Khóa luận: DN hóa chất Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Khóa luận tốt nghiệp kinh doanh quốc tế đề xuất giải pháp nâng cao sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu cho các doanh nghiệp ngành hóa chất Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Việt Hà
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thu Hương
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh doanh quốc tế
• Đề tài: Giải pháp nâng cao sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp ngành hoá chất Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuỗi giá trị toàn cầu ngành hóa chất Việt Nam

Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) ngành hóa chất Việt Nam bao gồm ba phân đoạn chính: thượng nguồn (sản xuất nguyên liệu thô), trung nguồn (chế biến thành sản phẩm bán hoàn chỉnh) và hạ nguồn (phân phối, ứng dụng cuối). Doanh nghiệp Việt Nam hiện chủ yếu tập trung ở phân đoạn thượng nguồn với sản phẩm cơ bản như phân bón, hóa chất cơ sở. Phân đoạn trung và hạ nguồn còn yếu, với giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu công nghệ. Sự tham gia không cân bằng này khiến doanh nghiệp khó cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, khiến Việt Nam chỉ đóng vai trò nhà cung cấp nguyên liệu chứ không phải là nhà sản xuất giá trị cao. Thiếu liên kết chuỗi và khả năng thích ứng với tiêu chuẩn quốc tế cũng là những thách thức lớn.

1.1. Cấu trúc chuỗi giá trị và vai trò của từng phân đoạn

Phân đoạn thượng nguồn chiếm tỷ trọng lớn nhất, với sản phẩm như axit sunfuric, natri cacbonat và phân bón. Đây là giai đoạn đầu tiên, cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến nước ngoài. Phân đoạn trung nguồn bao gồm sản xuất polymer, chất xúc tác và hóa chất công nghiệp, đòi hỏi công nghệ cao. Phân đoạn hạ nguồn, như sản xuất dược phẩm hoặc mỹ phẩm, mang lại giá trị gia tăng cao nhất nhưng Việt Nam vẫn chưa phát triển mạnh. Sự không cân bằng này khiến doanh nghiệp chỉ thu về lợi nhuận thấp từ nguyên liệu thô.

1.2. Tình hình tham gia hiện tại và thách thức

Doanh nghiệp hóa chất Việt Nam chủ yếu tham gia vào sản xuất phân bón và hóa chất cơ bản, chiếm khoảng 80% tổng sản lượng. Thách thức lớn nhất là thiếu năng lực R&D và công nghệ tiên tiến, khiến sản phẩm khó đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Ngoài ra, thiếu liên kết chuỗi giữa các doanh nghiệp và nhà cung cấp nước ngoài cũng làm giảm khả năng tham gia sâu vào GVC. Thiếu vốn đầu tư vào các dự án chế biến sâu và nghiên cứu cũng là nguyên nhân khiến Việt Nam chỉ đóng vai trò nhà cung cấp nguyên liệu chứ không phải là nhà sản xuất giá trị cao.

II. Phân tích vấn đề và nguyên nhân hạn chế tham gia GVC

Vấn đề chính của doanh nghiệp hóa chất Việt Nam là tham gia thấp vào các phân đoạn giá trị cao trong GVC. Nguyên nhân bao gồm: đầu tư R&D thấp, công nghệ lạc hậu, và thiếu liên kết chuỗi. Doanh nghiệp thường phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu và công nghệ, khiến chi phí sản xuất cao. Chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh, như ưu đãi thuế hoặc hỗ trợ nghiên cứu, cũng làm giảm khả năng cạnh tranh. Ngoài ra, thị trường nội địa nhỏ và cạnh tranh gay gắt từ các nhà sản xuất nước ngoài cũng đẩy doanh nghiệp Việt Nam vào vị trí nhà cung cấp nguyên liệu. Sự thiếu đồng bộ giữa các bộ phận trong chuỗi giá trị cũng làm giảm hiệu quả hoạt động.

2.1. Nguyên nhân nội tại của doanh nghiệp

Doanh nghiệp hóa chất Việt Nam thường gặp khó khăn về tài chính và quản lý. Vốn đầu tư vào công nghệ và R&D thấp, khiến sản phẩm khó đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Thiếu chuyên môn về quản lý chuỗi cung ứng và marketing cũng làm giảm khả năng tham gia sâu vào GVC. Ngoài ra, quy mô doanh nghiệp nhỏ và thiếu liên kết giữa các nhà sản xuất cũng làm giảm sức mạnh thương mại. Sự thiếu hiểu biết về thị trường toàn cầu cũng khiến doanh nghiệp khó xác định được cơ hội tham gia hiệu quả.

