Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân ngành Sư phạm Lịch sử (chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử) của tác giả Nguyễn Thị Diễm Chi, thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Nhữ Thị Phương Lan tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2011), tiếp cận vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy lịch sử ở bậc trung học phổ thông.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn:

  • Bước vào thế kỷ XXI, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế tạo ra cả thời cơ lẫn thách thức đối với sự phát triển đất nước. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hướng tới mục tiêu đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp đặt con người vào vị trí nhân tố quyết định. Nền giáo dục đòi hỏi đào tạo nguồn nhân lực có trình độ nhận thức và tư duy độc lập.
  • Cơ sở chính trị và pháp lý: Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII (1991) xác định lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động; Văn kiện Đại hội IX (2001) và Chỉ thị số 23-CT/TW của Ban Bí thư đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền tư tưởng Hồ Chí Minh; Nghị quyết Đại hội X (2006) đặt yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục; cùng Chỉ thị số 06-CT/TW của Bộ Chính trị về cuộc vận động "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh".
  • Thực trạng giáo dục: Báo cáo chỉ rõ thực trạng giảm sút về công tác giáo dục tư tưởng, đạo đức, xuất hiện tình trạng một bộ phận học sinh chưa hiểu hoặc nhận thức sai lệch về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Bộ môn Lịch sử trong trường phổ thông đứng trước yêu cầu phải khắc phục lối dạy học nhồi nhét, học vẹt, giáo điều, chuyển sang phát triển tư duy khoa học và niềm tin lý tưởng thông qua việc sử dụng tài liệu lịch sử, đặc biệt là các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu: Mục tiêu tổng quát của khóa luận là xác định phương pháp cụ thể nhằm khai thác tư liệu lịch sử trong các tác phẩm của Hồ Chí Minh, hướng dẫn học sinh tiếp cận nguồn tài liệu này để phát triển tư duy trong dạy học khóa trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930 tại trường THPT. Tác giả xác lập bốn nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc phát triển tư duy lịch sử và việc sử dụng tài liệu lịch sử trong dạy học ở trường phổ thông.
  2. Khảo sát, đánh giá thực trạng sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh trong dạy học bộ môn Lịch sử ở một số trường THPT hiện nay.
  3. Phân tích giá trị, hệ thống hóa và khai thác nội dung lịch sử từ các tác phẩm tiêu biểu của Hồ Chí Minh liên quan đến giai đoạn lịch sử Việt Nam 1919 - 1930.
  4. Đề xuất các biện pháp sư phạm và thiết kế giáo án cụ thể phục vụ bài dạy theo chương trình sách giáo khoa hiện hành.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Việc sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh nhằm phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học lịch sử.
  • Phạm vi nội dung: Khóa trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930 trong chương trình Lịch sử lớp 12 THPT.
  • Phạm vi địa bàn khảo sát: Các trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh, gồm THPT Nguyễn Thái Bình, THPT Mạc Đĩnh Chi, THPT Nguyễn Chí Thanh, THPT Bình Phú và THPT chuyên Trần Đại Nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và lịch sử vấn đề: Đề tài dựa trên nền tảng lý luận của triết học Mác - Lênin về nhận thức và lịch sử (quy luật phát triển các hình thái kinh tế - xã hội, phép biện chứng duy vật, nguyên lý "Chân lý bao giờ cũng cụ thể", quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, vai trò của quần chúng nhân dân sáng tạo ra lịch sử) và tư tưởng Hồ Chí Minh về nghiên cứu lịch sử dân tộc. Tác giả kế thừa các công trình nghiên cứu đi trước về giáo học pháp và sử liệu học:

  • Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị (NXB Giáo dục, 2004).
  • Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong nhà trường của Phan Ngọc Liên, Nguyễn An (NXB Từ điển Bách khoa, 2002).
  • Chuyên khảo Hồ Chí Minh bàn về lịch sử do Phan Ngọc Liên chủ biên (NXB Hà Nội, 1995).
  • Các bài nghiên cứu chuyên đề: "Tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường Phổ Thông" của GS. Phan Ngọc Liên (2002); "Tư tưởng Hồ Chí Minh về thời đại ngày nay trong môn lịch sử ở trường phổ thông" của Trần Thị Vinh và Đỗ Thanh Bình; "Vấn đề sử liệu trong các tác phẩm Hồ Chí Minh" của PGS. Đinh Ngọc Bảo; các bài viết của TS. Thái Văn Long, Bùi Thị Thu Hà, Nguyễn Văn Trường, Lê Văn Tích, TS. Trần Vĩnh Tường và TS. Đặng Văn Hồ.

