức chế tế bào/khối u cao nhất (96,7%) so với các loại nấm dược liệu khác như nấm Hương (80,7%), nấm Vân Chi (75 – 77%), nấm Linh Chi (65 – 70%), nấm Cổ Linh chi (64,9%), nấm Mộc nhĩ (42,6%),… Khả năng ức chế, ngăn cản sự hình thành khối u trong phòng ngừa các bệnh ung thư ở người từ hoạt chất sinh học tách chiết từ nấm Thượng Hoàng được minh chứng qua rất nhiều thử nghiệm lâm sàng của các nhà khoa học trên toàn thế giới trong những năm gần đây. Hoạt chất từ nấm Thượng Hoàng có khả năng chống tế bào/khối u ở các bệnh nhân ung thư vú, bàng quang, ung thư ruột kết; chống viêm nhiễm và ức chế sự phát triển của khối u; tăng số lượng tế bào Lympho T (tế bào đóng một vai trò trung tâm trong miễn dịch ở người và động vật) và ngăn cản sự phát triển của khối u. Thêm một bằng chứng khoa học khác về hoạt chất sinh học từ nấm Thượng Hoàng có tác dụng tiêu diệt tế bào ung thư ở biểu mô tế bào gan, biểu mô đại tràng, biểu mô tuyến vú và ung thư phổi ở người. Bên cạnh đó, nấm Thượng Hoàng còn chứa đa dạng nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng khác với tác dụng chống viêm nhiễm, chống đái tháo đường, bảo vệ gan, tim mạch.
Các hoạt chất sinh học tiềm năng của nấm Thượng Hoàng có vai trò quan trọng để phòng và điều trị các bệnh ung thư, các hoạt chất sinh học của nấm Thượng Hoàng đã chứng minh có khả năng tiêu diệt các loại tế bào ung thư khác nhau: tế bào gốc ung thư tuyến tụy, tế bào u ác tính, tế bào ung thư 3 bạch cầu NB4, tế bào ung thư biểu mô tuyến, tế bào ung thư biểu mô vòm họng, tế bào ung thư gan, tế bào ung thư ruột HT29, tế bào ung thư vú, tế bào ung thư biểu mô thận A293, tế bào u tủy xương, tế bào ung thư não,. Đặc biệt, bên cạnh khả năng ức chế hiệu quả các loại tế bào ung thư, nấm Thượng Hoàng được coi là sản phẩm an toàn tự nhiên cho con người. Các nghiên cứu của Chen và cs (2019) [15], đã chứng minh về sự an toàn của nấm Thượng Hoàng. Thêm nữa, chưa có báo cáo về sự tác dụng phụ của nấm Thượng Hoàng ở người khi sử dụng cho tới nay.
Vì vậy, sử dụng nấm Thượng Hoàng có chứa các hoạt chất chống ung thư từ tự nhiên trở thành xu hướng trên thế giới nhằm dần hạn chế/thay thế các loại thuốc hóa học trong điều trị ung thư (Chan và cs, 2009) [12]. Chính vì khả năng phòng và điều trị rất hiệu quả các bệnh ung thư mà không gây tác dụng phụ, nên nấm Thượng Hoàng đã thu hút được sự quan tâm của rất nhiều các nhà khoa học và quản lý trên toàn thế giới. Ở nước ta thuộc vùng khí hậu nhiệt đới, rất thuận lợi cho các nấm ăn và nấm dược liệu sinh trưởng, tuy nhiên chỉ có một vài nghiên cứu về nấm Thượng Hoàng bắt đầu được triển khai trong vòng 5 năm trở lại đây. Phần lớn các kết quả của các công trình nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở giai đoạn ban đầu, chưa đánh giá được giá trị dược liệu của nấm Thượng Hoàng Việt Nam (Phạm Quang Thu, 2016; Trần Thị Văn Thi và cs, 2016[6]; Trần Thị Lụa và Vũ Văn Hạnh, 2017) [4].
Vì những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Phân lập, định danh và xác định khả năng chống tế bào ung thư của nấm Thượng Hoàng ” 2. Mục tiêu nghiên cứu Tuyển chọn, xác định và thu thập. được các chủng nấm Thượng Hoàng tự nhiên từ các tỉnh miền núi phía Bắc; Lưu giữ được các chủng nấm Thượng Hoàng có chứa hoạt chất chống ung thư cao; 4 Xác định được hàm lượng của các loại hoạt chất chống ung thư chính (hoạt chất Hispidin, Polysaccharide) và đánh giá được khả năng ức chế các dòng tế bào ung thư của dịch chiết hoạt chất sinh học tổng số từ nấm Thượng Hoàng trong điều kiện in vitro. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn Tuyển chọn các chủng Thượng Hoàng tiềm năng sản sinh các loại hoạt chất chống ung thư là cơ sở khoa học quan trọng bổ sung thêm cơ sở dữ liệu thế giới về đa dạng các loại nấm Thượng Hoàng và hoạt chất sinh học của chúng.