2.2. Ảnh hưởng của môi trường kinh tế và chính sách

Chính sách thương mại và đầu tư chưa hỗ trợ đầy đủ cho ngành hóa chất. Thiếu các ưu đãi thuế hoặc hỗ trợ nghiên cứu làm giảm khả năng cạnh tranh. Ngoài ra, sự biến động của giá nguyên liệu thô và tỷ giá hối đoái cũng ảnh hưởng tiêu cực đến lợi nhuận. Thiếu hợp tác giữa các doanh nghiệp và nhà nước cũng làm giảm khả năng tham gia vào các dự án GVC lớn. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA và CPTPP có tiềm năng nhưng chưa được khai thác triệt để do thiếu năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

III. Giải pháp nâng cao tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Để nâng cao tham gia GVC, doanh nghiệp hóa chất Việt Nam cần tập trung vào ba giải pháp chính: đầu tư R&D, cải thiện liên kết chuỗi và mở rộng thị trường. Đầu tư vào nghiên cứu phát triển sản phẩm mới và công nghệ tiên tiến giúp tăng giá trị gia tăng. Cải thiện liên kết chuỗi thông qua hợp tác với các doanh nghiệp trong nước và quốc tế sẽ tạo ra hiệu quả kinh tế. Mở rộng thị trường bằng cách tham gia các hiệp định thương mại tự do và đầu tư vào marketing quốc tế cũng quan trọng. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước như ưu đãi thuế và hỗ trợ nghiên cứu cũng cần được tăng cường.

3.1. Cải thiện năng lực công nghệ và R D

Doanh nghiệp cần đầu tư vào nghiên cứu phát triển sản phẩm mới và công nghệ tiên tiến. Hợp tác với các viện nghiên cứu và đại học sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm. Ngoài ra, đầu tư vào đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp nước ngoài cũng quan trọng. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) nên tập trung vào sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như hóa chất chuyên dụng hoặc chất xúc tác. Thiếu vốn đầu tư là vấn đề lớn, nhưng các chương trình hỗ trợ của nhà nước và ngân hàng phát triển có thể khắc phục.

3.2. Tăng cường liên kết chuỗi và hợp tác quốc tế

Liên kết chuỗi giữa các doanh nghiệp trong nước và quốc tế sẽ tăng cường hiệu quả sản xuất. Hợp tác với các nhà cung cấp nguyên liệu và nhà phân phối quốc tế sẽ mở rộng thị trường. Các doanh nghiệp nên tham gia vào các dự án GVC lớn như sản xuất polymer hoặc chất xúc tác. Tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA và CPTPP cũng giúp mở rộng thị trường xuất khẩu. Ngoài ra, hợp tác với các doanh nghiệp nước ngoài thông qua các mô hình liên doanh hoặc hợp tác sản xuất cũng là giải pháp hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nâng cao tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp hóa chất Việt Nam đòi hỏi sự kết hợp giữa cải thiện năng lực nội tại và khai thác cơ hội từ môi trường kinh tế. Giải pháp tập trung vào đầu tư R&D, liên kết chuỗi và mở rộng thị trường sẽ giúp doanh nghiệp tăng giá trị gia tăng và cạnh tranh hiệu quả. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước và hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng. Kết quả sẽ là sự phát triển bền vững của ngành hóa chất Việt Nam và tăng cường vị thế trong GVC. Doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các giải pháp này để chuyển từ vai trò nhà cung cấp nguyên liệu sang nhà sản xuất giá trị cao.

4.1. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp

Các giải pháp như đầu tư R&D và liên kết chuỗi sẽ mang lại hiệu quả lâu dài. Đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực sẽ tăng chất lượng sản phẩm và cạnh tranh. Liên kết chuỗi giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả sản xuất. Tham gia các hiệp định thương mại tự do mở rộng thị trường xuất khẩu. Đánh giá hiệu quả cần dựa trên chỉ tiêu như tỷ lệ tham gia GVC, giá trị gia tăng và tỷ lệ xuất khẩu. Doanh nghiệp cần theo dõi và điều chỉnh chiến lược để đạt được kết quả tối ưu.