Khóa luận phân loại tài liệu lịch sử thành:

  • Tài liệu lịch sử gốc (tài liệu bậc I): Các văn kiện, tuyên ngôn, hiệp ước ra đời trực tiếp tại thời điểm lịch sử (như các hiệp ước triều Nguyễn ký với Pháp 1862, 1874, 1883, 1884; Tuyên ngôn Độc lập năm 1945).
  • Tài liệu trích đoạn trong các tác phẩm: Các bài viết, báo cáo chính trị, tác phẩm văn học mang giá trị sử liệu của C. Mác, V.I. Lênin và Chủ tịch Hồ Chí Minh (như Đường kách mệnh, Bản án chế độ thực dân Pháp, Lịch sử nước ta).

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp nghiên cứu giáo dục học giữ vai trò chủ đạo, kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm phân tích sự kiện trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
  • Phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa tài liệu từ văn kiện Đảng, chỉ thị, nghị quyết và các tập trong Hồ Chí Minh toàn tập.
  • Phương pháp điều tra giáo dục bằng phiếu hỏi (kết hợp câu hỏi trắc nghiệm và tự luận) tiến hành trên mẫu gồm 15 giáo viên dạy Lịch sử và 158 học sinh tại 5 trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh để thu thập dữ liệu định lượng và định tính về thực trạng dạy học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử nhằm phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học lịch sử

Chương này làm rõ vai trò của bộ môn Lịch sử trong việc phát triển tư duy, chỉ ra nhận thức lịch sử diễn ra qua hai giai đoạn: nhận thức cảm tính (tiếp xúc tư liệu, giáo viên, hiện vật để hình thành biểu tượng lịch sử) và nhận thức lý tính (xử lý tri thức cụ thể thành tri thức trừu tượng, khái quát, nắm bản chất quy luật). Tác giả xác lập 7 đặc trưng cốt lõi của tư duy lịch sử: biết miêu tả khôi phục sự kiện, nêu nguyên nhân phát sinh, xác định điều kiện hoàn cảnh, nhận biết tính chất - ý nghĩa - bài học kinh nghiệm, làm sáng tỏ quy luật lịch sử, xác định động cơ các giai tầng, và biết so sánh liên hệ với thực tiễn hiện nay.

Về mặt nội dung, việc phát triển tư duy lịch sử đòi hỏi quán triệt các nguyên lý: sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập; nguyên lý "Chân lý bao giờ cũng cụ thể" để chống hiện đại hóa lịch sử; phát hiện mối liên hệ nhân quả phức tạp; và nắm bản chất đằng sau hiện tượng.

Ở phần khảo sát thực tiễn, tác giả cung cấp bức tranh số liệu về thực trạng sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh trong nhà trường THPT:

Nội dung khảo sát Nhóm đối tượng Kết quả thống kê từ văn bản
Nhận thức về sự cần thiết của tài liệu lịch sử và tác phẩm Hồ Chí Minh Giáo viên (N=15) 100% đánh giá quan trọng và cần thiết
Tác dụng chính của việc sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh Giáo viên (N=15) 84,6% phát triển tư duy; 84,6% giáo dục tư tưởng; 53,8% giáo dục đạo đức cách mạng
Khó khăn/Nguyên nhân chưa đạt hiệu quả Giáo viên (N=15) 93,3% do thời gian cho bài giảng không đủ
Mức độ yêu thích môn Lịch sử Học sinh (N=158) 35,4% thích; 62,1% bình thường; 2,5% không thích
Nhận thức về sự cần thiết của việc học môn Lịch sử Học sinh (N=158) 52,5% cần thiết; 47,5% bình thường
Thái độ khi giáo viên sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh Học sinh (N=158) 42,4% thích; 50,0% bình thường; 7,6% không thích
Nhận thức về mục đích sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh Học sinh (N=158) 48,1% giáo dục tư tưởng đạo đức; 34,1% hiểu về lãnh tụ; 17,7% củng cố tri thức; 6,9% rèn phương pháp
Tần suất giáo viên sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh Học sinh (N=158) 11,5% thường xuyên; 51,2% bình thường; 37,3% rất ít