Bệnh ung thư để lại rất nhiều gánh nặng và hậu quả nặng nề cho nền kinh tế quốc dân. Bên cạnh việc gây thiệt hại rất nặng về sức khỏe và tinh thần người dân, bệnh ung thư còn gây tiêu tốn rất nhiều tiền bạc trong quá trình điều trị. Nước ta có số trường hợp bị bệnh ung thư tương đối cao so với các nước trên thế giới, nấm Thượng Hoàng có sản sinh các loại hoạt chất phòng và chống ung thư sẽ có tác động tích cực đến sức khỏe người dân và giảm gánh nặng về kinh tế trong quá trình điều trị bệnh. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Đặc điểm tự nhiên và đa dạng sinh học của vùng miền núi phía Bắc Nằm trong vùng nhiệt đới nóng ẩm, nhiệt độ trung bình hàng năm khoảng 25ºC, lượng mưa trung bình từ 1.400 mm đã hình thành nên thảm động thực vật và các sinh vật sống ký sinh rất phong phú cho các tỉnh miền núi phía Bắc. Sự phong phú của hệ sinh thái vùng miền núi phía Bắc tập trung chính vào các Vườn Quốc gia (khu bảo tồn thiên nhiên) tại Ba Bể (với diện tích gần 8.000 ha) thuộc tỉnh Bắc Kạn, Phia Oắc - Phia Đén (10.000 ha) thuộc tỉnh Cao Bằng, Tam Đảo (37.000 ha) thuộc các tỉnh Vĩnh Phúc/Thái Nguyên/Tuyên Quang và Hoàng Liên (38.000 ha) thuộc tỉnh Lào Cai. Vườn Quốc gia Ba Bể - Bắc Kạn (22°24′ vĩ Bắc, 105°36′ kinh Đông) có độ cao từ 150 đến 1.098m so với mức nước biển. Khu bảo tồn thiên nhiên Ba Bể là nơi sinh sống của khoảng 1.281 loài thực vật thuộc 162 họ, 672 chi (trong đó có khoảng 600 loài cây thân gỗ, thuộc 300 chi, 114 họ khác nhau), 65 loài thú, 214 loài chim (thuộc 17 bộ, 47 họ), 46 loài bò sát và động vật lưỡng cư và hơn 87 loài cá,.
Vườn Quốc gia Phia Oắc - Phia Đén, tỉnh Cao Bằng nằm ở tọa độ 22°35′ vĩ Bắc, 105°53′ kinh Đông, có độ cao từ 1.000 m so với mực nước biển với hơn 8.000 ha rừng tự nhiên. Phia Oắc - Phia Đén là nơi có 352 loài thực vật và 58 loài động vật quý hiếm. Vườn Quốc gia Tam Đảo nằm trải dài từ 21°21'-21°42' vĩ Bắc và 105°23'-105°44' kinh Đông thuộc các tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Diện tích rừng tự nhiên chiếm khoảng 70% diện tích với 6 khoảng hơn 1.300 loài thực vật thuộc 660 chi thuộc 179 họ thực vật bậc cao có mạch, trong đó có các loài điển hình cho vùng cận nhiệt đới.
Vườn Quốc gia Hoàng Liên (22°15′ vĩ Bắc, 103°30′ kinh Đông) thuộc tỉnh Lào Cai. Vườn Quốc gia Hoàng Liên nằm ở độ cao từ 1.000 m so với mặt biển, là nơi có khoảng hơn 2.000 loài thực vật, thuộc 200 họ, trong đó có trên 700 loài cây được dùng làm thuốc. Tổng quan nghiên cứu về nấm Thượng Hoàng Những nghiên cứu về nấm Thượng Hoàng ở nước ta mới được triển khai trong vòng 5 năm trở lại đây và đã đạt được một số thành tựu nhất định trong việc phân lập lưu giữ nguồn gen, cũng như đánh giá hoạt chất sinh học tách chiết từ nấm Thượng Hoàng, cụ thể: Đầu tiên, Phạm Quang Thu (2016) [7] tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh học của nấm Thượng Hoàng (Phellinus linteus PL108 được lưu giữ tại phòng thí nghiệm Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam), hệ sợi nấm Thượng Hoàng được nuôi cấy trên 03 loại môi trường khác nhau: PDA (potato dextrose agar), GYA (glucose yeast extract agar) và PGA (potato glucose agar); nhiệt độ từ 10, 15, 20, 25, 30 và 35oC; độ ẩm từ 75, 80, 85, 90, 95 và 100%.
