CHƯƠNG 1: NHỮNG VAN DE CHUNG 1. Khái lược bối cả nh lị ch sử - xã hộ i th ời đạ i H ồ Xu ân Hư ơn g Nếu như giai đoạn văn học nửa cuối thé ky XVIII - nửa dau XIX phat triển rực rỡ cả về văn học chữ Nôm và chữ Hán thì giai đoạn này chính trị của nước Đại Việt đang đi vào con đường khủng hoảng, bế tắc trầm trọng. Giai cấp phong kiến thống trị giai đoạn này tỏ ra không còn năng lực quản lý và lãnh đạo nhà nước, mà lao vào cảnh ăn chơi trụy lạc và tranh giành quyền sinh lợi, sinh ra tiêu diệt lẫn nhau. Thiết chế xã hội phong kiến làm trở ngại cho sự phát triển sức sản xuất của xã hội.
Các cuộc đấu tranh giai cấp trong xã hội diễn ra gay gắt, các cuộc nổi dậy mà tiêu biểu là phong trào nông dan nổ ra ở nhiều nơi từ Bắc chí Nam, với đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn gắn với anh hùng “áo vải cờ đảo - Nguyễn Huệ”. Giai đoạn này, nông nghiệp thì đình đốn, kinh tế hàng hóa manh nha từ sớm không có điều kiện để phát triển, thương nghiệp thì giẫm chân tại chỗ, đời sống nhân dân đói kém. Trong cái nhìn lịch đại về tiến trình văn học, dưới thời Lý, Trần từ thế kỷ X đến thế ky XIII, chúng ta biết rang lực lượng sáng tác văn học chủ yếu là các nhà sư, hầu hết là nhà sư ở triều đình. Từ cuối đời Trần đến đời Lê, Nho giáo phát triển, lực lượng sáng tác văn học chủ yếu là các nhà nho, hầu hết cũng là nho sĩ ở triều đình, nho sĩ quan liêu.
Đến giai đoạn này, thành phần sáng tác chính vẫn là các nhà nho nhưng các nhà nho trong giai đoạn này đã lăn lội vào trong đời sống dân gian nên vốn sống của họ phong phú hơn. Giai đoạn này, công chúng văn học được mở rộng, gồm nhiều người có học không thuộc tần lớp trên, mà khá đông lại thuộc tầng lớp trung và dưới. Công chúng văn học chủ yếu là công chúng của bộ phận văn học chữ Nôm. Trong giai đoạn này, cả hai bộ phận văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm đều phát triển hơn trước, đặc biệt là bộ phận văn học chữ Nôm.
Thành tựu của vỆ văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối XVII - nửa đầu XIX, chủ yếu là lãi nói đến bộ phận vă n học ch ữ Nô m. Vă n học ch ữ Nô m phá t tri ển mạ nh tro ng giai đoạn này về cả số lượng và chất lượng. Các tác giả tiêu biểu của văn học chữ Nôm thời kỳ này là Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến. Cuộc đời Hồ Xuân Hương Cho đến nay, tiểu sử chính xác và hoàn chỉnh về bà chúa thơ Nôm vẫn là một dấu hỏi chấm lớn cho giới nghiên cứu khoa học.
Đã có câu hỏi rằng Hồ Xuân Hương có phải là một nhân vật có thật trong lịch sử hay không? Các tác giả như Hồng Tú Hồng, Lữ Hồng. đều cho rằng nàng là không có thật, các sáng tác của nàng thực chất là sáng tác tập thé của tầng lớp nho sĩ. Trong khi đó Trần Thanh Mại, Hoàng Xuân Hãn, Đào Thái Tôn, Xuân Diệu, Đỗ Lai Thúy, Trần Đình Sử. đều khẳng định có một nhà thơ mang tên Hồ Xuân Hương, nhưng chân dung của nữ thi sĩ này khá rắc rối và các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thiết khác nhau về cuộc đời bà.