4.2. Gợi ý cho doanh nghiệp và nhà nước

Doanh nghiệp nên tập trung vào sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đầu tư vào R&D. Nhà nước cần hỗ trợ thông qua chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ nghiên cứu. Hợp tác quốc tế và tham gia các dự án GVC lớn cũng cần được khuyến khích. Ngoài ra, cải thiện môi trường kinh doanh và giảm thủ tục hành chính sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Kết quả cuối cùng sẽ là sự phát triển bền vững của ngành hóa chất Việt Nam và tăng cường vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ SỰ THAM GIA CỦA DOANH NGHIỆP VÀO CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU 1. Tổng quan về chuỗi giá trị toàn cầu 1. Khái niệm chuỗi giá trị và chuỗi giá trị toàn cầu a. Chuỗi giá trị Thuật ngữ “chuỗi giá trị” được Micheal Porter phát triển và sử dụng trong suốt 40 năm (công bố lần đầu tiên vào năm 1985 trong cuốn sách “Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance”).

Michael Porter cho rằng: “Chuỗi giá trị bao gồm tất cả những hoạt động cần thiết có thể làm gia tăng giá trị của một sản phẩm từ khâu cung cấp nguyên liệu để sản xuất, chế biến, lưu kho hàng hóa, marketing cho đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng cuối cùng và cung cấp dịch vụ hậu mãi sau sử dụng”. Mỗi sản phẩm khi tham gia vào các hoạt động trong chuỗi sẽ thu được một giá trị nhất định nào đó. Chuỗi giá trị có thể được hiểu theo nghĩa hẹp hoặc nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp: chuỗi giá trị bao gồm một loạt các hoạt động của một doanh nghiệp cần thực hiện để sản xuất ra một sản phẩm hay dịch vụ nhất định nào đó và mang sản phẩm, dịch vụ này tới khách hàng.

Theo nghĩa rộng: chuỗi giá trị là một phức hợp những hoạt động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện, đó có thể là một doanh nghiêp hay một quốc gia đứng trên cương vị là nhân tố về mặt sản xuất sơ cấp, chế biến, thương nhân hay là người cung cấp dịch vụ v.v…để biến nguyên liệu thô thành thành phẩm được tiêu thụ bởi người tiêu dùng cuối cùng. Các hoạt động trong chuỗi có thể bao gồm những công đoạn như: nghiên cứu thị trường, sáng tạo sản phẩm, thiết kế, phát triển hệ thống cung ứng vật tư, tổ chức sản xuất, điều hành kho vận (logistics), phân phối, tiêu thụ và không thể thiếu dịch vụ chăm sóc khách hàng. Tất cả các hoạt động này kết nối lại với nhau theo một trình tự các mối liên kết ngang - dọc, ngược - xuôi tạo thành chuỗi nối kết nhà sản xuất với người tiêu dùng. Chúng tương tác chặt chẽ và bổ sung giá trị cho nhau góp phần làm nâng cao giá trị của sản phẩm cuối cùng.

Porter đã nhóm các hoạt động này thành 9 mắt xích cơ bản tạo nên giá trị của hoạt động kinh doanh, trong đó có 5 mắt xích chính và 4 mắt xích phụ (Hình 1. Có thể nói rằng, chuỗi giá trị chính là đặc trưng cơ bản nhất của thương mại quốc tế ngày nay.1: Mô hình chuỗi giá trị Nguồn: Michael Porter (1985) Hình 1.1 cho ta thấy Porter chia ra mô hình chuỗi giá trị làm 2 hoạt động: hoạt động chính và hoạt động hỗ trợ. Các hoạt động cụ thể của từng loại sẽ đa dạng và khác nhau tùy theo từng ngành hàng và chiến lược của doanh nghiêp. Năm hoạt động chính liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất và tiêu thụ sản phẩm/dịch vụ, nhằm tạo ra giá trị gia tăng và lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Bao gồm: Hậu cần đầu vào: Là các hoạt động liên quan đến tiếp nhận, vận chuyển, kho bãi, phân phối hàng hoá/dịch vụ, quản lý hàng tồn kho,.phục vụ cho quá trình sản xuất của nội bộ doanh nghiệp. Vận hành: Bao gồm toàn bộ quy trình sản xuất nguyên liệu đầu vào thành sản phẩm hoàn chỉnh. Đây là hoạt động có sự đa dạng và phong phú phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp và đặc thù sản xuất kinh doanh của từng ngành nghề. Ví dụ: ngành hóa chất sẽ bao gồm chế biến nguyên liệu thô thành sản phẩm hoá chất (phân bón, cao su, dược phẩm,.), giám sát quy trình sản xuất, đóng gói, quản lý an toàn lao động, kiểm soát chất thải công nghiệp,.