Từ thực trạng trên, chương I đề xuất 6 biện pháp sư phạm:

  1. Tổ chức lớp tập huấn chuyên đề cho giáo viên lịch sử.
  2. Giáo viên dành thời gian tuyển chọn tác phẩm tiêu biểu, trích đoạn ngắn gọn, đúng trọng tâm.
  3. Hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu qua bài tập về nhà để hình thành năng lực tự học.
  4. Ứng dụng tài liệu Hồ Chí Minh vào các khâu ôn tập, kiểm tra, đánh giá (lập niên biểu, trả lời câu hỏi khái quát).
  5. Phối hợp sử dụng tác phẩm với đồ dùng trực quan, phim tư liệu, tài liệu văn học.
  6. Tổ chức hoạt động ngoại khóa theo chuyên đề tư tưởng Hồ Chí Minh.

Đồng thời, tác giả vạch ra con đường phát triển tư duy bằng phương pháp dạy học nêu vấn đề: giáo viên cung cấp thông tin tư liệu, đặt câu hỏi dẫn dắt để kích thích nhu cầu tư duy, giải quyết thắc mắc, loại bỏ lối truyền thụ một chiều.

Chương II: Khai thác nội dung lịch sử trong tác phẩm của Hồ Chí Minh phục vụ dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930

Chương II tập trung khái quát tiểu sử hoạt động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh từ khi ra đi tìm đường cứu nước (1911), tham gia Đảng Xã hội Pháp, bỏ phiếu tán thành Quốc tế Cộng sản tại Đại hội Tua (12/1920), sáng lập Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa (1921), về Quảng Châu thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (6/1925), đến chủ trì Hội nghị hợp nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930) và các chặng đường lãnh đạo cách mạng tiếp theo.

Tác giả phân tích ba giá trị sư phạm cốt lõi khi khai thác tác phẩm của Người:

  • Nâng cao tri thức lịch sử: Các tác phẩm phản ánh sinh động cuộc sống bị áp bức của nông dân, công nhân đồn điền tại Việt Nam và các nước thuộc địa (như Angiêri, Tuynidi, Libăng), các sự kiện quốc tế và công trình lịch sử (Vạn lý trường thành, lăng Taj Mahal).
  • Giáo dục tư tưởng, đạo đức: Khắc sâu truyền thống yêu nước "Họ Hồng Bàng, con Rồng cháu Tiên", tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản, thái độ trân trọng lao động và quan điểm lấy dân làm gốc, tin tưởng vào sự tất thắng của cách mạng.
  • Hình thành phương pháp khoa học học tập lịch sử: Khắc phục lỗi "hiện đại hóa lịch sử"; hướng dẫn học sinh tiếp cận nguồn tư liệu giàu tính hình tượng, sử dụng số liệu thống kê chuẩn xác, rèn luyện kỹ năng phân tích mối liên hệ nhân quả và dự đoán tương lai (dẫn chứng bài viết Đông Dương và Thái Bình Dương dự báo chính xác chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ tại mặt trận Thái Bình Dương).

Chương này phân loại các tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 1919 - 1930 thành: các bài viết, báo cáo luận văn chính trị mang tính cương lĩnh trong Hồ Chí Minh toàn tập; những tác phẩm văn học có giá trị lịch sử; và các tác phẩm sử học chuyên khảo.

Chương III: Sử dụng tác phẩm của Hồ Chí Minh để xây dựng giáo án dạy học trong khóa trình lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930

Chương III xác định lý do chọn phần lịch sử Việt Nam 1919 - 1930: Đây là giai đoạn bước ngoặt của phong trào dân tộc dân chủ ở nước ta, gắn liền mật thiết với quá trình hoạt động truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin của Nguyễn Ái Quốc, chuẩn bị đầy đủ về tư tưởng, chính trị và tổ chức để tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930.