Trong tình hình như thế, khóa luận tốt nghiệp của chúng tôi lựa chọn một phương án tiếp cận tiểu sử Hồ Xuân Huong theo giáo trình chính thức của trưởng Đại học Tổng hợp trước đây do giáo sư Nguyễn Lộc chủ biên. Giáo trình vừa đề cập có tên Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thé lg) XIX)trình bày về đời Hồ Xuân Hương như sau: Nữ sĩ họ Hồ tên thật là Hồ Xuân Hương, nguyên quán thuộc xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Họ Hồ ở Quỳnh Lưu là một họ tương đối lớn, từng có người đỗ đạt và làm quan, nhưng đến đời Hồ Phi Diễn thì họ này suy tàn. Hồ Phi Diễn tương truyền là thân sinh của Hồ Xuân Hương, sinh năm 1704 đậu tú tài năm hai mươi bốn tuổi dưới triều Lê Bảo Thái.
Nhà nghèo, Hồ Phi Diễn không có tiền để tiếp tục học thêm, ông ra Bắc dạy học kiếm sống. Ông đồ Diễn thường day ở hai tỉnh Hải Dương và Bắc Ninh, về sau ông lấy một cô gái Bắc Ninh làm vợ lẽ, bà họ Hà. | | Hồ Xuân Hương là kết quả của cuộc tình duyên ấy. Trước khi sinh bà, gia đình ông dd Diễn có một thời gian sống ở phường Khán Xuân, huyện Vĩnh Thuận, gần Hồ Tây, Thăng Long.
Lúc Xuân Hương lớn lên, gia đình 12 dạo cũng dọ n về th ôn Ti ên Thị , tổ ng Ti ên Túc , hu yệ n Th ọ Xư ơn g (na y là Hồ Tây , lấ y tê n là C ổ N g u y ệ t Đ ư ờ n g. Hồ Xuân Hương từ bé đã được học hành, bà rất có tài cả về làm thơ chữ Hán và chữ Nôm. Trong khoảng thời gian làm bà chủ tại “Cổ Nguyệt Đường”, Xuân Hương đã có cơ hội giao lưu với nhiều tao nhân mặc khác như: Mai Sơn Phủ, Tốn Phong Thị, Cư Đình, Hiệp trấn Sơn Nam hạ Trần Quang Tĩnh, Hiệp tran Trần hau Trần Phúc Hiển. và những người đó đều được ghi dấu ấn trong thơ ca của bà.
Người đời thường nói “hồng nhan bạc mệnh” câu này thật đúng khi gắn với cuộc đời của nữ sĩ họ Hồ. Mặc dù xinh đẹp, tài giỏi nhưng về đường chồng con của nữ sĩ đa tài này lại rất truân chuyên, trắc trở. Đời bà có hai người chồng nhưng đều chỉ làm lẽ. Thứ nhất, làm lẽ của Tổng Cóc nhưng do không hợp nhau nên đường tình người ai nấy đi.
Thứ hai, bà làm lẽ ông phủ Vĩnh Tường sau một thời gian làm vợ rồi ông mất. Với tinh thần kết hợp các nghiên cứu khác về Hồ Xuân Hương, chúng tôi dựa vào cách khảo sát của nhà thơ Xuân Diệu, chia cuộc đời bà làm Š giai đoạn chính: 7 + Giai đoạn 1 - thời con gái di hoc chữ Nho: Gan với giai thoại trượt chân ngã giữa trường bị các bạn trai trêu liền ứng khẩu thành thơ Gio tay với thử tài cao thấp Xoac cẳng do xem dat van dai + Giai đoạn 2 - thời với tổng Cóc: Gắn với bai tho KJóc tổng Cóc Chàng cóc ơi chàng cóc ơi Thiếp bén duyên chàng có thế thôi Nong noc đứt đuôi từ đây nhé Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi (Khóc tổng Cóc) 13 + Giai đoạn 3 - thời với ông phủ Vĩnh Tường: Đây là quãng thời gian sau khi chi a tay với tôn g Cóc bà lại se duy ên cùn g ông phủ Vĩn h Tườ ng nhưng số phan ham hiu khi được khoảng 27 tháng thì ông qua đời. Trăm năm ông Phú Vĩnh Tường ôi! Cái nợ ba sinh đã trả rồi. Chôn chặt văn chương ba thước dt, Tung hé hôi thi bon phương trời.