Các hoạt động này có thể diễn ra trong phạm vi nhỏ là các nhà máy, phân xưởng, khu công nghiệp trên một địa bàn hoặc trên phạm vi rộng lớn toàn cầu. Hậu cần đầu ra: Là toàn bộ các hoạt động phân phối sản phẩm/dịch vụ tới tay người tiêu dùng cuối cùng, một cách kịp thời và tối ưu hoá chi phí. Như: thu gom, vận chuyển, bảo quản, phân phối, xử lý đơn hàng. 9 Tiếp thị và bán hàng: Bao gồm các chiến thuật, chiến lược nhằm tăng khả năng hiện diện của sản phẩm/dịch vụ.

Là phương tiện tối ưu và thiết thực nhất để tiếp cận đúng tệp khách hàng và nhắm chuẩn đến các khách hàng tiềm năng. Tập trung vào chiến lược marketing - mix như: nghiên cứu thị trường, phân đoạn thị trường, phát triển sản phẩm, hoạch định chính sách giá cả, chiến lược truyền thông, quảng cáo và tiếp thị, tổ chức kênh phân phối. Đây là hoạt động có vai trò quan trọng, nếu doanh nghiệp thực hiện kém ở bước này thì sẽ dẫn đến 3 hoạt động trên kém theo. Dịch vụ: Có thể hiểu là quá trình “hậu mãi” - tức là các hoạt động diễn ra sau khi mua hàng của doanh nghiệp nhằm tăng cường hoặc duy trì tốt giá trị của sản phẩm như sửa chữa, lắp đặt, bảo trì, chính sách hoàn tiền hoặc đổi trả.

Cùng với 5 hoạt động chính là 4 hoạt động hỗ trợ có vai trò gia tăng hiệu quả cho hoạt động chính: khi bất kỳ một hoạt động hỗ trợ nào tăng hiệu suất thì ít nhất một trong năm hoạt động chính cũng sẽ được hưởng lợi từ đó. Bao gồm: Cấu trúc hạ tầng của doanh nghiệp: Bao gồm hệ thống công ty và đội ngũ quản lý. Là nền móng xây dựng và sẽ hỗ trợ toàn bộ chuỗi giá trị chứ không chỉ cho một hoặc một số hoạt động riêng lẻ. Vậy nên yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động khác trong chuỗi giá trị.

Các hoạt động cụ thể có thể kể đến như: lập kế hoạch, pháp lý, tài chính, kế toán, quản trị chất lượng,. Quản trị nguồn nhân lực: Liên quan đến vấn đề con người như tuyển dụng, đào tạo và phát triển nhân sự, chính sách đãi ngộ cho người có trình độ chuyên môn cao như lương thưởng, quyền lợi, chế độ ưu đãi. Phát triển công nghệ: Phát triển công nghệ gồm nhiều hoạt động tập hợp trên diện rộng toàn doanh nghiệp nhằm cải tiến sản phẩm và quy trình trong doanh nghiệp. Trong hoạt động này cần ưu tiên yếu tố: Nghiên cứu và phát triển (R&D), trình độ công nghệ sản xuất.

R&D giúp doanh nghiệp đổi mới và dẫn đầu thị trường. Còn trình độ công nghệ sản xuất giúp tăng năng suất và giảm chi phí. Qua đó, 2 yếu tố này không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại mà còn nâng cao sự tham gia vào GVC và phát triển bền vững. Thu mua: Là hoạt động tìm kiếm và thu mua nguyên vật liệu thô, sản phẩm để tiêu thụ cũng như tài sản như: thiết bị, máy móc, nhà xưởng,.