Trên cơ sở đó, tác giả cụ thể hóa việc ứng dụng các tác phẩm vào thiết kế hệ thống giáo án dạy học thực nghiệm, định hướng cho giáo viên cách thức cài đặt trích đoạn tư liệu, xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề, hướng dẫn học sinh phân tích sự kiện nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển tư duy độc lập của học sinh trong từng bài học cụ thể.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

  • Phân định rõ cơ sở nhận thức luận của tư duy lịch sử trong trường THPT, xác lập quy trình chuyển hóa từ nhận thức cảm tính dựa trên tư liệu thành nhận thức lý tính thông qua thao tác tư duy (so sánh, trừu tượng hóa, phân tích, tổng hợp).
  • Cung cấp số liệu khảo sát thực nghiệm phản ánh chân thực thực trạng: 100% giáo viên khẳng định sự cần thiết nhưng có tới 93,3% giáo viên không đủ thời gian trên lớp để tích hợp tư liệu; học sinh bộc lộ sự thụ động nghiêm trọng khi chỉ có 35,4% học sinh yêu thích bộ môn và chỉ 6,9% nhận thức được mục tiêu rèn luyện phương pháp học tập khoa học.
  • Khai thác hệ thống chứng cứ lịch sử tiêu biểu trong các tác phẩm: đoạn trích tác phẩm Đường kách mệnh về bài học Cách mạng Pháp 1789; các số liệu trong Công cuộc khai hóa giết người tố cáo tội ác buôn bán nô lệ da đen (hơn 15 triệu người bị chở sang châu Mỹ, khoảng 3 triệu người chết dọc đường hoặc bị ném xuống biển); bài viết Hành hình kiểu Linsơ miêu tả tội ác phân biệt chủng tộc ở Mỹ; hình tượng "bà đầm công lý" một tay cầm cân, một tay cầm kiếm trong Bản án chế độ thực dân Pháp; và trích đoạn dự báo địa - chính trị trong bài Đông Dương và Thái Bình Dương.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả:

  • Đề xuất quy trình sư phạm 6 biện pháp đồng bộ, từ khâu bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên, chọn lọc trích đoạn súc tích, giao bài tập tự nghiên cứu về nhà, đưa tư liệu vào kiểm tra định kỳ (như dùng bài Nghệ Tĩnh đỏ để yêu cầu học sinh lập niên biểu phong trào 1930 - 1931), đến việc phối hợp phương tiện trực quan và hoạt động ngoại khóa.
  • Áp dụng triệt để phương pháp dạy học nêu vấn đề khi xử lý văn bản lịch sử của Hồ Chí Minh, thay thế hoàn toàn lối thuyết giảng áp đặt bằng việc tạo ra các "nhu cầu tư duy" cho học sinh.

Đóng góp của khóa luận:

  • Khóa luận khắc phục khoảng trống của các tài liệu trước đây (như các công trình của GS. Phan Ngọc Liên mới dừng lại ở trích dẫn tư liệu hoặc khái quát nguyên tắc chung) bằng cách đi sâu xây dựng phương pháp sư phạm cụ thể và kế hoạch bài dạy áp dụng trực tiếp cho từng bài học trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 giai đoạn 1919 - 1930.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nội dung nghiên cứu của khóa luận bị giới hạn trong phạm vi khóa trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930 tại trường THPT. Mặt khác, kho tàng tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Hồ Chí Minh toàn tập (12 tập) rất đồ sộ, trong khi dung lượng tiết dạy phân phối cho bài học lịch sử phổ thông có hạn, đòi hỏi khâu chọn lọc phải thật sự tinh gọn. Tác giả tự nhận định công trình không tránh khỏi những thiếu sót và cần tiếp tục tiếp thu các ý kiến đóng góp chuyên môn.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng phạm vi ứng dụng phương pháp khai thác tác phẩm Hồ Chí Minh sang các giai đoạn lịch sử khác của dân tộc (như giai đoạn kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954, kháng chiến chống Mỹ 1954 - 1975) cũng như các bài học thuộc khóa trình Lịch sử thế giới trong chương trình giáo dục phổ thông.