Cán cân tạo hóa rơi đâu mắt, | Miệng túi càn khôn khép lại rồi. Hăm bảy tháng trời đà máy chốc, Tram năm ông phủ Vinh Tường ôi! (Khóc ông Phu Vĩnh Tường) Cũng chính trong thời gian này bà phải thấu hiểu cảnh làm lẽ đau đớn và tai hé như thế nào. Được mang tiếng là vợ nhưng quanh năm suốt tháng phải chịu cảnh lẻ loi, đơn chiếc. Trong xã hội phong kiến, có khi lấy thêm vợ là một cách tăng thêm nhân công lao động trong nhà mà không phải trả lương.
Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng. Chém cha cái kiếp lây chong chung, Năm thì mười họa chăng hay chớ. Một tháng đôi lần có cũng không! (Làm lẽ) + Giai đoạn 4 - thời Chiêu Hé: Tác giả thông qua những bài thơ xướng, đối đáp của hai người. Chiêu Hỗ là một trong những tao nhân mặc khách thường lui tới Cổ Nguyệt Đường đối đáp thơ ca.
Là một người tính tình cũng nghịch ngợm, hóm hỉnh như Xuân Hương nên hai người sớm thân thiết với nhau. Đồng tuổi, đồng niên, đồng phong cách, đồng tư tưởng nên hai người xướng họa với nhau rất bình đẳng. Xuân Hương không coi mình là 14 phận nữ nhỉ , bà dá m nói ra nhữ ng điề u mìn h biết , mìn h ngh ĩ và khi bị Chi êu Hé chong gheo, bà thường lên giọng đàn chị để cảnh cao, răn đe: Anh đề tinh, anh đô Say. Sao anh gheo nguyét giita ban ngay? Nay nay chi bdo cho ma biét, Chén dy hang hùm chớ mó tay.
Chiêu Hỗ cũng không phải là một người vừa, khi nghe Xuân Huong đối như thế thì ông cũng đối lại ngay: Này ông tỉnh, này ông say, Này ông ghẹo nguyệt giữa ban ngày. Hang ham vi bằng không ai mó, Sao có ham con bỗng trốc tay. + Giai đoạn 5 - thời đi dạo: Thể hiện qua hàng loạt bài thơ tả cảnh, ghi dấu địa lý từ Bắc vào Trung. Đa số các bài thơ của bà là tả cảnh thiên nhiên núi non hùng vĩ hay cảnh chùa chiền linh thiêng và u tịch nhưng trong đó thấp thoáng thấy bà khéo léo đưa vào những hình ảnh của tín ngưỡng dân gian quen thuộc như sinh thực khí nam, sinh thực khí nữ hay là các hành vi giao hợp.
" Bày đặt kìa ai khéo khéo phòm, Nut ra một lỗ hỏm hòm hom. Người quen cõi Phật chen chân xọc, Kẻ lạ bau tiên mỏi mắt dom. Giọt nước hữu tình rơi thánh thói, Con thuyên vô trạo cúi lom khom. Lâm tuyển quyến cả phon hoa lại, Rõ khéo trời già đến dở om! (Động Hương Tích) Tất nhiên, tiêu sử mang tính thơ ca như trên của Hồ Xuân Hương cũng chỉ là ước đoán, bởi có quá nhiều thông tin khác biệt về bà.
15 Sự nghiệp củ a H ỗ X u â n H ư ơ n g Trong văn học Việt Nam nửa cuối t h ế ky X V I I I - n ử a da u th ế k ỷ X I X , Hương là một nhà thơ nhân đạo chủ nghĩa, bởi vì thơ bà trước hết là y nói tâm tinh của người phụ nữ, không phải người phụ nữ sống trong lầu ác tia mà là một người phụ nữ bình thường có nhiều bat hạnh trong cuộc Khôn g chỉ là một nhà thơ nhâ n đạo mà bà còn là một nhà thơ trà o ng. Thơ bà là tiếng nói đả kích những thói hư tật xấu, những bat công k xã hộ i ph on g ki ến mụ c ru ng và th ối ná t.