Hoạt động này cần đảm bảo diễn ra một cách liên tục và xuyên suốt trong quá trình kinh doanh thông qua biện pháp thiết lập các điều khoản, yêu cầu, mối quan hệ với các nhà cung ứng. Đây là hoạt động quan trọng liên quan mật thiết đến chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm. Chuỗi giá trị toàn cầu 10 Hiện nay, có rất nhiều quan điểm về chuỗi giá trị toàn cầu trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, định nghĩa về chuỗi giá trị toàn cầu được nhắc đến nhiều nhất trong lĩnh vực kinh tế.

Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) được định nghĩa “Là toàn bộ tập hợp các hoạt động mà doanh nghiệp và các tác nhân khác thực hiện để đưa một sản phẩm hoặc dịch vụ từ ý tưởng ban đầu, thông qua các giai đoạn thiết kế, sản xuất, marketing, phân phối đến tiêu dùng cuối cùng, và cuối cùng là xử lý sau tiêu dùng. Các hoạt động này có thể được thực hiện tại nhiều quốc gia khác nhau.” – Gereffi và Karina (2011). Mô hình chuỗi giá trị toàn cầu Nguồn: Michael Porter (1985) Hình 1.2 cho thấy Porter tập trung phân tích thị trường toàn cầu vào hai trụ cột chính: thị trường cung ứng và thị trường tiêu thụ. Thị trường cung ứng tập trung vào việc đảm bảo nguồn lực như nguyên liệu, nhân lực và công nghệ, tạo nền tảng hỗ trợ cho chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ.

Trong khi đó, thị trường tiêu thụ tiếp cận từ góc độ nhu cầu nhằm xác định tiêu chuẩn thị trường. Mô hình này thể hiện sự kết hợp giữa chuỗi giá trị (từ R&D đến phân phối) và yếu tố thị trường (cân đối cung - cầu), phản ánh cách doanh nghiệp tiếp cận thị trường toàn cầu một cách toàn diện. Đặc điểm chuỗi giá trị toàn cầu Ngày nay, GVC đang trở thành người dẫn đường cho sự tăng trưởng của thương mại quốc tế. GVC xuất hiện như một nhu cầu tất yếu đối với đời sống kinh tế xã hội 11 nhân loại.

Do đó, GVC mang đậm một số đặc điểm cơ bản của một hệ thống sản xuất kinh doanh trong thời đại toàn cầu hóa. Trước tiên, GVC được xem là một mô hình kinh doanh toàn diện và điển hình trong bối cảnh toàn cầu hóa, có khả năng áp dụng cho mọi ngành nghề, lĩnh vực và loại hình kinh tế. Mô hình này thể hiện sự tham gia sâu rộng của nhiều quốc gia, nhiều loại hình doanh nghiệp với cơ cấu sở hữu đa dạng, được tổ chức và vận hành trên phạm vi toàn cầu. Các công đoạn trong quá trình sản xuất – từ thiết kế, cung ứng nguyên liệu, sản xuất, phân phối đến dịch vụ hậu mãi – được tích hợp thông qua hệ thống liên kết xuyên suốt và chặt chẽ.

GVC tạo ra một nền tảng linh hoạt để các chủ thể kinh tế – đặc biệt là các doanh nghiệp ở quốc gia đang phát triển – có cơ hội tiếp cận và tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi. Điều này không chỉ góp phần nâng cấp mô hình kinh doanh, mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh thông qua việc tối ưu hóa chi phí, mở rộng không gian cạnh tranh trong một môi trường toàn cầu hóa, nơi khoảng cách địa lý không còn là rào cản đáng kể. Thứ hai, chuỗi giá trị toàn cầu là sự liên kết cơ bản theo chiều dọc, bao gồm những hoạt động nối tiếp nhau từ thượng nguồn (lên ý tưởng, thiết kế, các hoạt động thăm dò, khai thác) đến hạ nguồn (hoàn thiện sản phẩm, phân phối, marketing, R&D) trong một không gian và thời gian xác định. Mỗi hoạt động cấu thành một mắt xích trong chuỗi.

Nhóm mắt xích này phải tạo ra được những giá trị có tính thừa kế lẫn nhau, bổ sung cho nhau để tạo nên giá trị cuối cùng hiệu quả nhất. Trên lý thuyết và cả trong thực tiễn, năng lực tạo giá trị của các mắt xích trong chuỗi là không đồng nhất.