Giá trị tham khảo

  • Đối với sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử: Tài liệu hữu ích cho việc học tập học phần Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử, cung cấp ví dụ mẫu về phương pháp nghiên cứu sư phạm, phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi và kỹ thuật xử lý tư liệu lịch sử.
  • Đối với giáo viên Lịch sử trường THPT: Đóng vai trò tài liệu tham khảo thiết thực về mặt giáo học pháp; cung cấp hệ thống dẫn chứng tư liệu chọn lọc và các biện pháp tích hợp phương pháp dạy học nêu vấn đề vào từng giáo án giảng dạy Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930.
  • Đối với cán bộ nghiên cứu: Cung cấp nguồn số liệu khảo sát thực tế tại các trường THPT TP. Hồ Chí Minh năm 2011 về mức độ tiếp nhận và thái độ của học sinh đối với môn Lịch sử và tư liệu Hồ Chí Minh.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo số liệu khảo sát giáo viên trong khóa luận, rào cản lớn nhất khiến việc sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh chưa đạt hiệu quả là gì? Theo kết quả điều tra 15 giáo viên Lịch sử tại 5 trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh, có tới 93,3% giáo viên cho rằng nguyên nhân chính là do quỹ thời gian phân phối cho mỗi bài giảng trên lớp không đủ để khai thác tư liệu sâu sắc.

2. Nhận thức của học sinh THPT về môn Lịch sử và việc rèn luyện phương pháp học tập qua khảo sát thực tế ra sao? Kết quả khảo sát 158 học sinh cho thấy thái độ học tập còn nhiều hạn chế: chỉ có 35,4% học sinh yêu thích môn Lịch sử (62,1% đánh giá bình thường); và khi được hỏi về mục đích sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh, chỉ có 6,9% học sinh nhận thức được mục tiêu rèn luyện phương pháp học tập lịch sử, do đa phần vẫn xem đây là môn học thuộc lòng đơn thuần.

3. Khóa luận trích dẫn số liệu nào trong tác phẩm của Hồ Chí Minh để chứng minh cho tội ác của chủ nghĩa thực dân phương Tây? Tác giả trích dẫn tác phẩm Công cuộc khai hóa giết người, nêu rõ số liệu: hơn 15 triệu người da đen đã bị chở sang châu Mỹ, trong đó có khoảng 3 triệu người bị chết dọc đường hoặc bị ném xuống biển, minh chứng cho phương pháp sử dụng số liệu thống kê cụ thể của Hồ Chí Minh.

4. Tác giả đề xuất sử dụng tác phẩm cụ thể nào của Hồ Chí Minh để học sinh rèn luyện kỹ năng lập niên biểu sự kiện lịch sử? Trong biện pháp thứ tư về ôn tập và kiểm tra, tác giả đề xuất sử dụng bài viết Nghệ Tĩnh đỏ để yêu cầu học sinh lập niên biểu về các sự kiện chủ yếu của phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 - 1931).

5. Khóa luận đã đề xuất bao nhiêu biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh ở trường THPT? Tác giả đề xuất hệ thống gồm 6 biện pháp sư phạm: tổ chức lớp tập huấn bồi dưỡng cho giáo viên; chọn lọc tác phẩm tiêu biểu ngắn gọn; giao bài tập tự nghiên cứu về nhà cho học sinh; ứng dụng vào ôn tập và kiểm tra; kết hợp phương tiện trực quan và phim tư liệu; tổ chức hoạt động ngoại khóa chuyên đề.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Diễm Chi đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng tác phẩm Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1930 tại trường THPT. Thông qua việc khảo sát thực nghiệm tại 5 trường trung học ở TP. Hồ Chí Minh, công trình chỉ rõ những nút thắt về thời lượng giảng dạy và tâm lý học vẹt của học sinh phổ thông. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng 6 biện pháp sư phạm đồng bộ kết hợp phương pháp dạy học nêu vấn đề và thiết kế bài dạy cụ thể, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tư tưởng và rèn luyện năng lực tư duy độc lập cho học sinh.